( 7 )
aux régles d’une saïne critique les droits des papes, et éclairerent les principes qui servirent de base aux quatre fameux articles de l’Eglise gallicane. Les jésuites ayant pour eux la raison du plus fort, vinrent à bout de détruire Port-Royal en 1708; mais moins de soixante ans après, eux-mêmes avaient disparu.
Malgré leurs lumières, ni Descartes, ni les solitaires de Port-Royal, n’avaient découvert la véritable logique et la marche naturelle de l’esprit humain; ils n’avaient dissipé qu’en partie les ténèbres qui convraient l’horizon des sciences: cet honneur était réservé à Bacon: né trente-six ans avant Descartes, portant un regard juste et profond sur toutes les connaissances humaines, il avait commencé à débrouiller le chaos dans lequel elles étaient plongées, avait fait sentir le vide et l’inutilité des anciennes méthodes, et posé pour unique base des découvertes et de la certitude l’expérience et l’observation. Trop éclairé pour son siécle, il n’en fut pas assez entendu; mais un de ses compatriotes, né trente-six ans après lui, devait avoir la gloire de développer ses principes. Locke, profitant des vues de Bacon et de selles de Descartes, appliqua l’observation aux opérations de l’entendement, découvrit l’origine et la filiation des idées, marqua avec précision les fprces et les limites de l’esprit, montra l’influence du langage sur les idées, distingua les abstractions des objets réels, et fut ainsi le fondateur de la vraie philosophie.
Gassendi avant Descartes et Locke, marchant sur les traces de Bacon, avait donné une logique dont le plan simple servit depuis de modèle aux auteurs de celle de Port-Royal. Il place l’origine des idées dans les sens, et insiste sur le danger de l’abus des mots. Buffier, dans son Cours des Sciences, a suivi la même doctrine et montré un esprit vraiment philosophique. Enfin Voltaire à qui les sciences, les lettres et la philosophie ont presqu’une égale obligation, Voltaire acheva d’accréditer les sentimens de Locke, comme il avait donné à la physique et à l’astronomie une impulsion salutaire par ses Elémens de la philosophie de Newton: mais bientôt la France ne devait avoir plus rien à envier aux étrangers. Elle possédait dans son sein un disciple de Locke qui ne tarda pas à égaler et même à surpasser son maître. Condillac, esprit juste, profond, méthodique, plein de clarté, invariable dans sa marche, mit à la portée de tous les esprits ce qu’il y a de plus caché dans les profondeurs de la philosophie. Il eut beaucoup de partisans et ne fit pas d’enthousiastes. Il ne parla qu’à la raison, et c’est par l’imagination que l’on enflamme les esprits. Il n’eut que du bon sens, et l’on ne séduit que par des erreurs brillantes. Excellent obser-
de eenheid [t]e willen verbreken, onderwierpen zij de regten der pausen aan de regelen eener gezonde critiek en bragten de beginselen voort, die de vier beruchte artikelen der gallikaansche kerk ten grondslag dienden. Den jesuiten, die het regt van den sterkste aan hunne zijde hadden, gelukte het eindelijk, in 1708, Port-Royal te vernietigen, maar minder dan zestig jaren daarna waren zij zelve verdwenen.
Niettegenstaande hun doorzigt, hadden noch Descartes, noch de kluizenaars van Port-Roijal, de ware logika noch den natuurlijken gang van den menschelijken geest ontdekt; zij hadden de duisternis, die den gezigteinder door wetenschappen omgaf, slechts voor een gedeelte verdreven; deze eer bleef voor Baco bewaard. Zes-en-dertig jaren vóór Descartes geboren zijnde, een’ juisten en diepzinnigen bik over alle menschelijke kennis werpende, had hij begonnen, den chaos, door denwelken zij omgeven waren, te ontwarren; hij had de ijdelheid en het onnutte der voormalige leerwijzen aangetoond en had de ontdekking met de zekerheid der ondervinding en der opmerking tot eenige grondslagen daarvan aangenomen. Al te verlicht voor zijne eeuw zijnde, werd hij niet genoeg verstaan; maar een zijner landslieden, zes-en-dertig jaren na hem geboren, moest de eer hebben, die grondbeginselen te ontwikkelen. Locke van de bedoelingen van Baco en van die van Descartes gebruik makende, paste de opmerking op de werkingen van het begrip toe, ontdekte den oorsprong en de opvolging der denkbeelden, bepaalde naauwkeurig de magt en de grenzen van den geest, toonde den invloed van de taal op de denkbeelden aan, onderscheidde de afgetrokken voorwerpen van de wezenlijke, en was alzoo de stichter der ware wijsbegeerte.
Gassendi, het voetspoor van Baco volgende, had, vóór Descartes en Locke, eene logika gegeven, waarvan het eenvoudig plan vervolgens tot model diende aan de schrijvers van die van Port-Royal. Hij stelt den oorsprong der denkbeelden in de zintuigen, en drukt sterk aan op het gevaar van het misbruik der woorden. Buffier heeft, in zijn Cours des Sciences, dezelfde leerwijze gevolgd, en een waarlijk wijsgeerigen geest betoond. Voltaire, eindelijk, wien de wetenschappen, de letteren en de wijsbegeerte bijna eene gelijke verpligting hebben, Voltaire voltooide, de gevoelens van Locke geloof bij te zetten, zoo als hij aan de natuur en aan de sterrekunde eenen heilzamen indruk had gegeven, door zijne Elémens de la philosophie de Newton (grondbeginselen van de filozofie van Newton); doch weldra moest Frankrijk den vreemden niets meer te benijden hebben. Hetzelve bezat in deszelfs boezem eene leerling van Locke, die niet toefde, zijn’ meester gelijk te worden en zelfs te overtreffen. Condillac, een juiste geest, diepdenkend, methodiek, vol duidelijkheid, onveranderlijk in zijn’ loop, stelde binnen het bereik van alle verstanden, hetgeen het verborgendst is de diepzinnigheden der wijsbegeerte is. Hij had vele voorstanders, en vormde geene geestdrijvers. Hij sprak slechts tot de reden, en het is door de inbeelding, dat men de gemoederen ontvlamt. Hij bezat alleen gezond verstand, en men verleidt slechts door schitterende
