( 6 )
VARIETES.
Coup-d’œil rapide sur diverses révolutions da la philosophie.
(Extrait du Mercure de France.)
(Troisième suite; Voyez le no. 10, 12 et 14.)
Montaigne et Charron avaient déjà introduit le bon sens dans la philosophie, et fait sentir l’utilité du doute. La découverte du Nouveau-Monde, la réforme, l’invention de l’imprimerie, avaient mis dans toutes les têtes une activité que rien ne pouvait arrêter. Il ne fallut qu’une imagination ardente et forte pour opérer une révolution dans la philosophie, même au sein du catholicisme. Descartes paraît, combat la scholastique, change la face des sciences, et pour en hâter les progrès, pose quelques principes qu’il ne suit pas toujours. Il rendit aux mathématiques des services essentiels; mais presque tous ses pas dans les sciences philosophiques furent marqués par des erreurs. Au lieu de commencer pas des faits, il avait eu recours à des abstractions et à des principes.
Descartes eut pour partisans en France tous ceux qui n’avaient aucun intérêt à soutenir les opinions des scholasliques; les plus distingnés furent les solitaires de Port-Royal: seuls ils eussent sulli pour faire une révolution dans les sciences, mais au moins ils contribuèrent fortement à leurs progrès. C’est à eux que l’on est redevable d’une multitude d’écrits qui ont fixé la langue française, et qui dureront autant qu’elle; de ces provinciales si purement écrites, et où se trouvent réunis tous les genres d’éloquence, de ces grammaires grecques et latines où sont approfondis les principes des deux langues; de cette logique si différente de celle des écoles, et qui renferme tout ce qu’Aristote a dit de meilleur sur le langage, et tout ce que Descartes a de plus juste sur la méthode; de cette grammaire générale où la vraie métaphysique paraissait pour la première fois; et de tous ces traités de morale où les principes de la philosophie chrétienne sont exposés avec tant de force et de netteté. Ils durent leurs succès à la justesse de leurs méthodes et à l’habileté avec laquelle ils manièrent la langue française. Tant de mérite devait porter ombrage aux jésuites, alors dominans, et chargés presque partout de l’éducation de la jeunesse. Ils jurèrent la perte de cette école rivale où fut formé Racine. Il était impossible d’attaquer les solitaires de Port-Royal du côté de la science; il fut aisé de les prendre sur les opinions religeuses. Ne pouvant les faire ignorans on les fit jansénistes; mais les jésuites n’y gagnèrent rien. Pour se justifier du crime d’hérésie et continuer de poursuivre leurs adversaires, d’un côté les port-royalistes combattirent vigoureusement les protestans; de l’autre, sans vouloir rompre l’unité, ils soumirent
MENGELINGEN.
Vlugge blik over verscheidene omwentelingen, in de wijsbegeerte voorgevallen.
(Extract uit den Mercure de France.)
(Derde vervolg; zie no. 10, 12 en 14.)
Montagne en Charron hadden reeds de goede smaak in de wijsbegeerte ingevoerd, en het nut van den twijfel doen gevoelen. De ontdekking der nieuwe wereld, de reformatie, de uitvinding der drukpers, hadden in alle hoofden eene werkzaamheid gebragt, die zich door niets liet tegenhouden. Er was slechts eene vurige en sterke verbeelding noodig, om, zelfs in den boezem van den roomschen godsdienst, eene omwenteling uit te werken. Descartes verschijnt, bestrijdt de schoolgeleerdheid, verandert het aanzien der wetenschappen, en, om den voortgang derzelve te verhaasten, stelde hij dikmaals grondbeginselen, die hij niet altoos volgde. Hij bewees der wiskunde wezenlijke diensten; maar bijna alle zijne schreden in de wijsgeerige wetenschappen werden door dwalingen gekenschetst. In plaats van met daadzaken te beginnen, nam hij zijne toevlugt tot afgetrokkenheden en tot grondbeginselen.
Descartes had alle diegenen in Frankrijk tot aanhangers, die geen belang hadden, om de meeningen der schoolgeleerden aan te kleven; de allervermaardste waren de kluizenaars van Port-Royal; zij alleen waren gennoegzaam in staat geweest, om eene omwenteling in de wetenschappen te weeg te brengen, maar ten minsten bragten zij veel tot derzelver vorderingen toe. Aan hen is men eene menigte schriften verschuldigd , die de fransche taal bepaald hebben, en die even zoo lang als deze zullen blijven bestaan; die zoo zuiver geschreven Provinciales, alwaar alle soorten van welsprekendheid zich vereenigen; die grieksche en latijnsche grammaires, waarin de grondbeginselen der beide talen zoo grondig zijn behandeld; die logika, welke zoo zeer van de schoolsche verschilde, en waarin al wat Aristoteles het best over de uitdrukking, en Descartes het meest juiste over de methode gezegd heeft, vereenigd is; die algemeene grammatika, waarin de ware bovennatuurkunde voor het eerst verscheen, eindelijk alle die verhandelingen over de zedekunde, waarin de beginselen van de christelijke wijsbegeerte, zoo krachtig en zoo juist zijn ontvouwen. Zij waren hun wel slagen aan de juistheid hunner leerwijze en aan de bekwaamheid, waarmede zij de fransche taal behandelden, verschuldigd. Zoo vele verdiensten moest den toenmaals heerschende jesuiten, die bijna overal met het onderwijs der jeugd belast waren, onrust baren; zij zwoeren den ondergang van die mededingende school, alwaar Racine gevormd werd. Het was onmogelijk de kluizenaars van Port-Royal van de zijde der wetenschap aan te vallen; maar het viel gemakkelijk hen in hunne godsdienstige gevoelens aart te grijpen. Toen men hen niet voor onwetend kon uitkrijten, toen legde men hun ten laste, dat zij jansenisten waren; maar de jesuiten wonnen daar bij niets. Om zich van de misdaad van ketterij te zuiveren, en bij voortduring hunne tegenpartij te vervolgen, bestreden die van Port-Royal vinnig de protestanten; van den anderen kant, zonder