Nieuwe Tijdinghen/1620/ca. 16 december
| ← [ca. 14] december 1620 | Verhael hoe den Coninck van Vrancrijck in Bearn, den geluckigen voortganck heeft gedaen 1620. Alwaer hy wederom de Catholijcke Apostolijcke Roomsche Religie heeft inghestelt, ende de Hughenotten Regeerders ende Gouverneurs heeft afghesedt, ende de Catholijcken in Possessie ghestelt, op den seluen dach als de Hughenotten, oft Calvinisten, ouer vijftich jaren daer eerst begost hadden t’selue in te nemen
[Nieuwe Tijdinghen], Boekje Qq-Rr, [ca. 16 december] 1620 |
[ca. 28 december] 1620 → |
Verhael hoe den
CONINCK
VAN VRANC-RIICK
in Bearn, den geluckigen voortganck heeft gedaen 1620.
Ouergesedt vvt het Fransoys in onse Nederlantsche sprake.
T’Hantwerpen, By Abraham Verhoeuen, op de Lombaerde Veste, inde gulde Sonne. Met Gratie ende Privilegie.Qq.
[ 2 ]
_vignet.jpg)
Den Coninck van Vranckryck
IN BEARN,
OFT
Verhael begrijpende den gheluckigen voortganc vande Reyse sijnder Majesteyt 1620.
T’Is heel Vranckrijck, ia gansch Christenrijck door ghenoech bekent, hoe grootelijckx, t’sundert wanneer, door wat middelen, ende listen de Catholijcke Religie in Bearne is verdruckt gheweest: maer daer zijn weynige persoonen onderricht vande stantvasticheyt der ghener, die niettemin volstandich blijuende in hun gheloove, aenhanghende hunne wettighe Pastooren der Roomsche Kercke, ende dat in sulcke menichte dat sonder eenighe oeffeninghe der selver, vande acht deelen deses hen cloeckelijcken hebben in ghebonden teghen de scherpe ordinantien, diemen ghewoon is t’instellen inde Geestelijcke ende Wereltlijcke Politije, om t’volck van Religie te doen veranderen.
Den ouerleden Coninck, saligher ghedachtenisse beweecht tot medelijden ouer de plaetse zijnder gheboorte ende de Staten der selver, ende ghedachtich zijnde dat zijne Heyligheyt hem vergiffenisse hadde ghegunt ende toe ghestaen, op conditie dat hy de saken vande Kercke Bearne wederom in eenen goeden staet soude stellen, hadde begonst eenighe beproevinghe daer op te doen: [ 3 ]maer om zijn verre af wesen, om de gheduerighe ontradinghen ende Ministers omsettinghen die de Woorden dienaers, ende Hoofden, gheneghen zijnde tot de Ghepretendeerde Religie, deden int korte om d’affairen die hem van elders ghegheven wierden, en konde nauwlijcx volbrenghen t’ghene daer hy in ghehouden was, om dit verloren Landt door zijne Koninghinne Jeanne zijne Moeder Gode wederom te winnen, ende hiel hem voor als doen te vreden, met de Catholijcke Religie daer wederom te vestighen in vier oft vijf plaetsen, onder groote conditien.
Het was hem, niet sonder reden, een ouer groot verdriet, hebbende voor al handt lichtinghe ghegheven aen de Bisschoppen van Arx, Tarbes, ende Bayenne, om de goederen die hen toebehoorden, te sien aldus verdruckt ende sonder vrydom dese landen die eertijts aldermeest floreerden int gheloove van onse Coningen alwaer de Kercke begaeft was met duytnemenste Priuilegien, die de Prelaten mochten hebben, in eenen Staet, de Frontiere van een Coninckrijck dat met Vranckrijck om de qualiteyt van Catholijck soude strijden, indien onse Coninghen ontwijfelijcken niet en waren deerstgheborne vande Kercke: de Provincie door de welcke dien grooten Coninck, hem daer onthoudende al eer hy tot de Croone ontfanghen was, de reste van zijn erfdeel vercreghen hadde het volck aen t’welc Godt soo wel een vruchtbaer Landt, als een goet vernuft ghegheven heeft, Int corte die waren af gheweken vande ghetrouwicheyt ende ghehoorsaemheyt diese hunne Overicheyt schuldich waren, door het in brenghen ende abuys van eene Religie contrarie aen die van onse Coninghen.
Godt hadde dese eere ende glorie op ghehouden voor zijne Majesteyt, naer de voorsegginghen van den ouerleden Koninck zijnen Vader. Want van den tijt af dat hy volkomen regeringhe zijnder affairen ghehadt heeft, heeft hy ghethoont dat zijne enckele deuchtsaemheyt, bestiert van eenen goeden raedt, niet en konde eenen versekerder wech tot dese sake doen nemen, noch vaster oprechtinghe geven, van die de Godtvruchticheyt bevesticht met de Gherechticheyt, op datmen door een feydt alleen de treken der wijsheyt ende der goetheyt t’samen soude sien wtschrijuen.
T’is dan meer dan dry iaren gheleden, dat hy sittende in zijnen [ 4 ]Raedt, wt zijn enckele ende volle beweginghe, conformelijcken, met het versoeck vande Staten Generael, gaf een vonnissie van Hant-lichtinghe tot de weder oprechtinghe der Gheestelijcheyt in Bearne, restitutie hunder, ende vervolghens der Kercken goederen, ende ordineerde, dat den dienst Godts wederom ouer al soude ghedaen worden, t’welck een van deerste wercken was van zijnen yver tot Godt, ende de salicheyt van zijn volck, bykans inden intree van zijne suyvere, volle, ende absolute regeringhe.
Maer dit Ghebodt heeft alle soorten van oproer, onvolkominghen, ende onghehoorsaemheyt ontmoet. De Commissarissen die hy daer ghesonden heeft, zijn vervaert ghemaeckt, veracht ende bespot. Men heeft het Koninckrijck door gheloopen, om d’Aenhouders te doen aenhanghen, het ghepuffel ende trouwanten tot oproeringhe te verwecken: men heeft Troupen vergadert, Capiteynen ghekosen, oproer ghemaeckt, aenslagen ghedaen, om hen daer teghen te stellen, ende Guyennen, Poictiers, ende Languedock in te nemen, in brant te steken.
Men en wiste bykans niet wie datmen dies moeste beschuldighen, om eens yeghelijcx veynsinghe van afstandt, de Ministers en verthoonden hen niet dan inde Cabale, het Pablement niet dan door hunne ontsegginghen, de Muytmakers niet dan door allarmen, ende den Gouuerneur niet dan door zijne bedecte schaden. Ende in alles als in eenen ghebroken clomp deegh, was den heef deegh van ettelijcke die niet ghenoemt en worden, ende die door wt stellinghen ende schandighe blooheden heel Vranckrijck een besonder feyt van eene Frontiere hebben laten verloren gaen ende bederuen, ende s’Koninckx Authoriteyt begrauen, die ergher zijn dan alle dandere om datse meer verobligeert waren wel te doen.
Sijne Majesteyt nochtans, niet willende misdoen teghen de ruste van zijnen staet, noch om tghewelt van deene, noch op de schalckheden van dandere, en heeft niet versuymt te verghelden het onghelijck de schade die de ghene vande ghepretendeerde Religie des voorseyden Lants verhooghden te ontfanghen door tvolbrenghen vant voorseyde vonnis, maer heeft sorchvuldelijcken de middelen ghesocht om daer in te voorsien ende te stillen, [ 5 ]die voldoen souden van deen zijde aen de ontpandinghe zijnder Authoriteyt, ende van dandere aen zijne conscientie, die hem praemde om de clachte van de Gheestelijckheyt ende ellende der Catholijcken, die in sulcken staet ghebrocht waren, dat op den selven tijt als hy daer de vryheyt der conscientien toeliet om de dwalinghe, zijne conscientie versmacht wiert om het gheloove in zijne Ondersaten van Bearne.
Maer ditte was al te vergheefs, want de besondere vervoorders van dese verwerringhe, wilden betaelt zijn eer de sake ghedaen was, ende profijt ghenieten van de selue ghestilt te hebben, inder voeghen dat zijne Majesteyt, verwinner van zijne vyanden door zijne wapenen, ende van sijne eyghen Wapenen door sijne wtnemende Ghenadicheyt, sijnde by Guyennen ghekomen om andere ghemeyndere saken, nam ten lesten voor hem noch meerderen voortgangh te doen door dese verre reyse in het stille van dese beroerten, door de ghemeyne ende aldersoetste middelen die soude konnen verkiesen.
Hy sondt dan tot Pau eene leste bestrastinghe ouer het ghebodt vande Handt-lichtinghe, met versekeringhe die hy van de principaelste Officieren van dat Landt hadde, dat hem daer alle ghehoorsaemheyt soude bewesen worden: maer het ghebeurde heel anders, om de opinie die de roervincken vande rebellie hadden, datmen den Koninck lichtelijcken soude beletten voorder te komen, ende bedwinghen wederom te keeren sonder yet wt te rechten, indien datmen vande lanckheyt ende swaricheden handelde, die sy daer soo van passe souden, dat sijne Majesteyt bedwongen was seer langen tijt te blijuen ontrent Bordeaux met veel ongemacx van sijn Hof ende Legher.
De eerste Tijdinghe tot de Compste van twee Ghedeputeerde vant Parlement, die des anderen souden daer sijn, last hebbende om den Koninck te doen ghelooven datse niet en hadden vry gheweest in hunne Raedtslaghen, maer ouerweldichdt van Crijchsvolck, dat daer van alle kanten ghekomen was, twelck den Baron van Benac inde voorseyde plaetse van Pau gebrocht hadde, dat de meyninghe van zijne Majesteyt niet claer genoech [ 6 ]en waren wt ghedruckt in de termen van zijn Ghebodt, ende dat zy nochtans niet en hadden naer ghelaten metter herten een vonnisse te maken van de voorseyde Handt-lichtinghe, maer dat het hen gantsch onmoghelijck gheweest hadde, t selue in schriften te werck te stellen ende te teeckenen, sonder openbaer perijckel van hun leuen, dat sy sonder twijffel doen ter tijt lieuer hadden, van de ghehoorsaemheyt.
Ende wantmen hen soude hebben konnen voorhouden de macht van den Heere vant Casteel, die van zijns Ampts weghen, ende om het woort dat hy den Coninck heel corts binnen Bordeaux ghegheven hadde, ghehouden was alle dinghen te middelen, ende de Inlandsche beroerten van dierghelijcke onbekende oproeringhe, die ghehuert waren om gherucht te maken, te bedwingen Jae datmen wiste, dat den voorseyden Heere vant Casteel daer heel machtich was, hebbende de wapenen in de hant ten dienste des Conincx, soo versekerden de ghedeputeerde, voorkomende dusdanighe voorhoudinghe, zijne Majesteyt, dat den voornoemden Gouuerneur versocht zijnde van hunne mede ghesellen, dat hy soude willen by hen komen int Parlement, om daer zijn meyninghe te segghen, ende de ghehoorsaemheydt met zijn Exempel macht te geven, niet alleenlijck en weygherde, hem daer te laeten vinden, maer verclaerde daerenbouen hem verontschuldighende met zijne onmacht, dat hy niet en hadde connen beletten dat de vremdelinghen vande Provincie niet en quamen met hoop en geloopen tot hen gherucht vande bevestinghe, gelijck sy anderwerf ghedaen hadden.
Soo dan t’is heel ghewis, dat allen den sleyp vant Hof seer begheerich was, om veel redenen, om haest wederom te Paris te keeren, niet schijnende dat het eenighsins noodich was datmen voorts reysde naer Bearne, qualijcken bedacht zijnde, indien den Raedt van Pau sich begaf onder den wille des Koninckx, bevestighende zijn Placcaet: ende dese Opinie de Barnoisen int hooft ghesteken zijnde, dede hunne hertneckicheyt soo verstijuen om de Gheboden van zijne Majesteyt bespottelijck, belacchelijck te maken, datmen openbaerlijcken begonst te mercken, datter geen hope meer en was, dat den Koninck eenighe Voldoeninghe oft [ 7 ]Ghenoeghen soude moghen ontfanghen van de Gheresolueerde moeden, om zijne begheerten door verdrietighe ende schandighe rugh keeringhen ende verachtinghen te bespotten.
Daer en is gheenen Raedt teghen Godt, die de voornemens der menschen door grondende, ende de glorie van dit feyt voor den Koninck bewarende, wilde voor dese wederspannicheyt de rebellen schuldich maken, van misbruyck te hebben de verduldicheyt zijns Majesteyts, ende door verscheyde ontsegginghen hem dwinghen zijn wederkomste wt te stellen, om te gaen ontfangen d’onghemacken die hy ende zijn heel Hof in dese Reyse ghehadt hebben, ter eeren des ghenes van wien de Koninghen de beelden zijn, tot vertroostinghe vande bedruckte Catholijcken, ende om eene sake te eyndighen die soo langhen tijt gheduert heeft.
Daerom den Coninck, wiens wtnemende conditien ende Gaven Godts yeghelijck hedensdaeghs bemerckt, ende verwondert, ende besonderlijcken dese: eene suyverheyt van Conscientie, reyn van alle smerte, de begrijpsaemhz van raet te nemen ende ontfanghen, het goet ende net verstant, donbeweechlijcke stantvasticheyt in besloten voornemens, de cracht des Gheests om die te houden onder den Seghel vant secreet, een ouer groote sorghvuldicheyt om die te volbrenghen, ende eenen yver vanden H. Ludouicus tot de Religie, ende altemael inden oppersten Graet, niet konnende langher verdraghen eene soo merckelijcke verachtinghe zijnder goetheydt, dede die buyghen onder de wetten van zijne Justitie, die nochtans betamende ende ghematicht was door de Vaderlijcke liefde tot zijne onbedachte kinderen.
Hy nam dan voor hem, van doen af alle saecken ter zijden stellende, selver in Bearne te gaen, ende seyde tot de ghedeputeerde, dat aenghesien hy door hen zijne Ondersaten hem niet en hadde konnen doen ghehoorsamen, het reden was dat hyt door zy seluen dede, ende van dien dach af, wesende den negensten October, aenmerckens weerdich om den Feestdach van S. Denijs Apostel van Vranckrijck, en wasser geenen middel meer om hem t’selve wt den hoofde te stooten, wat, dat die van de ghepretendeerde Religie daerom deden, soo grootelijckx [ 8 ]nam hy ter herten, na dat hy hen in hun onghelijck ghesteldt hadde, een feyt soo heyligh soo treffelijck, soo lange verwacht van zijn ghemoedt, ende soo nootsakelijck tot de bevestinghe van de vrede zijns Rijcx ende mare zijnder achtbaerheyt by de Vremdelinghen.
Waer over beuolen hebbende aende ghedeputeerde dat zy souden vertrecken ende aent Parlement segghen dat zijne teghenwoordicheyt zijne saken soude bevestighen, niet teghenstaende de waerschouwinghen die hy hadde vande ongemacken des wechs, hongher, perijkels, vertrock hy den 11. der selver maendt, ende al hoe wel den xiij. nae Grenade reysende den Advocaet Generael vanden Raedt van Pau hem het bevestight vonnis brochte, hem biddende dat hy niedt en soude voorts reysen, ende dat den Heere De La Force hem te ghemoet komende, arbeyde hem te beweghen met alle seer ootmoedighen verthooginghen een weynich te laet bewesen, nochtans en was niet moghelijck hem te verwinnen om wederom te keeren: Ghy lydt schade, seyde hy, dat ick daer gaen om uwe onmacht te ondersteunen.
Den 14. zijne Majesteyt komende tot Arsac, dat maer vijf mijlen van Pau en is, antwoorde de ghedeputeerde van die stadt Pau, die hem ondervraeghden tot wat intentie hy binnen de voorseyde plaetse van Pau quam, dat hy daer quam als Heere van Bearn, indien daer eene kercke was om in te gaen: maer dat indien daer gheen en was, dat hy daer niet en begheerde in te komen, noch onder een Tabernaeckel te gaen, dat niet wel en soude betamen voor zijne Godtvruchtigheyt, eenighe eeren t’ontfanghen in eene plaetse daer hy noyt gheweest en hadde, voor ende aleer hy Godt ghedanckt hadde, van wien hy dit erfdeel ghecreghen hadde.
Ende alsoo de Katholijcken een cleyn half ouerdeckt Cappelleken hadden, heel opt eynde vande voorborcht vande stadt, daermen hen versonden hadde, alsmen se wt de Prochie ioech, die by de poorte vant Casteel staet, soo docht het zijne Majesteyt heel onbetamende voor zijne Godtvruchticheyt, dese beschaemptheyt Gode aen ghedaen te approberen, voor het ver[ 9 ]draghen van zijnen weerdighen persoen, in eene plaetse soo verre van zijn huys, alwaer hy liever hadde Misse te doen lesen, ende zijne affairen te beginnen door den dienst Godts, in de selve plaetse diemen ontheylight hadde.
Den vijfthienden van zijne Majesteyt ghekomen zijnde, sagh datmen de voorseyde handt-lichtinghe niet en wilden te wercke stellen: want zy en was niet alleen niet onthaelt met sulcken vrolijckheyt ende vereeringhe, als wel de ondersaten ghewoone zijn te bewijsen, siende hunnen Prince voor hunne ooghen, maer datmen oock (welcke vrempt is) de victuaille hadde achterwaerts ghehouden, om haer alsoo door noode haest te doen van daer vertrecken, ia men publiceerde opentlijck wt dat soo haest zijne Majesteyt van daer soude vertrocken zijn, men alle dordinantien soude omstooten, die zy tot dese executie soude gheordonneert hebben. Soo datter anders gheene betooninghe van dit van noode en was, om den Houe de voorgaende insolentien teghen den persoone ende authoriteyt in zijne absentie bedreuen, waer te maken.
Hierom is zijne Maiesteyt, om het ongheval ende inconuenient te voorcomen, ghenootsaeckt gheweest eene veranderinghe te Nauarrius (welck de alder principaelste plaetse vant Lant is) in te brenghen, ende een goet sterck Garnisoen in alle de principaelste steden te legghen, in de welcke zy ghetrouwe, vrome, ende onberispelijcke Gouuerneurs ghesteldt heeft. Het welck heel stillekens ende crachtichlijck nochtans, te wercke ghegaen zijnde, hebben terstont de Rebellen de wapenen af gheleyt, ende de oproerighe Concepten van de moetwillighe ende muytachtighe gheesten hebben alsoo een eynde ghenomen.
Het staet eenen vaillanten dienaer toe, yverich te zijn voor de Eeere van zijnen meester, zijn eyghen profijt niet te soecken in zijne Raden, ende daerenbouen oock stantvastichlijcken voortste drijuen t’ghene inde selue gheraemt is. De Hertoghe van Luynes en konde zijne Maiesteyt inde Godtvruchticheyt daer zy Professie afmaeckt, niet crachtigher verstercken, dan hem te raden (ghelijck hy oock altijt ghedaen heeft) die [ 10 ]groot werck te aenveerden. Om vele particuliere redenen ende consideratien des tijts hadde hy dat wel konnen laten, maer het heeft al te vergheefs gheweest, ende in plaetse van dit te laten varen heeft hy niet alleen yverigh gheweest in de saecke te aenvanghen, ende in het vonnisse datmen daer af gaf, maer oock alle beletselen diemen van alle canten by brocht om die om te stooten, cloeckelijck door ghebroken ende verwonnen.
Het Hof heeft namentlijck eene zijne notabele antwoorde ghemerckt, die hy ghegheuen heeft aen den Heere van Poyane, nopende de lof weerdighe verkiesinghe die zijn Majesteyt dede van zijne wijsheyt, heruarentheyt ende vromigheyt, hem betrouwende het Gouuernement van Nauarrien, welck de principaelste fortresse is van heel Bearni: want als desen hem wilde bedancken van dat hy hem by zijne Maiesteydt ghefauoriseert hadde: Ick en kenne, seyde hy, v anders niet, dan van Name, Ghy en hebt gheene obligatien te mywaerts aengaende mijne obligatie tot den Coninck die is soo groot, dat ick mijne schult ende obligatie niet beteren soude konnen quijten, dan met hem te doen ghedencken der ghener die hem loffelijck dienen, ghelijck ghy ghedaen hebt, Maeckt dan dat ghy nv voortaen t’selve oock doet, ene den seluen man blijft ende laet v voorstaen, dat ghy soo doende alle de treffelijckste ende eerlijckste Officien ende Ampten na de welcken ws gelijcke door hunne Ghetrouwe Diensten moghen wettelijck wachten te verhopen hebt.
Met dese macht heeft zijne Majesteyt, sonder stoot of slach te neder doen vallen de gheusurpeerde macht van de Persans Colonels van alle de Bearnsche gensdarmerie, die op eenen ooghenblick tijts seuen oft acht duysent mannen costen opbrenghen t’welck oock geweest is tot solaes ende verlichtinge der Ondersaten van dit Prinsdom, heeft oock dit oudt leengoet wederom aen de croone ghehecht, heeft het ghetal der Catholijcke Officiers vermeerdert, aengaende de bedieninghe van de verdruckte Justitie, heeft oock de Juraten die hoofden zijn van de ciuile politie, wettelijck verdeylt, de welcke te voren in plaetse van daer toe ghekosen te worden, [ 11 ]door eene vrije keuse van de ghemeynten, na hunne oude Costuymen niet ghecontinueert en wierden, dan door eene abusiue successie van de ghene die vande ghereformeerde Religie waren.
Dese tijdelijcke saken en dienden anders nergens toe, dan om alsoo het Gheestelijck te bevestighen, nopende de executie van de voorseyde Hant-lichtinghe want des anderen daegs werden de Regimenten ende Ordinantien int Parlement geregistreert ende te wercke ghestelt, al eer zijne Maiesteyt wilde van daer vertrecken, de Bisschoppen werden hunne ordinarische sitplaetsen, die zy in de voorseyde Parlementen moeten hebben, ende in den raet van Staten diemen houden sal, soo wanneer het den Koninck belieuen sal wederom verleent ende de Prochie Kercke van de selue plaetse werdt den selven dagh hen wederom ghegheven, op den welcken zy vijftich iaer te voren van de Ghepretendeerde was inghenomen.
Want hier staet te bemercken dat den Grave van Montgomery, den Heere van Terrides voor de Stadt van Nauarrein eertijts op den selven dach des selven maents verwonnen heeft, op den welcken zijne Maiesteyt zijn intree in de selve Stadt Nauarrein ghedaen, ende aldaer de Misse doen doen heeft, die daer ouer de voorseyde vijftich iaren wt ghebannen gheweest hadde, ende oock op den seluen dagh, dat de Bisschoppen daer wt gheiaecht gheweest zijn door het gebodt van de Coninginne Jeanne, Vijftich iaren dan nv gheleden zijnde heeft den Coninck de Misse te Pau wederom doen inbrenghen tot Confusie der helscher vyanden die dat werden siende dat het Jubile nu vervult was door het restablissement ende weder in brenginghe van den waerachtighen ende wettighen Vrydom, der welcken den Joden eertijts den seluen termijn van iaren om zijnde, ghegunt wert.
Het is voorwaer eene memorabele sake gheweest voor alle Naecomelinghen, den Coninck vergheselschapt van zijne Princen, ende Officiers van de Croone, van heel zijn Hof, ende principaelste Hooftstucken van zijn Armade, wt de Kercke te [s]ien komen, die nu versch ghereconcilieert was, naer dat hy [ 12 ]daer den Hymnus Veni Creator hadde hooren singhen in een solemnele Processie die heel de Stadt Pau door ghehouden wert te gaen (daermen langen tijt te voren sulcke Cerimonie noyt gesien en hadde) tot het eynde van de Stadt, daer het Heylich Sacrament op den Autaer van de Cappelle bloot ten toone stont, het welck onder een Pavillioen vast ghehouden van de Princen, ende Hertoghen die daer alsdoen ontrent waren, ende onder t’welck zijne Maiesteyt corts te voren gerefuseert hadde te gaen, ghedraghen wert ende vergheselschapt van de Cardinalen, Bisschoppen, Abten, ende andere Gheestelijckheyt, die alsdan daer in grooten ghetale waren, om de Devotie van zijne Maiesteyt met hunne teghenwoordicheyt in een soo schoone ende soo onverwachte occasie te vereeren.
Men hoorde allen den tijdt dat de Processie duerde alle de Straten ende Wijcken door, ende wt de vensters van de huysen van Pau niet anders roepen dan met groote vrolijckheyt Viue le Roy; ende dat door de loecht clincken: welck geroep voorwaer als eene seer machtighe besweeringhe ende uytmaninghe van de helsche Gheesten gheweest is. Ende men sagh in dooghen van alle d’Inwoonders ende van den meesten deel der Vremdelingen niet anders dan tranen van blyschap, oft van leedwesen.
Na Middach volghde de Predicatie in de selve kercke daer zijne Maiesteyt des morghens d’eeste Misse ghehoort hadde. Ende op den selven Preeckstoel dien e kettersche Ministers soo langhen tijt dieftelijck hadden inghenomen. Den ordinarien Predicant van zijne Maiesteyt dede zijn Sermoen (in het welcke vele waren van de Gereformeerde Religie) op dese woorden van den Patriarch Jacob diemen in den Introitus van de Misse op den dagh van eene kerck-wijdinghe leest: Quam terribilis est locus iste? non est hic aliud, nisi Domus Dei, & Porta Cæli. De welcke soo wel d’eene als dandere partije wel bevielen om dat hy eenen yeghelijcken versekerde dat ghelijckerwijs den Coninck eenen yeghelijcken middelen gaf ende vrydom om salich te worden, soo zijne meyninghe oock niet en was van yemant in zijne Religie te dwinghen. [ 13 ]
Den Coninck noch niet te vreden zijnde met daffairen van den ciuilen staet in goede orden ghestelt, ende de saecken van de Religie op den ouden voet ghebrocht te hebben, heeft oock van het onderwijsen der Jonckheyt eene particuliere sorghe ghenomen, wel wetende dat dese het fondament is, soo wel van den ciuilen staet als van de Religie. Te dien eynde verstaen hebbende dat de Coninginne Jeanne te Ortez een Vniuersiteyt ghefondeert hadde, de welcke gheregheert ende ghegouuerneert wiert van meesters die van de Ghepretendeerde Religie waren, ende dat meest Wtlanders, om datse het Seminaire ende Schole was van de Ministers, ende eene geduerighe fonteyne van Ketterije, die haer soo teghen stont, ende bemerckende oock dat het eene heel schandighe sake voor den Alder Christelijcksten Coninck was dese selve Fondatie te mainteneren en te dien eynde daer zy om op gerecht is, tot vroeghen ende last zijnder conscientie die hem verbiedt zijn ghelt opentlijck wt te reycken tot het onderwijsen der Jonckheyt in eene Religie die by gheenssins en vermach, heeft ghedocht datmen nootsakelijck behoorde in soodanige Inconuenient door crachtighe ende soete middelen te versien, gelijck hy dat door zijn eyghen ende vollen wille, ooc eer hy in Bearn quam, voor hem ghenomen hadde.
Hierom heeft hy oock ten versoecke van mijne Heeren de Bisschoppen van aldaer, ende andere Catholijcke Ghemeynten gheordineert datter te dien eynde nv voortaen in eene van de beste ende bequaemste steden aldaer, een Collegie van die Patres der Societeyt Jesu soude op gherecht worden, in het welck men alle soorten van vrije konsten soude leeren, ende om alsoo de dolinghe ende ketterije te wederstaen. Heeft het selue oock van noodelijck onderhout willen voorsien, ende zy selven Fondateur daer af maken, alsoo verbeterende de fauten die zijne Voorouders hier ghedaen hadden, ende der Catholijcken middelen gevende om hunne kinderen in de vreese Godts op te voeden.
Middeler tijt heeft hy bevolen, dat de opene brieven van den ouerleden Coninck zijnen Vader Henrick den Grooten (door [ 14 ]de welcke hy aen de selve Patres in Bearn ghesonden volle Macht ende Vrydom ghegheven hadde om het Ampt hunder vocatie daer ouer al te bedienen behalven het onderwijsen ende leeren der Jonckheyt, ende om sielen soecken te winnen, ende dat in soo grooten ghetale van Mannen alst den Bisschoppen aldaer soude believen, volkomentlijck ende gheheelijck hun effect souden hebben, ende door het Parlement geautentizeert souden worden, welck sommighe iaeren te voren gheboden hadde, datter niet meer dan viere in Bearn en souden comen ende de selve oock gheene Biechte en souden hooren, hoe wel het nochtans t’selue toeliet aen andere Priesters soo weerlijcke als Gheestelijcke, iae oock aen de Capucinen die de selve Biechte door de dispensatie van hunne Ouersten hooren.
Daer zijn noch veel meer andere particulariteyten in dese reyse gheschiet, wt de welcke een yeghelijck licht heeft connen bemercken, dat Godt Almachtich den Coninck verkoren heeft tot een heel seker ende bequaem instrument van zijne glorie: ende dat om wel te segghen heel dese Reyse die Godt Almachtich met soo schoonen weder, alsmen in soodanighen saisoen ende in soodanighen Contreyen soude ghewenschen gevoordert heeft, niet sonder miraeckel en schijnt geweest te hebben.
Heel den tijt der selver oock gheduerende, heeft men ghemerckt dat in de Ghetijden van de Heylighe Kercke diemen de Tempore noemt, ghelesen werdt de Historie der Machabeen, in de welcke verhaelt worden de suyveringhe des Tempels die Antiochus den Coninck onteert hadde, ende de Victorie der kinderen Godts teghen de kinderen van Bearn: ende dat om int corte te segghen alle dinghen wel daer mede waren ouer een comende, ende dat den 18. van October die den Sondagh was ende met eenen den Feest-dagh van S. Lucas, welcken dagh memorabel is omdat op den selven zijne Maiesteyt ouer ettelijcke iaren te voren ghetrout is, in de Misse ghesonghen wert het Evanghelie van de Parabole van den Coninck, die door de onverdraeghelijcke stouticheyt der ghener die hy ter bruyloft voor zijne knechten genoot hadde, bedwonghen is gheweest zijne Leghercrachten te ghebruycken [ 15 ]om de ontrage ende moetwillicheyt die sy teghen de selve tot zijne groote onteeringhe ghetoont hadden te straffen.
De oorsake van soodanighe tribulatien en moetmen niemant anders toe schrijuen, dan den wolf die in de Schaepskoye in ghebroken is, daer hy de Herders heeft vinden slapen maer door experiencie sietmen dit in Bearn, ende daer uyt was spruytende eene soo groote Godeloosheyt, datse anders niet en leerden dat eene revolte teghen den Coninck, ende het gheschut gebruyckten onder malcanderen dat zy ghenaempt hebben Misse wt. Ende al ist by aldien dat soodanige sieckten met den viere behooren ghecureert te worden, soo heeft nochtans d’oneyndelijcke goetheyt van zijne Majesteyt daer toe een veel soeter ende lieffelijcker remedie geemploreert. Door dien dat, gelijc alle de valsche Herders het schijnsel des lichts niet konnende verdraghen, wegh gheloopen zijn, de oprechte ter contrarie van haer vergadert, ende by een gheraept zijn, ende die namentlijck de welcke door eene wtnemende Liefde de ghene die in dese Landen noch gansch ende van de ketterije onbesmet waren, oock in plaetsen die onder hun ghebodt ende Jurisdictie niet en stonden onderhielen, zijn in hunne oude Prochien wederom ghestelt om wel voorts te maken t’ghene nv wel begonst was.
Dit is het ghene dat ghebeurt is in die vijf daghen, die zijn Maiesteyt te Pau gheweest is, ende waer in zy te kennen genoech ghegheven heeft, hoe veel de neerstigheyt ende dapperheyt vermach, om de boose concepten ende voornemen te voorcomen. Nv gaet zy te Parijs (ghelijck zy te Lectoure gedaen heeft) volbrenghen t’ghene zy gheaccordeert heeft, volghende d’Ordinantien aen de ghene die door hare toelatinghe te Loudun vergadert gheweest zijn:
Ten laetsten om te doen straffen ghelijck zy t’eenemael voor haer heeft ghenomen, de ghene die soo stout sullen zijn, dat zy te Rochelle hen sullen laten vinden om tegen zijne Authoriteyt te misdoen. Waer wt men lichtelijck mercken can, dat, ghelijckerwijs de wtstekentheyt van dese Conincklijcke Deught, om de boosheyt te vermeesteren, van noode ghehadt heeft ghetrouwelijck gheassisteert te worden van die [ 16 ]wijsheyt ende yuer der ghener, aen wie zy haer meest fauorabel toont, dat oock soo hunne oprechte ende cloeckmoedighe Godtvruchtigheyt, schampighe opspraken vande nijdighe Beschimpers te niet ghedaen heeft, ende den staet van den meester die grootelijckx door de voorleden Outrage vercleyneert was verheven.
FINIS.
_p_7_ornament.jpg)