Nieuwe Tijdinghen/1620/9 december (1)
| Tijdinghe wt Praghe ende verklaringhe van het beghinsel tot den Eynde, hoe ende in wat manieren de dry Pragher steden met het Casteel sijn verouert gheworden, van s’Keysers volck, ende den Hertoch van Beyeren, met den Grave van Bucquoy als Generaels ouer de Legers. Ende hoe dat den Vyant ouer de xvij. duysent mannen heeft verloren by Praghe in den slach
[Nieuwe Tijdinghen], Boekje Ii-Kk, [woensdag] 9 december 1620 |
9 december 1620 [2] → |
Tijdinghe wt Praghe ende
Verklaringhe van het beghinsel
tot den Eynde, hoe ende in wat manieren de dry Pragher steden met het Casteel sijn verouert gheworden, van s’Keysers volck, ende den Hertoch van Beyeren, met den Grave van Bucquoy als Generaels ouer de Legers. Ende hoe dat den Vyant ouer de xvij. duysent mannen heeft verloren by Praghe in den slach. Nv eerst ghedruckt den 9. December.
T’Hantwerpen, By Abraham Verhoeuen, op de Lombaerde Veste, inde gulde Sonne. Met Gratie ende Privilegie.Ii.
Tijdinghe wt Buddissin vanden 20. Nouembris Anno 1620.
HOe de battalie ende Intreprinse van Praghe is af gheloopen, sal hier na breeder verclaert worden. Haere Doorluchtigheyt van Beyeren hebben aen den ghenen die des Paltz-Graeven Caussebant vande Ordre van Enghelant gebrocht heeft, gheschoncken duysent Rijcx daelders, nu moghen de Heeren van Bohemen besien, waer zy met hunne Privilegien ende Vrije Conincklijcke Keuse blijuen sullen.
Den Ceur-vorst Paltz-graue beneffens de Ouerste Landt-Officiers, ende andere voorneme Heeren, soude nv tot Preslau inde Slesi wesen, ende dese Boheemsche Nederlaghe sal tot veele plaetsen hunnen raet ende aenslach doen veranderen, ende een oorsake [ 4 ]wesen dat het Landt wederomme in rust ende vrede sal gheraecken.
Het vervolcht noch, dat het Marck-Graefschap van Neder Lausnitz, behaluen de Stadt Cuben ende der selver Toebehoorten, in haere Keyserlijcke Majesteyt onderdaenigheyt gebrocht is, ende in Hooch-Lausnitz zijn, den Boudissiner ende Cammentzer Kreys oft Landtschappen, zy oock van ghelijcken tot obedientia ghebrocht, maer de resterende steden, zijn noch van des Marckgrauen van Jegerendorps volck beset.
NAer dien de Boheemsche Armeys, op Saterdach den 7. Octobris, de Stadt Rackonitz verlaten hadden, ende hun naer praghe hebben retireren moeten. Soo hebben die Boheemsche Generaels, voor een wterlijcke Resolutie genomen, datmen aldaer op den Wittenberch de geheele Armeye vergaederen soude, ende het Keyserlijck volck, [ 5 ](soo verre zy hunlieden volgden) batalie te leueren, ende by soo verre zylieden (teghens verhopen) de nederlaghe kreghen (dat zy hunlieden inde Nieuwe op gheworpene Trencheen souden begeven, ende retireren, ende hun aldaer totten lesten man ende druppel bloets te defenderen.
Als nu en Sondaghe (wesende den 8. ditto) de geheele Armeye seer naer op den Wittenberch was gekomen. Soo is by de Generaels ghecommandeert dat het volck (het welck vanden heelen nacht te marcheren seer vermoeyt was) rusten souden, ende daer naer hunlieden soo veele moghelijcx begrauen, ende beschantsen souden.
Ende al hoe wel de spieen te kennen gauen dat op den seluen sondach, des Keysers volck noch 2. mijlen van daer souden wesen, soo hebben sy noch de selue en sondach teghen den daghe seer naer by hunlieden beuonden te wesen, ende een Regiment, wesende sterck by de 3000. Cosacken, ter slincker handt verthoonden hun inden gront oft valleye, alsoo sterc voorts marcherende, inder voeghen dat zy smorghens ten 8. uren de boheemsche Armeye voor ooghen hadden, ende het resterende volck volchde hun stracx naer in volle Battaillie, waer ouer sy terstont tegen de Boheemsche begosten te schermutseren, daer naer met groote stucken op malcanderen te schieten, daer ouer Monsieur Tilly dede d’Ordonnantie. [ 6 ]
Den Hertoch van Beyeren, ende den Grave van Bucquoy, ordonneerden eenen Generalen Slachte doen, waer ouer den Hertoch van Beyeren, met den Valeureusen Bucquoy, in Godes, ende allen Heylighen (daer van die Octave is gheweest) namen, zijn voorts ghevaren, ende Godt den Heere heeft haer de Victorie verleent, ende hebben alsoo met groote Furie van twee sijden op de bohemen ghedronghen, met sulcken ghedruys, gheweldt, ende schieten dat scheen dat de Wereldt soude vergaen, soo dat t’Aertrijck dommelde, ende hebben de Hungeren de welcke inde 9000. sterck geweest zijn, strackx inde vlucht ghedreuen, ende zijn met hunnen roof die zy by hun hadden, in groote disordre wech gheloopen, jaer datse haer eyghen volck vande Infanterie om verre liepen ende de Slach-oorden braken.
Daer naer is het Thurnische Regiment (waer ouer den Jonghen Graef commandeerde) beneffens 1000. peerden onder den Oversten Zubna aen gecomen, wesende vande Boheemsche, dewelcke noch wilden tegenstant doen, die hun seer dapperlijck ende Ridderlijck gheweert hebben, maar ten mocht haer niet helpen, want zy soo subitelijcken ende fellijcken zijn aenrendt, eer zy te deghe in haere Ordre waeren, en zijnder ouer 50. te voet, ende 200. peerden niet af ontkomen van de boheemsche. [ 7 ]
Van ghelijcken is het oock gebeurt met het Hollachsche Regiment ende andere 1000. peerden, want zijn op 3. oft 400. mannen naer alle verslagen geworden.
Ende al hoe wel de resterende Boheemsche gheheele Armeye, waer by oock was het Morauisch Regiment onder t’ghebiet van Graef Hendrick Slick, Item het Neder-Oosten-Rijckxsche onder den Ouersten van Hof-kercken met die ouergheblevene Soldaten vant Solmsche Regiment, onder den oppersten Luytenant Gabriel Pechman, hebben hun ontrent den 11. uren teghen Middach gheresolveert, naer de Niuwe opgeworpen Schantzen, ende eensdeels int Conincklijcke Lust-Huys, de Sterre ghenaempt, als oock inde Warande te salueren ende de vlucht te nemen.
Het welcke nochtans in sulcken grooten dis-Ordre gheschiedt is, ende het Keyserlijcke ende Beyersche volck hebben hunlieden, soo dapperlijcken naer ghejaeght, datsy gheene Ordinnantie en hebben kunnen maecken noch eenighe teghenwerc kunnen doen, Inder voeghen dat sylieden alle omcingheldt zijn, ende doot ghesmeten worden.
Den Grave van Bucquoy en dede niet dan roepen Victorie, Victorie, Couragie mes Enfans, waer ouer de Walen soo geweldich aen vielen dat de Boheemsche niet en wisten waer loopen, de Cosagghen [ 8 ]smeten ende sabelden al voor de hant wech, de nieuwe Italianen deden oock wel hun deuoir, Den Sone van den Prince van Anhalt wert ghevanghen van Guillielmo Verdugo.
Ende naer datmen inder haeste heeft konnen gheweten, soudender op der Boheemsche zijde wel 17000. verslaghen wesen, ende van des Keysers zijde ontrent eenich duysent doot ghebleven zijn.
Het Morauisch Regiment vande Boheemsche heeft groote schaede gheleden, ende luttel sijnder ontkomen, ende hunnen Ouersten Graef Hendrick Slick is ghebleven.
Van ghelijcken souden oock des Ghepretendeerden Coninckx Lijf-Guardij, soo wel te peerde als te voete (wesende in blancke oft witte Rustinghen) op luttel naer verslaghen sijn beneffens hunnen Ridt-Meester den Heere van Waltheym, ende den Cappiteyn ghenaempt Joncker Herr van Mansheym.
Van groote Treffelijcke voornemende persoonen soude Hertoch Wilhelm van Wynmaer vant’ Huys Sachsen ghebleuen sijn, de welcke de Gherebelleerde Beemsche meynden int Hertochdom van Sachsen, als sy meester souden gheweest hebben in te voereen.
Den oudtsten Sone vanden Vorst Christianus van Anhalt is ghevanghen. [ 9 ]
Item Cappiteyn Cranis, ende Cappiteyn Pabst, ende voorts veel Cappiteynen ende Rit-meesters, der welcker Namen men niet alle en weet, zijn alle doot ghebleven.
Ende dese battalie heeft gheduert van smorghens ten 8 uren tot sauonts ten vier ende vijf uren.
Den Vorst Christiaen van Anhalt, ende den Oversten Hollach souden int eerste oock inde battalie gheweest hebben, maer hebben hun by tijdts van daer ghemaeckt, ende zijn by den Coninck op’t Casteel ghekomen, den welcken sy Instructie gegeven hebben, stracx eenen Ambassadeur aen den Hertoge van Beyeren te seynden, ende om maer 24. uren stil stant te bidden, het welck alsoo gheschiet is, ende hebben sterck ghebeden, maer niet verkrijghen kunnen, niet teghenstaende dat den Ambassadeur seer ootmoedelijck ende om Godts wille ghebeden heeft, ende den Hertoghe van Beyeren en heeften gheenen Coninclijcken Titel ghegheven, dan simpelijck Paltz Grave ghenoempt, ende ten wtersten soo heeft zijn Forstelijcke Doorluchtigheyt 8. uren tijdts verwillicht op dat den Paltz-Grave hem soude verclaren, ende nu ende ten eeuwighen dagen aen de Croone van Bohemen niet meer te pretenderen, waer op den Pfalts gheen verclaringhe ghedaen en heeft, dan is Sondaechs met de Coninginne ende haeren staet op En[ 10 ]ghelsche Tellen, met groote bedroeffenisse ende claghen, van daer ghereden lancx de oude Stadt, ende den Graue van Thuren den Grave van Hollach, ende Ruppau, ende andere beneffens 3. Compagnien peerden, die wt de battalie ghevlucht, ende by een vergaedert waeren, zijn oock mede ghereden na Costelin, om van daer naer Preslau te loopen.
Ende al ist saecke, sommighe ghevluchte Cappiteynen, Oversten, ende Bevel-hebbers vanden vyant hunne Soldaeten belast hadden, tot Brandijs wederomme te vergaderen, soo en is nochtans vanden Overste niemanden ghecompareert, ende hun is de wete ghedaen dat hem eenen yeghelijcken soude salveren soo hy best kan, Alsoo dat de Boheemsche Armeye meestendeel verslaghen ende de ouergeblevene verstroyt ende verloopen zijn, ende gheenen teghenstandt meer en sullen kunnen doen.
Op den Maendaghe wesende den 9. ditto, heuet Casteel van Praghe sich ouer ghegheven, ende die 2. Vendelen Soldaeten onder Capiteyn Sigismundus Schupert, and Christoffel Heltzinger, hebben zijne Forstelijcke Doorluchticheyt van Beyeren in den naeme van de Keyserlijcke Majesteyt Eedt gedaen.
Op het Casteel stonden 8. gheladen waghens met des Coninckx beste bogagie die zijn alle gespolieert. [ 11 ]
Die vande kleyn zijde hebben naert ouer gaen van tCasteel stracx om Genade ende Bescherminge gebeden, het welck hun oock ghegunt is, van gelijcke hebben die vande oude ende nieuwe Stadt oock gedaen, ende hebben hun op den 10. deser goet-willichlijck over ghegheven, Alsoo dat nu alle de steden van Praghe, met het Casteel, ende het meestendeel des Coninck-rijcx van Bohemen in des Keysers macht ghecomen zijn.
Den Grave van Mansuelt leedt met zijn volck binnen Pilsen heeft hem aldaer verschanst, dan men weet alreets soo veel bescheets, dat hy de stadt lichtelijck sal leveren, soo verre hy van zijne Keyserlijcke Majesteyt maer eenich perdoen en kan bekomen.
Desghelijcx leyt oock den Ouersten Herman Franc met zijn volck tot Tabor verschanst, maer nae dien allen de omligghende plaetsen alreets tot Devotie vande Keyserlijcke Majesteyt zijn, salmen hem haest de Viuers kunnen benemen, ende alsoo tot overleveringhe der Stadt sal ghedwonghen worden.
Ondertusschen zijn op Sondach snachts, ende Maendaechs vroech inde oude ende nieuwe Stadt vele Heeren, Edele Ridders, ende Borgers in grooter menichte ghevlucht met veele 100. waghens, de welcke eensdeels inder Stadt, ende sommighe op’t velt vande Soldaeten zijn gheplundert, ende eenige [ 12 ]Ruyters die vande Lijf Guardie vanden Grave van Turn ouer gheschoten zijn, hebben oock de wagens vanden Grave van Hollach noch op de kleyne zijde gheplundert, segghende: hoe dat zylieden van beyde de graven soo schandelijck opt ys gheleydt ende bedroghen zijn geweest, waeromme zy hun wel mochten betaelt maecken soo zy best konden, maer het Keysers volck soudt hun den Buet wederomme affgheiaecht hebben, ende voots alle de bagagy van’t gheheel Boheemsch Legher, wesende wel 1800. waghens gheplundert, ende hebben ontallijcken grooten buet daer van ghemaeckt. Alsoo dat s’Keysers volck, soo wel van dit, als vant t’ghene zy inde Steden van Praghe ende elders gheplundert hebben, van hunne gheheele Travaille wel hebben kunnen betaelt maecken, want daer zijn veel Soldaten die heel Rijck zijn, ende sulcken buet hebben, dat onmoghelijck schijnt te wesen, Peerden, Pistolen, Mantels, Cleeren, Soetelaers Waghens, Bogagie Wagens van alles isser ghenoech gheweest, Lijnen en Wullen, daer waren soo veel peerden dat de Cosaghen, ende andere Soldaeten, 2. peerden ghauen voor een Daelder, daer warender hadden 5. ses 7. 8. peerden by der hant voor hunnen buet.
De ouerghebleuen gevluchte Soldaten, de welcke ghevanghen zijn, ende alle hun bagagy quijt sijn [ 13 ]ende daerenboven noch 12. 15. in 18. maenden Solts ten achteren zijn, waer van zy niet eenen helder en hebben te verwachten, en doen anders niet dan lamenteren, ende seer vreeselijcken vloecken, ende sweren, ende vervloecken haeren nieuwen Coninck.
Alsoo dat al waert saecke dat den Winter-Coninc oft eenighe wederspannighe noch yet wilden voornemen, en souden gheen volck kunnen bekomen om hun te dienen.
Dat op gheboden Boheemsche Landt-volck, de welcke inde 8000. gheweest zijn, hebben hun oock stracx beneffens de Hongheren ende Moraviers geretireert ghehadt, ende wt het Hof ghemaeckt, Ende de Boheemsche Armade is t’samen met het Landtvolck sterck gheweest in alles 36000. mannen, Daer teghen was de Keyserlijcke Armada, met het by gevoechde Landt-volck 60000. mannen sterck.
Van allen de Namen van onser zijden van de dooden kanmen noch niet alles weten, oft allen de namen vande ghevanghenen van den vyant, de welcke groot int ghetal zijn, men verstaet hier binnen Prage dat van onser zijden souden bleven zijn den Baron de Petersen, met Monsieur de Dompre, ende den Baron Dauchy in zijnen bil gequetst zijn, met noch een andere Heere die aen den mont soude ghequetst zijn. [ 14 ]
Van een Regiment Waelen is doodt Cappiteyn Maturan binnen Praghe. Monsieur Bartrant gequetst.
2. Vendraeghers van Don Guillielmo Verdugo doot, met den eersten salmen meerder adviseren, ende vande ghevanghenen die wy hebben, ende hoe dat voorders vergaen sal met de Gherebelleerde Roervincken die wy hebben bekomen.
De ghene die by dese battalie gheweest zijn van de Boheemsche zijde, segghen als dat 2. uren voor het beginsel vande batalie, alsulck ghekraeck en vreese int Legher was al oft de aerde gebeuet hadde, nochtans en wasser-gheen Aert-bevinghe, waer door men Godts Almoghentheyt moet bekennen, de welcke de Victorie heeft verleent, alsoo dat nu blijckt, ende merckelijck is, dat Godt den Heere de Rechtveerdighe by staet ende helpt, waer van Godt moet ghelooft ende ghedanckt zijn.
Leest voorder in het naervolghende Boecxken, Ll. hoe dat die van Praghe den Eedt hebben ghedaen aen den Hertoch van Beyeren, alles den Keyser ghetrou te blijuen.
FINIS.
De Priuilegie van onse Ghenadighe Princen.
D’ander inden Secreten Rade gedaen den vj. Meert 1620.
OnderteeckentD. Gottignies.