208
Op onze vraag naar den gezondheidstoestand der stedelingen werd door een welgestelden Engelschman geantwoord: "zeer wel, nimmer was ik, of een der leden van mijn gezin ziek"; en toch hadden wij te Shanghai en te Hong Kong vernomen, dat onlangs de cholera vrij hevig te Manilla geheerscht had. De gezondheidspas, die ons alhier werd uitgereikt, was schoon — en toch deelde de admiraal aan onzen kommandant mede, dat er gevallen van gele koorts waren waargenomen. De zaak is mijns inziens deze: het gouvernement is doorgaans met den gezondheidstoestand onbekend; er bestaat geene burgerlijke stand, geene sterftestatistiek; men is niet in de mogelijkheid, te weten, wat er van de zaak aan is. Alleen als er wat meer menschen sterven dan gewoonlijk, vooral van de welgestelde klassen, dan wordt de alarmtrom geroerd en moet het gouvernement ook wel officieel den minder gunstigen toestand erkennen.
Aan weerskanten van den Paesig bevinden zich de groote (gouvernements) sigarenfabrieken, eene te Binondo, niet ver van de groote brug over de rivier en eene westwaarts van de militaire stad, Wij brachten een bezoek in de eerste en kwamen op onzen rijtoer de werkvrouwen der tweede tegen, bij het uitgaan der fabriek; op den retour kwamen we ook de werkvrouwen der eerste tegen, met wie we in de fabriek reeds kennis gemaakt hadden. De geheele weg, dien we bereden, was dus bedekt met duizenden rookende Tagalerinnen, veelal jeugdige niet-schoonen, doch de meeste konden zich beroemen op prachtig haar, bij sommige tot aan de kuiten afhangende. Het bezoek in de fabriek loonde de moeite. Het gebouw is zeer eenvoudig; een halfsteenen hoofdgebouw met de bureaux der ambtenaren, waarachter een tiental groote loodsen met een paar kleinere voor drogerij en pakkerij. In ieder der groote loodsen zaten gemiddeld 800 vrouwen, aan lage tafels op banken, in orde gehouden door opzichteressen. Op enkele ambtenaren na was het een vrouwelijk personeel. De hooge atmosferische temperatuur, de sterke tabakslucht, de emanatie van zulk eene talrijke verzameling vrouwen, doch vooral het bekloppen der dekbladeren met gladde keisteenen, dus het oorverdoovend geklop met 800 steenen — maakte het ons onmogelijk om langer dan eenige minuten in een paar dezer zalen te blijven. In de droogkamer lagen de sigaren, in kringsgewijze stapels van 10.000 ieder, te drogen; we telden er meer dan 250 zulke stapels. Van de prima cortados tot de kleinste met punten, merkten we minstens tien soorten op. In het expeditie-lokaal werden de droge sigaren gesorteerd, in de bekende kistjes van 250 à 500 stuks gepakt en met het jaartal van fabricatie voorzien, en deze kistjes weder in groote kisten van 10.000 stuks gepakt, welke we door koelies de fabriek zagen uitdragen naar de gouvernements-pakhuizen of
