Esmoreit
| De Middelnederlandsche dramatische poëzie (1875) door H. E. Moltzer
Esmoreit |
Lippijn → |
EEN ABEL[1] SPEL VAN ESMOREIT, SCONINCS SONE VAN CECILIEN,
ENDE ENE SOTTERNIE DAER NA VOLGHENDE.
God, die vander maghet was gheboren,
Om dat hi niet en woude laten verloren[2]
Dat hi met sinen handen hadde ghemaect,
Soe woude hi al moeder naect[3]
5Die doet sterven in rechter trouwen[4].
Nu biddic u, heren ende vrouwen,
Dat ghi wilt swighen ende hoeren.
Het was[5] een coninc hier te voeren,
In Cecilien was hi gheseten, —
10Verstaet[6], so moghdi wonder weten,
Ende ghecreech[7] een kint bi sijn wijf.
Maer bi hem hielt hi enen keitijf [8],
Sijns broeder sone[9], hiet[10] Robbrecht,
Die dat conincrike na recht
15Alte male[11] soude hebben verworven,
Hadde die coninc sonder oer ghestorven.
Maer nu wert daer een cnecht[12] gheboren,
Dies Robbrecht hadde groten toren[13]
Ende int herte groten nijt.
20 Nu seldi hier sien in corter tijt,
Wat dat den jonghelinc ghesciet,
Ende hoe dat hem Robbrecht bracht in swer verdriet,
Ende enen Sarrasijn [14] heft vercocht,
Ende in groten elende brocht[15],
25Ende oec die moeder, diene droech,
Dat si daer na noit en loech[16]
In twintich jaren daer si lach,
Ende noit sonne noch mane en[17] sach :
Dat beriet[18] her Robbrecht al.
30Nu swijt, ende merct hoet begennen sal.
Robbrecht.
Ay mi ! ay mi der leider[19] gheboert !
Die hier nu es comen voert[20]
Van Esmoreit den neve mijn:
Ic waende wel coninc hebben ghesijn[21],
35Als mijn oem hadde ghelaten dlijf[22]!
Nu heeft hi al bi sijn wijf
Een kint ghecreghen, die oude viliaert[23].
O Cecilien, edel bogaert[24],
Edel foreest[25], edel rijc,
40Ic moet bliven ewelijc,
Edel foreest, van di bastaert[26]:
Dies[27] mijn herte alsoe beswaert
Dat mi inbringhen [28] sal de doet.
Maer bi den here die mi gheboetsf[29],
45Ic sal daer omme pinen[30] nacht ende dach,
Hoe ic dat wecht verderven[31] mach;
Ic saelt versmoren oft verdrincken :
Daer salic nacht ende dach om dincken,
Al soudic daer omme liden pijn[32] .
50 Ic sal noch selve de coninc sijn
Van Cecilien, den hoghen lande.
Ic sal oec pinen om haer scande,
Der coninghinne[33], mijns oems wijf,
Dat hi nemmermeer sijn lijf
55 Met haer en sal delen[34] die wigant [35].
Aldus soe sal mi bliven dlant,
Machic[36] volbringhen dese dinc.
Meester.
Waer sidi, hoghe gheboren coninc
Van Damast, gheweldich[37] heer ?
60Mijn herte es mi van rouwen[38] seer
Van saken, die ic hebbe ghesien.
De coninc.
Platus meester, wat sal gescien,
Daer ghi aldus om tachter[39] sijt ?
Meester.
Her coninc, te nacht te metten tijt[40]
65 Was ic daer buten opdat velt,
Daer sachic die locht alsoe ghestelt
Ende die planeten ant fiermament,
Dat in kerstenrijc een kint
Gheboren es van hogher weerde
70 Dat u sal doeden metten sweerde,
Her coninc here, ende nemen dlijf,
Ende u dochter sal sijn sijn wijf,
Ende kerstenheit[41] sal si ontfaen.
De coninc.
Meester, nu doet mi verstaen,
75 Wanneer soe[42] was dat kint gheboren?
Meester.
Te nacht, her coninc, als ghi mocht horen,
Soe wort gheboren dat jonghelinc[43].
Sijn vader es een hoghe[44] coninc
Van Cecilien in kersten lant.
De coninc.
80Meester, nu soe doet mi bekant[45],
Selen dese saken moeten sijn ?
Meester.
Jaes, her coninc, bi Apolijn[46]
Ofte en doe cracht van groter hoeden[47].
Maer wildi werken na den vroeden[48],
85 Ic sal u enen raet visieren[49]
Hoe ende in wat manieren[50].
Dat ghi selt bliven in uwen staet,
Want enen goeden scarpen raet
Waer hier goet toe gheoerdeneert[51].
De coninc.
90 Ay, nu soe benic ghescofeert[52]!
Van der saken, die ghi mi telt[53]
Es mijn herte alsoe ontstelt,
Dat ic mi niet gheraden[54] en can.
Maer ghi sijt soe wisen[55] man,
95 Platus meester, lieve vrient,
Ende hebdi mi langhe met trouwen ghedient
Ende meneghen wisen raet ghegheven,
Dat ic in eren altoes ben bleven :
Nu biddic u, meester ghetrouwe ende goet,
100Dat ghi al metter spoet[56]
Wilt hulpen[57] vinden enen raet,
Soe dat ic blive in minen staet
Ende vanden jonghelinc onghequelt[58],
Daer ghi mi dus vele af[59] telt,
105Dat ic sijns mach wesen vri[60].
Meester.
Her coninc here[61], soe hoert na mi:
Edel baroen, edel wigant,
Ghi selt mi gheven alte hant[62]
Enen scat met mi te voeren,
110 Ende ic sal in corten uren
Daer waert riden onghespaert[63].
Den jonghelinc van hogher aert
Sal ic ghecrighen met miere const.
Ic bidde Mamette om sine onst[64],
115Dat icken ghewinnen moet[65] met eren,
Want nemmermeer en menic[66] te keren,
Ic salne[67] u bringhen in uwer ghewout.
Daer omme seldi mi selver ende gout,
Her coninc, gheven in miere ghewelt.
120Ic salne stelen of copen om ghelt.
Ofte ghecrighen met enegher[68] list :
Aldus hebbic den raet gheghist[69],
Dan sal hi u vri eighen[70] sijn,
Hi sal werden een goet payijn[71],
125Na onser wet selen wine leren :
Aldus soe seldi bliven in eren.
Hi sal wenen [72] dat ghi sijn vader sijt.
Nu lichtelijc [73], hets meer dan tijt,
Ic wil gaen varen [74] metter spoet.
De coninc.
130 Platus meester, desen raetes goet.
Gaet henen ende haest u metter vaert [75],
Ic wille dat ghi niet en spaert.
Nemt scats ghenoech in uwer ghewelt
Metter ghisschen [76] onghetelt,
135 Ende brinct mi den jonghelinc,
Dies biddic u boven alle dinc,
Ende en spaert daer ane ghenen cost,
Want ik hebbe soe groten lost
Dat ic den jonghelinc soude bescouwen.
Meester.
140Her coninc here, in rechter trouwen,
Ic sal daer omme pinen dach ende nacht.
Robbrecht.
En trouwen, ic hebbe soe lange ghewacht
Dat ic ghecreghen hebbe mijn begheert.
Dese jonghelinc die es soe weert[77]
145 Met minen oem den ouden grisen
Ende metter moeder, dien[78] soe prisen,
Dat si nie scoender kint en saghen:
Dese blisscap salic hen verjaghen,
Want het gheeft mynder herten pijn.
150Vermalendijdt[79] moestu sijn
Ende die u oec ter werelt bracht,
Want ic nie sent[80] dach noch nacht
Blisscap int herte en conde ghewinnen.
Al souden si beide daer omme ontsinnen[81],
155 Dijn lijf dat heeftu nu verloren :
Ic sal di in enen put versmoren
Ofte sterven doen een ergher doet.
Meester.
O vrient, dat ware jammer groet :
Heet dunct mi sijn soe scone kint.
160 Ghi sijt emmer te male[82] ontsint,
Dat ghi wilt doden dese jonge gheboert[83].
Maer ghi sijt daer op ghestoert[84],
Dat hoeric wel ane uw ghelaet[85].
Ic bidde u, vertrect[86] mi uwen staet:
165Waer omme sidi daer op soe gram[87]?
Robbrecht.
Vrient, doen hi ter werelt quam
Ende van sijnder moeder wert gheboren,
Quam mi in minen slape te voren[88],
Dat hi mi nemen soude mijn leven :
170 Dies benic in sorghen[89] bleven,
Dat ic noit sent en conste gheduren[90],
Ende ic hebbe ghewacht[91] van uren turen
Ende hebben ghestolen der moeder sijn.
Ic meine dat ic nu sinen fijn[92]
175Doen sal, eer hi mi ontgaet.
Meester.
Vrient, ic sal u beteren raet
Gheven, wildi na mi hoeren.
Segt mi : wanen[93] es hi gheboren ?
Dies[94] biddic u doer Apolijn.
180Hi mochte van selker gheboerten[95] sijn,
Ic salne copen alte hande
Ende voerene met mi uten lande
In heydenesse, des sijt wijs[96],
In ene stat, het Balderijs[97],
185Die doer[98] Torkien es gheleghen.
Robbrecht.
Vrient, wildi den jonghen deghen[99]
Copen, ic sal u segghen dan
Wiene droech ende wiene wan
Sal ic u segghen alte gader:
190Die coninc van Cecilien es sijn vader.
Een wigant hoghe gheboren.
Ende sijn moeder, als ghi moghet hoeren.
Es conincs dochter van Hongherien.
Meester.
Vrient, es hi van dier partien[100],
195Soe es die jonghelinc mijn gherief[101]:
Ic salne copen, eest u lief.
Nu sprect op, hoe[102] gheefdine mi?
Robbrecht.
Vrient, dies moghdi wesen vri[103]:
Om dusent pont van goude ghetelt.[104]
Meester.
200 Houdt[105], vrient, daer es gelt,
Ende gheeft mi den jonghelinc.
Maer berecht mi ene dinc :
Hoe es sijn name ? doet mi bekant.
Robbrecht.
Esmoreyt het die jonghe wigant,
205 Alsoe es die name sijn.
Meester.
Soe sal hi ewelijc payijn,
Bliven, dies moghdi wesen vroet,
Mamet die mi bewaren moet,
Ende ic vare wech met minen gast.
_______
Robbrecht.
210En trouwen, nu es mijn herte ontlast
Van dies[106] ic stont in groter sorghen,
Want ewelije blijft hi verborghen
In heydenesse, dies benic wijs,
Want die stede van Balderijs
215Leghet doer Torkien in verren lande.
God die moet hem geven scande!
Hoe sere hadde hi mi ontstelt!
Nu willic gaen ende doen dit gelt
Heimelijc in miere ghewout[107],
220Want het es al edel gout.
Al en bleve mi nemmermeer
Dlantschap[108], nochtan waric een heer
Met desen gelde dat ic hebbe ontfaen.
Ic hebt na minen wille wel ghedaen,
Want oec sal mi nu bliven dlant.
_______
Meester.
Waer sidi, hoghe gheborne wigant,
Van Damast gheweldich coninc ?
Nu comt ende siet den jonghelinc
Die gheboren es van edelen bloede.
De coninc.
230Nu en was mi nie soe wel te moede[109],
Alst es van desen hoghen prosent[110].
Ic salne ophouden[111] voor mijn kint ;
Mine dochter salicken bevelen.
Meester.
Wattan[112], her coninc, ghi selt helen
235Voer uwe dochter al gader,
Wie sijn moeder es ende sijn vader:
Dat en seldi haer vertrecken niet,
Want u mochte daer af verdriet
Comen hier namaels over lanc[113],
240Want vrouwen sijn van herten wanc[114].
Seidi hare sijn hoghe gheslachte,
Ende dan Venus in haer wrachte,
Ende worde minnende den jongen man[115],
Soe mochte si hem segghen dan
245 Hoe dat hi ware comen hier;
Want, her coninc, der minnen vier
Mochte in uwer dochter openbaren[116],
Als hi ware comen te sinen jaren[117].
Daer omme en segt haer ghene dinc
250 Dan dat hi es een vondelinc :
Te min so salder haer gheligghen an[118].
De coninc.
Platus, Platus, bi Tervogant[119],
Het dunct mi goet dat ghi mi segt.
Laet ons dit ewelijc ghedect
255Sijn[120], dese sake, voer die dochter mijn,
So machics in vreden sijn[121].
______
Waer sidi, dochter Damiet?
Comt tot mi onghelet[122],
Ic moet u spreken, bi Mahoen!
Damiet.
260Vader, dat willic gherne doen.
Nu segt mi, wats uw ghebot?
De coninc.
Damiet, bi minen god,
Anesiet hier desen roeden mont[123],
Desen jonghelinc, dit es een vont[124],
265Mamet heeften mi verleent.
Ic hoerden daer hi hadde gheweent,
Daer ic in die boegaert wandelen ginc,
Daer vandic desen jonghelinc
Onder enen cederenboem.
270Damiet, nu nemes goem[125]
Ende houtten op als uwen broeder:
Ghi moet sijn suster ende moeder,
Esmoreyt heyt dese jonghen man.
Damiet.
Vader here[126], bi Tervogant,
275Noit en sachic scoender kint.
Heeften ons Mamet ghesent[127],
Dies willic hem dancken ende Apolijn:
Ic wil gerne suster ende moeder sijn.
O uutvercoren jonghe figuere[128],
280 Du best die scoenste creatuere
Die ic met oghen nie ghesach.
Met rechten ic Mamet dancken mach
Dat ic sal hebben enen broeder:
Ic wil gerne sijn suster ende moeder.
285o Esmoreyt, wel scoene jonghelinc,
Hoe sere verwondert mi dese dinc
Dat ghi waert vonden sonder hoede,
Want ghi dunct mi van edelen bloede
Bi[129] de ghewaden die ghi hebt an.
290Nu comt met mi, wel[130] scoene man,
Ic sal u als minen broeder doen[131].
De kerstenconinc.
Waer sidi, Robberecht, neve coen[132]?
Comt tot mi, ic moet u spreken.
Mi dunct dat mi mijn herte sal breken
295Van groten rouwe die mi gaet an[133].
Robbrecht.
Ay oem, hoghe gheboren man,
Waer bi sidi al dus ontstelt?
De kerstenconinc.
Van rouwen benic alsoe ghequelt,
Ic duchte dat mi mijn herte sal scoeren[134]:
300Mijn scoene kint hebbic verloren,
Esmoreyt den sone mijn !
Ay, ic en mochte niet droever sijn !
Al haddic verloren in dier ghelijc[135]
Mijn goet ende oec mijn conincrije,
305Daer omme en woudic droeven twint[136],
Haddic behouden mijn scoene kint.
Ay mi ! ay mi ! den bitteren rouwe,
Die ic nu lide ende oec mijn vrouwe !
Ic duchte, het sal mi costen dlijf
310Ochte mijn vrouwe dat edel wijf,
Si heeften rouwe int herte soe groet.
Mi dunct, ic ware mi liever doet
Dan ic soude liden dit torment[137]
Robbrecht.
Ay ! edel oem, wide bekint,
315 Nu en wilt u aldus niet mesbaren[138],
Ic weet wel hoe daer es ghevaren[139].
Al drijft[140] mijn moeye den rouwe soe groet,
Sine heeft daer af ghene noet[141]:
Dat weet ic te voren wel.
320Haer herte dat es tuwaert fel[142],
Om dat ghi out sijt van daghen.
Ic hebt haer dic wel hoeren claghen[143],
Dat si van mi niet en wijst[144].
Ic duchte, si u noch met hare list,
325Her coninc oem, sal nemen dleven.
Si sal u seker noch vergheven :
Dat weet ic te voren wale.
Ic hebbe soe menechwerf haer tale
Ghehoert in heimeliker stont[145];
330 Nochtan en ghewoeghs[146] nie mijn mont
Meer dan nu te deser ure.
Ic weet wel, si heeft die creatuere
Selve ter doet brocht,
Want si u noit wel en mocht
335Om dat ghi hebt enen grauwen baert.
Si es op ene ander vaert [147],
Si mint seker enen jonghen man.
De kerstenconinc.
Bi den vader die mi ghewan,
Robbrecht neve, wistic dat,
340 Haer en soude ghehulpen bede no scat,
Ic en [148] soudse doeden, dat felle wijf.
Robbrecht.
Oem, daer settic vore [149] mijn lijf,
Dat ic u segghe en eest niet waer.
Ic hebt gheweten over menech jaer,
345Dat si u niet en es van herten vrient.
De kerstenconinc.
O wi ! ende waer hebbic dies verdient [150]?
Met rechte ic dat wel claghen mach.
Mi dochte dat ic enen ingel sach
Als ic anesach haer edel lijf,
350Ende es soe wreet dat felle wijf?
Seker, neve, dat wondert[151] mi.
Nu gaet henen ende haeltse mi,
Ic moetse emmer [152] spreken hoeren.
_______
Robbrecht.
Waer sidi, vrouwe hoghe gheboren?
355Comt toten coninc minen oem!
Och edel vrouwe, nemt sijns goem,
Want hi staet al buten kere [153].
_______
De vrouwe.
Ay her coninc, edel here,
Wie sal ons nu hulpen claghen
360 Den bitteren rouwe die wi draghen,
Dat wi hebben verloren ons kint!
De kerstenconinc.
Swijt, van gode soe moetti sijn ghescint[154],
Felle pute[155], quade vrouwe,
Al den druc ende den rouwe
365Dat hebdi mi alte male ghedaen ;
Dat sal u te quade vergaen[156],
Want ict al gader hebbe vernomen
Hoe die saken toe sijn comen[157]:
Ghi hebdt die moert[158] allene ghewracht,
370Mijn scoene kint hebdi versmacht[159]:
Dat sal u seker costen dlijf.
Ghi sijt wel dat quaetste wijf
Die nie[160] ter werelt lijf ontfinc.
De vrouwe.
Och edel here, edel coninc,
375 Hoe soudic dat vinden[161] in mijn herte
Dat ic hem doen soude eneghe smerte.
Die ic te[162] mijnder herten droech?
De kerstenconinc.
Swijt, quade vrouwe, hets ghenoech
Ghesproken[163], ic en wils nemmeer hoeren.
380Ic sal u in enen put versmoren.
Robbrecht, leitse mi ghevaen[164]!
De vrouwe.
God die hem ane ene cruce liet slaen,
Die soe moet mi nu verdinghen[165]
Ende te mijnder onscout[166] bringhen,
385Want ic hier af niet en weet.
Robbrecht.
Seker, vrouwe, hets mi leet.
De vrouwe.
Ay god, ontfermt[167] u dit swaer torment
Daer ic in ben, want ic hebbe mijn kint
Verloren, ende men tijcht mi ane die daet.
390 Ay, gheweldich god, daer al an staet [168],
Ghi waert sonder verdiente[169] ende sonder scout
Vaste ghenaghelt ane ene hout,
Oetmoedech[170] god, met naghelen dri,
Ontfermhertich[171] god, nu biddic di,
395Dat die waerheit noch werde vernomen
Ende ic te mijnder onscout moet comen :
Dies biddicu, hemelsche coninghinne.
Ay, salic nu in minen sinne
Bliven[172], dat sal wonder sijn.
400Ay god, wie heeft sijn venijn
Aldus swaerlike[173] op mi ghescoten ?
Ay god, uut u soe comt ghevloten[174]
Alle recht ende alle waerheit :
Nu hulpt mi noch te minen besceit[175]
405Dat ic onsculdich moet vonden[176] sijn.
_______
De jonghelinc.
O Tervogant ende Apolijn,
Hoe mach mijn suster, dat edel wijf,
Ghehebben alsoe reine lijf,
Dat si ghenen man en mint
410Noch in heydenesse ne genen en kint
Die si woude hebben tot enen man?
Bi minen god Tervogan,
Si heeft emmer een edel natuere,
Ofte si mint ene creatuere
415Heimelike, daer ic niet af en weet.
Want si en es emmer niet bereet[177]
Tot eneghe man die nu leeft.
Ic waent, haer Mamet al ingheeft,
Dat si heeft soe edele[178] aert.
420 Dit es mijnder liever suster bogaert :
Hier plecht[179] haer wandelinghe te sijn.
Bi minen god Apolijn,
Ic wilder mi oec in vermeiden[180] gaen,
Want die vaec comt mi aen[181]:
425Ic wil hier slapen ende nemen rast[182].
_______
De jonghe vrouwe Damiet.
Ay mi, ay mi, hoe groten last
Dragic al stille int herte binnen !
Ic ben bevaen[183] met sterker minnen,
Die ic heimelije in mijn herte draghe.
430O Apolijn, ic u dat claghe
Dat mijn herte enen man soe mint,
Nochtan dat sijs niet en kint
Sijn gheboerte noch sijn gheslacht.
Maer het doet der minnen cracht,
435Si heeft mi vast in haren bant.
Ay, doene[184] mijn vader vant
Ende bracht mi den jonghelinc
Ende gaffen mi als vondelinc,
Dat ic soude sijn suster ende moeder :
440Hi waent dat hi es mijn broeder,
Maer hi en bestaet mi twint.
Nochtan hebbickenne ghemint
Boven alle creatueren,
Want hi es edel van natueren
445Ende oec van enen hoghen moede[185];
Hi es coenlijc[186] van edelen bloede,
Al was hi te vondelinghe gheleit;
Mijn herte mi van binnen seit
Dat hi es hoghe gheboren.
450O Esmoreit uutvercoren,
Edel ende vroem[187], scone wigant,
Doen u mijn lieve vader vant,
Dies es leden bi ghetale[188]
Achtien jaer, dat weet ic wale,
455 Hebdi gheweest mijn minnekijn[189].
O uutvercoren deghen fijn[190],
Ewelije blivic in dit verdriet,
Want ic en wils u ghewaghen[191] niet :
Dadict, mijn vader name mi dlijf.
De jonghelinc.
460 O uutvercoren edel wijf,
Ende benic dan een vondelinc ?
Ic waende mijn here de coninc,
Edel wijf, hadde ghesijn mijn vader
Ende ghi mijn suster, dat wendic al gader,
465 Ende beide[192] gheweest van enen bloede.
Ay ! mi es nu alsoe wee[193] te moede!
Bi minen gode Tervogan,
Ic ben wel die druefste man
Die nie ter werelt lijf ontfine[194].
470Ay mi, benic dan een vondelinc,
Op erde nie droever man en waert.
Ic waende sijn van hogher aert,
Maer mi dunct ic ben een vont.
Nu biddic u, edel roede mont,
475Dat ghi mi al gader[195] segt
Van inde toerde[196] ende al ontdect,
Hoe dat mi uw vader vant.
De jonghe joncfrou Damiet.
O Esmoreit, wel scoene wigant,
Nu benic wel alsoe droeve als ghi.
480Ic en wijst niet dat ghi mi waert so bi[197],
Doen ic sprac die droeve tale.
O edel wigant, nu nemet wale:
Het quam mi uut groter minnen vloet.
De jonghelinc.
O edel wijf, nu maect mi vroet[198],
485Hoe die saken comen sijn.
Ic plach te segghen „suster mijn",
Maer dat moetic nu verkeren[199].
Enen anderen sanc moetic nu leren,
Edel wijf, ende spreken u an
490 Ghelijc enen vremden man.
Nochtan soe moetic ewelijc bliven
U vrient ende ghetrouwe[200] boven allen wiven,
Die op der erden sijn gheboren.
Och edel wijf, nu laet mi hoeren
495Ende segt mi waer ic vonden waert.
De jonghe joncfrou Damiet.
Och edel jonghelinc van hogher aert,
Na dien dat[201] ghi hebt ghehoert
Soe willict u vertrecken voert,
Waer dat u mijn vader vant :
500In sinen boegaert, scoene wigant,
Daer hi hem verwandelen[202] ginc.
De jonghelinc.
Och edel wijf, berecht mi ene dinc :
En hoerdi[203] daer na noit ghewaghen
Vrouwe oft joncfrou in[204] horen claghen,
505 Dat iement een kint hadde verloren ?
De jonghe joncfrou Damiet.
O edel jonghelinc uutvercoren,
Daer af en hebbic niet ghehoert.
De jonghelinc.
Ay! soe ben ic van cleinder[205] gheboert,
Dat duchtic, ofte uut verren lande.
510Mamet lacte mi noch die scande
Verwinnen[206], dat ic weten moet
Wie mi desen lachter[207] doet
Dat ic te vondelinghe was bracht.
Nu en willic nemmer van enen nacht
515Ten anderen[208] verbeiden, ic en hebbe vernomen,
Van wat gheslachte dat ic ben comen
Ende wie dat mijn vader si.
De jonghe joncfrou Damiet.
O Esmoreit, nu blijft bi mi !
Ic bits u in[209] die ere van allen vrouwen.
520 Storve mijn vader, ic soude u trouwen,
Edel wigant, tot enen man[210],
Esmoreit, so moghdi dan
Sijn van Damast gheweldich here.
De jonghelinc.
O edel vrouwe, die onnere[211]
525 En sal u nemmermeer gescien;
Dien lachter moet verre van u vlien
Dat ghi sout nemen enen vondelinc.
Uw vader es een hoghe coninc
Ende daer toe[212] sidi soe scoene :
530 Ghi moecht met rechten draghen croene
Voer[213] elken man die nu leeft.
Mijn herte van groten scaemde[214] beeft
Dat ic al dus hebbe ghevaren[215].
De jonghe joncfrou Damiet.
O Esmoreit, laet u mesbaren[216]!
535 Dies biddicu, edel wigant.
Al waest dat u mijn vader vant,
Dan[217] werd u nemmermeer verweten.
Met groten vrouden onghemeten[218]
Selen wi leven, ic ende ghi.
De jonghelinc.
540O edel wijf, dies moetic mi
Ewelije van u beloven[219]
Maer nemmermee en willic hoven[220]
Met eneghen wive die nu leeft
Ofte die de werelt binnen heeft,
545Ic en sal tierst, bi Tervogan,
Den vader kinnen, die mi wan,
Ende oec die moeder, die mi droech.
O roede mont, ic hebbe ghenoech
Hier ghelet[221], ic wille gaen varen.
De jonghe joncfrou Damiet.
550O wi ! nu machic wel mesbaren :
Ic blive allene in dit verdriet.
Vele spreken en doech[222] emmer niet,
Dat soe[223] hebbic ondervonden;
Vele spreken heeft in meneghen stonden
555Dicwile beraden[224] toren;
Bi vele spreken es die menege[225] verloren.
Haddic ghesweghen al stillekijn[226],
Soe haddic in vrouden moghen sijn
Bi Esmoreit al mijn leven,
560Dien ic met spreken hebbe verdreven.
Met rechte machic roepen : „olas[227],
O wi[228], dat ic niet stom en was,
Doen ic sprac dit droeve woert."
De jonghelinc.
O edel wijf, nu willic voert.
565 Mamet beware u reine lijf!
Nu biddic u, wel edel wijf,
Groet mi[229] den coninc minen here,
Want ic en sal keren nemmermere,
Ic en hebbe vonden mijn gheslacht
570 Ende oec den ghenen, die mi bracht
Daer ic te vondelinghe was gheleit.
De jonghe joncfrou Damiet.
O scoene jonghelinc Esmoreit,
Nu biddic u doer oetmoet[230],
Als ghi van uwer saken sijt vroet[231],
575 Dat ghi dan wederkeert tot mi.
De jonghelinc.
O scoene joncfrouwe van herten vri[232],
Dan salic laten nemmermeer,
Ic en sal met enen corten keer[233],
Edel wijf, tot u comen,
580 Als ic die waerheit hebbe vernomen,
Bi minen god Tervogant.
De jonghe joncfrou Damiet.
O Esmoreit, nemet desen bant :
Hier in soe waerdi ghewonden,
Esmoreit, doen ghi waert vonden :
585Edel jonghelinc, dies gheloeft [234].
Ghi selten winden omtrent [235] u hoeft
Ende voerten [236] alsoe openbaer
Op avontuere [237], of iement waer
Die u kinnen mochte daer an,
590 Ende peinst [238] om mi, wel scoene man,
Want ic blive in groter sorghen [239].
De jonghelinc.
Mijn god, dien niet en es verborghen,
Die moet nu mijn troester sijn!
O Mamet ende Appolijn,
595 Mahoen ende Tervogan,
Dese scoene wapen[240] die hier staen an,
Mochten si toe behoren mi,
Soe waer ic int herte wel vri[241],
Dat ic ware van edelen bloede.
600 Mi es emmer[242] alsoe te moede,
Om dat ic lach daer in ghewonden
Doen ic te vondelinghe was vonden :
Ic bender seker af gheboren;
Mijn herte[243] seghet mi te voren[244],
605 Want ic daer in ghewonden lach.
Ic nemmermeer vroude ghewinnen en mach,
Ic en hebbe vonden mijn gheslachte
Ende die mi oec te vondelinghe brachte,
Ic souts hem danken[245], bi Apolijn ;
610 Ay, mochtic noch vader ende moeder mijn
Scouwen[246], soe waer mi therte verclaert ;
Ende waren si dan van hogher aert[247],
Soe waer ic te male van sorgen vri.
Sine moeder.
O edel jonghelinc, nu comt tot mi
615 Ende sprect jeghen mi een woert,
Want ic hebbe u van verre ghehoert
Jammerlije claghen u verdriet.
De jonghelinc.
O scoene vrouwe, wats u ghesciet,
Dat ghi al dus lict[248] in dit prisoen ?
Sine moeder.
620O edel jonghelinc van herten coen,
Aldus moetic ligghen ghevaen,
Nochtan en hebbic niet mesdaen,
Want mi verraderen[249] al doet.
O scoene kint, nu maect mi vroet
625Hoe sidi comen in dit lant
Ende wie gaf u dien bant ?
Berecht mi dat, wel scoene jonchere.
De jonghelinc.
Bi Mamet minen here,
Vrouwe, dan[250] sal ic u weigheren niet.
630Wi moghen mallee anderen ons verdriet
Claghen, want ghi sijt ghevaen,
Ende groet verdriet es mi ghedaen,
Want ic te vondelinghe was gheleit,
Ende desen bant in gherechter waerheit
635Daer soe lachic in ghewonden[251],
Lieve vrouwe, doen ic was vonden,
Ende voeren al dus openbaer
Op avontnere, oft iement waer
Die mi kinnen mochte daer an.
Sine moeder.
640Nu segt mi, wel scoene man,
Wetti iet waer ghi vonden waert?
De jongheline.
O lieve vrouwe, in enen bogaert
Te Damast in ware dine[252],
Daer soe vant mi die coninc,
645 Die mi op ghehouden heeft.
Sine moeder.
Ay god die alle doeghden gheeft,
Die moet sijn ghebenedijt!
Van herten benic nu verblijdt,
Dat ic gheleeft[253] hebbe den dach,
650Dat ic mijn kint anescouwen mach.
Mijn herte mochte wel van vrouden breken:
Ic sie mijn kint ende ic hoert spreken,
Daer ic om lide dit swaer tormint.
Sijt wille come, wel lieve kint,
655Esmoreit, ic ben u moeder
Ende ghi mijn kint, dies sijt vroeder[254],
Want ic maecte metter hant,
Esmoreit, selve dien bant:
Daer in soe haddie u ghewonden,
660 Esmoreit, doen ghi waert vonden
Ende ghi mi ghenomen waert.
De jongheline.
O lieve moeder, segt mi ter vaert,
Hoe heet die vader die mi wan?
Sine moeder.
Dats[255] van Cecilien die hoghe man,
665 Es u vader, scoene jongheline,
Ende van Hongherien die coninc
Es die lieve vader mijn:
Ghi en mocht niet hogher gheboren (sijn)
Int kerstenrije verre noch bi.
De jongheline.
670O lieve moeder, nu segt mi,
Waer omme lighdi al dus ghevaen?
Sine moeder.
O lieve kint, dat heeft ghedaen
Een verrader valsch ende quaet,
Die uwen vader gaf den raet[256]
675Dat ic u selven hadde versmoert.
De jonghelinc.
O wi der jammerliker moert !
Die dat mijn vader den coninc riet,
Bracht mi oec in dit verdriet,
Dat ic te vondelinghe was gheleit.
680Ay, ende of ic die waerheit
Wijste, wie dat hadde ghedaen,
Die doot soude hi daer omme ontfaen,
Bi minen god Apolijn.
Ay lieve moeder mijn,
685Nu en willic langher beiden niet,
Ic wil u corten dit verdriet.
Aen minen vader den hoghen baroen,
Dat hi u bringhe uut desen prisoen
Dat sal mine ierste bede sijn.
690Danc hebbe Mamet ende Apolijn,
Ende die sceppere die mi gewrachte[257],
Dat ic hebbe vonden mijn gheslachte
Ende oec die moeder die mi droech .
Mijn herte met rechte in vrouden loech,
695Doen ic anesach die moeder mijn.
Sine moeder.
Oetmoedech[258] god, nu moetti sijn
Gheloeft, ghedanct in allen stonden:
Mijn lieve kint hebbic nu vonden.
Die mi nu verloesten sal,
700 Want die vroude es sonder ghetal[259].
Die nu mijn herte van binnen drijft[260].
Robbrecht.
O wi, enen dief, die men ontlijft[261],
En mochte niet soe droeve ghesijn[262]
Als ic nu ben int herte mijn,
705Want ic duchte grote scanden[263].
Haddickene doot met minen handen.
Doen ickenne vercocht, soe waer hi doot.
Ay! ic hebbe den anxt soe groet.
Dat mi daer af sal comen toren,
710 Want comet[264] uut, ic ben verloren.
Dat icken vercochte den Sarrasijn.
De kerstenconinc.
Gaet henen, Robberecht neve mijn[265].
Tot mijnder vrouwen, die coninghinnen.
Die ic ewelijc met herten moet minnen
715 Ende oec bliven onderdaen[266],
| Want icxse ghehouden hebbe ghevaen
Sonder verdiente ende buten scout:
Dat rout mijnder herten menichfout.
Dat ic haer hebbe gheweest[267] soe wreet.
720Gaet henen ende haeltse mi ghereet[268],
Ende laetse haer scoene kint anscouwen.
Robbrecht.
Her coninc here, in rechter trouwen,
Dat willic al te[269] gherne doen.
______
Comt edel vrouwe uut desen prisoen
725Daer ghi dus langhe in hebt ghelegen.
Ghi selt anesien den jonghen deghen,
Esmoreit den jonghelinc.
Mijn herte van binnen vroude ontfinc,
Doen ic anesach den scoenen wigant.
______
De kerstenconinc.
730O edele vrouwe, gheeft mi u hant
Ende wilt mi dese mesdaet vergheven,
Want ewelijc al mijn leven
Soe willic u dienere sijn,
Want die scouden[270] die sijn mijn:
735Dat hebbic nu wel vernomen,
Want Esmoreit ons kint es comen,
Een scoen vol wassen jonghelinc.
Ic bidde u om gode die ontfinc
Die doot van minnen, vergevet mi.
De vrouwe.
740O edel here van herten vri ,
Ic wils u al te gherne vergheven,
Want alle minen druc es achterbleven[271]
Ende al mijn toren ende al mijn leit.
Waer es mijn lieve kint Esmoreit ?
745Roepten mi voert[272] ende laetten mi sien.
Robbrecht.
Och edel vrouwe, dat sal u gescien.
Waer sidi, Esmoreyt, neve mijn?
De jonghelinc.
Ic ben hier, bi Apolijn,
O Mamet ende Mahoen,
750Lieve vader, hoghe baroen,
Die moet u gheven goeden dach[273]
Ende oec mijnder moeder die ic noit en[274] sach
Meer dan nu te deser tijt.
Ic ben al mijnder droefheid quijt[275]
755Die ic in mijn herte ontfinc.
Doen ic vernam dat ic een vondelinc
Was, doen waert ie die droefste man
Die nie ter werelt lijf ghewan[276],
Maer het es mi al ten besten vergaen.
De kersten coninc, sijn vader.
760O Esmoreit, doet mi nu verstaen
Ende segt mi, waer hebdi ghewoent?
De jonghelinc.
Met enen coninc die es ghecroent
Te Damast, her vader mijn.
Hi es een edel Sarrasijn,
765Die vant mi in sinen bogaert,
Ende hi heeft een dochter van hoger aert
Die mi soe blidelije ontfine:
Doen mi haer vader die coninc
Vant, doen wert si mijn moeder
770Ende hielt mi op als haren broeder,
Daer iexse ewelije om minnen moet:
Die heeft mi al ghemaeet vroet,
Hoe dat mi haer vader vant
Ende dat ic lach in desen bant,
775Doen haer vader mi haer brachte.
De vrouwe.
Dits die bant die ic selve wrachte,
Esmoreit, wel scoene man.
Ic setter uws vader wapen an[277],
Men macht noch sien in drie paertien[278],
780Ende oec die wapen van Hongherien,
Om dat ghi daer uut sijt gheboren[279];
Soe haddie u soe uut vercoren,
Dat icken maecte tuwer eren,
Dat[280] mi ter droefheit moeste verkeren,
785Esmoreit, doen ic u verloes[281].
Ie bidde gode, die sijn cruce coes,
Dat hijt hem te recht wille vergheven,
Die mi anedede dat bitter leven.
Daer ie soe langhe in hebbe ghesijn.
De jonghelinc.
790O lieve moeder, bi Apolijn,
En was nie ondaet noch moert[282]
Si en moeten comen voert[283],
Ende indinde werden si gheloent.
Robbrecht.
Bi den here die was ghecroent
795Met eenre croenen van dorijn[284],
Esmoreit neve mijn,
Wistict wie dat hadde ghedaen,
Die doot soude hi daer omme ontfaen,
Ofte hi ontsoncke mi in die eerde[285];
800Ic soudene seker met minen sweerde
Doeden ofte nemen dlijf[286].
Ay mi, oft[287] ic den keytijf
Wiste die u den lachter dede,
Hi en soude mi niet in kerstenhede
805Ontsitten[288], hi ware seker doot.
De vrouwe.
Nu willen wi leven[289] in vrouden groet
Ende alle droefheit willen wi vergheten,
Want met vrouden onghemeten
Soe es mijn herte nu bevaen.
De coninc.
810Esmoreit sone, nu laet ons gaen
Ende laet ons met vrouden sijn.
Maer Mamet ende Apolijn,
Die soe moetti nu vertien[290],
Ende gheloven ane Marien
815Ende ane god den oversten vader
Die ons ghemaect heeft alle gader,
Ende al dat in die werelt leeft
Met sijnre const[291] ghemaect heeft;
Die sonne ende mane, dach ende nacht
820Heeft hi ghemaect met siere cracht
Ende oec hemel ende ertrije
Ende loef ende gras in dier ghelijc:
Daer soe moetti gheloven an.
De jonghelinc.
Vader here, soe biddie hem dan
825Den oversten god van den troene[292]
Dat hi Damiet die scoene
Beware boven al dat leeft,
Want si mi op ghehouden heeft:
Daer omme eest recht dat icse minne
830Van Damast die jonghe coninghinne,
Damiet dat edel wijf.
Ay god, bewaert haer reine lijf,
Want si es nojael[293] ende goet,
Met rechten dat icse minnen moet
835Boven alle die leven op eertrije.
En dadiex niet, soe haddic onghelije,
Want si es mi van herten vrient.
Robbrecht.
Esmoreit neve, dats goet verdient[294].
Nu willen wi alle droefheit vergheten.
840Met bliden moede willen wi gaen eten,
Want die tafel es bereit.
______
De jonghe joncfrou Damiet.
Ay, ende waer mach Esmoreit
Merren[295], dat hi niet en comt?
Ic duchte dat hi es verdoemt[296]
845Ochte ghestorven quader doot[297],
Ofte hi es in vrouden groet,
Dat hi mi dus heeft vergheten.
Ic sal nochtan die waerheit weten,
Hoe die saken met hem staen,
850Al soudic daer om die werelt doer gaen.
Waer sidi, Platus, meester vroet?
De Meester.
Edel vrouwe, ghetrouwe ende goet;
Tot uwen dienste ben ic bereit.
De jonghe joncfrou Damiet.
Meester, nu willie Esmoreit
855Gaen soeken van lande te lande,
Al soudic daer omme liden scande
Ende hongher ende dorst ende jeghenspoet[298].
Het es ene dinc dat wesen moet:
Gherechte[299] minne dwinct mi daer tu.
860Lieve meester, nu biddie u,
Dat ghijs mi niet af en gaet[300],
Ghi en[301] blijft bi mi ende gheeft mi raet
Hoe dat wine vinden moghen.
De meester.
Vrouwe, nu sijt in goeden hoghen[302],
865 Na dien dat ghijs begheert
Ende ghi den jongheline hebdt soe weert[303],
Soe willen wi soeken den hoeghen man.
De jonghe joncfrou Damiet.
Platus meester, ga wi dan
Ghelije of wi waren pilgherijm[304].
______
870Ay, en sal hier iement sija
Die ons beiden iet sal gheven:
Twe pilgherijms die sijn verdreven
Ende van den roevers af gheset?
De jonghelinc.
Ay, daer hoerie Damiet
875Spreken. Hoerdiese niet?
O weerde maghet sento Marie,
Ende hoe ghelije soe sprect si hare[305],
Damiet der scoender care[306],
Van Damast die scoene coninghinne,
880Die ie boven alle vrouwen minne,
Die op der eerden sijn gheboren.
Nu sprect op ende laet mi hoeren,
Ghi sprect haer boven maten ghelijc.
De jonghe joncfrou Damiet.
Waer ic te Damast int coninerije,
885Esmoreit wel scoene man,
Soe soudic haer bat[307] gheliken dan,
Maer nu sta ic als een pilgherijm.
De jonghelinc.
O Damiet, vrouwe mijn,
Ende sidi dit, wel edel wijf?
890Mijn herte, mijn ziele ende mijn lijf
Met rechten in vrouden leven mach,
Want ie nie liever gast en sach
Die noit op eertrike was gheboren.
Och edel wijf, nu laet mi hoeren:
895Hoe sidi comen in dit lant?
De jonghe joncfrou Damiet.
O Esmoreit, wel scoene wigant,
Mi dochte[308] ic hadde u gherne ghesien,
Maer en mochte mi niet ghescien,
Ic en moeste daer omme liden pijn.
900Doen maectic mi als een pilgherijm
Ende come al dus ghedoelt doer dlant,
Ende nam Platus metter[309] hant
Dat hi soude mijn behoeder sijn.
De jonghelinc.
Waer sidi, lieve vader mijn?
905Comt tot hie[310], ghi moetse scouwen,
Die vol minnen ende vol trouwen
Haer herte tote miwaert drascht.
Het es recht dat si mi behaecht:
Si heeft soe vele doer[311] mi ghedaen.
De coninc.
910Soe williose met blider herten ontfaen.
Sijt willecome, Damiete wel scoene,
Ghi selt in Cecilien eroene
Draghen boven al die leven.
Ie salse minen sone opgheven[312]
915Eude ghi selt seker werden sijn wijf,
Want ic hebbe soe onden lijf
Dat icse nemmeer ghedraghen en can.
Robbrecht.
Her coninc oem, bi sente Jan,
Esmoreit hi es[313] wel weert.
920Hi wert een ridder wide[314] vermeert
Ende die de wapene wel hantiert:
Desen raet dunct mi goet ghevisiert[315],
Dat hi die crone van u ontfa.
Damiet, nu comt hier na,
925Ghi selt werden jonge coninghinne.
De meester.
Hulpt Mamet, dat ic niet uut minen sinne
En come[316], dat verwondert mi.
O Esmoreit, edel ridder vri,
Die man brachte u in al dit verdriet.
930Wat hi u segt, hine meines[317] niet:
Hi hevet tuweert al valschen gront[318].
Ic cochte u jeghen[319] hem om dusent pont
Van finen goude, die ic hem gaf.
De jonghelinc.
Meester, nu secht mi daer af[320],
935Hoe die saken gheleghen sijn.
De meester.
O Esmoreit, bi Apolijn,
Dies es leden achtien jaer
Dat ic quam ghereden daer,
Esmoreit, op die selve stede.
940Nu hoert, wat die keitijf dede:
Daer soude hi u seker hebben versmoert,
Hi sprac tot u soe felle woert,
Dat ghi hem sijn rike sout ondergaen[321]:
Ghi moeste hem emmer iet bestaen,
945Dat hoerdic wel an sijn ghelaet.
De jonghelinc.
Meester, vertrect[322] mi alden staet,
Dies biddie u uter maten sere,
Want ic sta al buten kere[323],
Dat ic die waerheit niet en weet,
950Die mijnre moeder dat groete leet
Ende mi dien lachter mocht anedoen.
De meester.
O Esmoreit, bi Mahoen,
Het heeft ghedaen die selve man.
Bi minen god Tervogan,
955Hi sonde u hebben ghenomen dlijf,
Want hi vermaets hem[324] die keitijf.
Ic hoeret ende sprac hem aen
Ende seide hem het ware quaet ghedaen,
Want hi soude doden den jongen vooght[325],
960Alsoe dat ic u jeghen hem cocht
Om dusent pont van goude roet.
De jonghelinc.
Bi den here die mi gheboet,
Die ondaet sal ghewroken sijn,
Eer ic sal eten of drincken wijn.
965Nu moetti uwen indach[326] doen.
Waer sidi vader, hoghe baroen,
Ende Robberecht die moerdenaer?
Robbrecht.
Bi den here, dan es niet waer!
Esmoreit, neve mijn,
97Te hebbe oit[327] goet ende ghetrouwe gesijn,
In was noit moerdeuaer no verrader.
De jonghelinc.
Swijt, pute soene[328], het es noch quader[329]
[329]Die ondaet die ghi hebdt ghewracht:
Hoe quam dat nie in u ghedacht
975 Te vercopen uwes selfs gheboren bloet[330],
Ende maket[331] minen vader vroet
Dat mijn moeder hadde ghedaen?
Robbrecht.
Daer willie in een crijt voer gaen[332],
Esmoreit wel coene wigant,
980 Es hier enech man int dlant
Die mi dat wilt tien an[333].
De meester.
Swijt al stille, quaet tiran[334],
Ghi soutten hebben doot ghesteken,
En haddi mi niet hoeren spreken,
985 Daer ic ten aenganghe[335] quam gereden.
Ic en was nie soe wel te vreden
Als dat icken jeghen u cochte om gelt.
Ie gaeft u al onghetelt
In een foertsier[336], was yvorijn.
990Noch soude ment vinden in uwe scrijn[337]:
Daer willic onder setten[338] mijn lijf.
De jonghelinc.
Ay mi, Robberecht, fel keitijf!
Met rechte ic u wel haten mach.
Ghi selt nu hebben uwen doemsdach,
995Al die werelt en holpe u niet.
Robbrecht hanct men hier.
De jonghelinc noch.
Aldus eest menechwerf ghesciet:
Quade werken comen te quaden loene,
Maer reine herten spannen eroene,
Die vol doeghden sijn ende vol trouwen.
1000Daer omme radic, heren ende vrouwen,
Dat ghi u herte in doeghden stelt,
So wordi in dinde met gode verseilt[339]
Daer boven in den hoghen troene,
Daer die ingelen singhen scoene:
1005Dies onne ons[340] die hemelsche vader!
Nu seght Amen alle gader.
Amen.
De meester.
God, die neme ons allen in hoede.
Nu hoert, ghi wise ende ghi vroede:
Hier soe moghdi merken ende verstaen,
1010Hoe Esmoreit ene wrake heeft ghedaen
Over[341] Robbrecht sinen neve al hier ter stede.
Ele blive sittene in sinen vrede[342],
Niemen en wille thuusweert gaen:
Ende sotheit[343] sal men u spelen gaen
1015Die cort sal sijn, doe ie u weten.
Wie hongher heeft, hi mach gaen eten,
Ende gaet alle dien graet[344] neder.
Genoeghet u, soe comt alle mergen weder.
- ↑ Abel: KILIAEN habilis; DE VRIES, Mul. Wb. in voce : 1e geschikt; 2e handig; 3e schoon, hupsch, bevallig. Dus primitief abel spel hetzelfde als schoon spel, hier als aan sotternie tegengesteld beteekent het zooveel als ernstig tooneelspel.
- ↑ Laten verloren d. i. in het verderf laten.
- ↑ Moeder naect: KIL. nudus prorsus, ut ex matris utero editus, geheel naakt. Dit blijkt o. a. uit Vanden Vos Reinaerde (ed. JONCKBLOET)VS. 1244 vlg.:
Selve die pape ne wilde niet sparen (dralen)
Quam uten bedde moedernaect,
en vs. 1256 vlg.: Die pape stont ....
Al naect;
VONDEL, Ovid. Herschepp. III vs. 220 :
Zoo moedernaeckt en bloot als zij geschapen zijn.
Van gelijke beteekenis is moedereen en moerlyk allien: HOOFT Warenar (ed. DE VRIES) IV 3 :
Ick raek in huis, we waeren al moerlyk allien,
't Meisjen was moy, ik had 'et altyt wel mogen zien;
of, zooals BREEDEROO 't heeft Griane IV 4 : moerlijcke-liennigh: »Ick sel segghen, dat ick dit kindt al moerlijcke-liennigh uijt de Voolwijck gehaelt
heb." Wij hebben nog moederziel alleen en moederzalig alleen, zie Vondel (ed. VAN LENNEP) XI bl. 383. Of ziel een spottend bijvoegsel is van lateren tijd, zooals DE VRIES t. a. pl. bl. 199 opmerkt, beslis ik niet. - ↑ In rechter trouwen d. i. in waarheid. Ook bi rechter trouwe(n) en en trouwen. Rein. vs. 1724:
Bin rechter trouwe(n),
Je hads vergheten, lieve neve.
Renout van Montalbaen (ed. HOFFMANN V. FALLERSLEBEN Horae Belgicae
Pars V) vs. 1371 :
Renout antworde saen (spoedig daarop):
»en trouwen, ic sal die vaert (tocht) bestaen (wagen),
alwaendicker bliven doot." - ↑ Het was d. i. er was; in 't Hoogd. es gab.
- ↑ Verstaet is eene samentrekking van verstaat het d. i. merkt het op.
Wonder weten d. i. eene wonderlijke zaak (res mira KIL.) kennen, hooren;
Jezus zegt tot Petrus in Vanden Levene ons Heren (ed. VERMEULEN) vs. 1389:
Noch minen wille ne wetstu (kent gij) niet,
en vs. 610:
Wisti (kendet gij) die boesheit die hi dinct.
Ons vers beteekent : »merkt op, dan kunt gij iets hooren, waarvan gij zult
staan te kijken." - ↑ Ghecreech van ghecrighen, hetzelfde als crighen, krijgen. Zooals bij vele andere werkwoorden heeft hier ghe geene de minste beteekenis meer.
- ↑ Keitijf d. i. booswicht ('t Fransche chétif, 't Lat. captivus) ; zie LITTRÉ Dictionnaire de la langue française in voce.
- ↑ Broeder sone. Zie over deze en dergelijke schrijfwijze HUYDECOPER
op Stoke I blz. 158 vlgg. - ↑ Hiet d. i. hij heette. Gewone wijze van zeggen: Rein. vs. 98:
Doe Isengrijn dit hadde ghesproken,
Stont op een hondekijn, hiet Cortois;
vg. vs. 287; 602 waar de tegenw. tijd : heet Lamfroit; 785; 2268 enz. enz. Zie HUYDECOPER Proeve van Taal- en Dichtkunde (ed. VAN LELYVELD) Boek II vs. 626. - ↑ Alte male d. i. geheel en al. Roman der Lorreinen (ed. JONCKBLOET onder den titel van Karel de Groote en zijne XII Pairs in de werken van de Vereeniging I vs. 545:
Otte seide . . . .
. . . . . . . . . .
Ende heeft ontboden ute thant
Met hem altemale sijn lant.
Zie Mnl. Wb. in voce. - ↑ Cnecht d. i. kind van het mann. geslacht. KIL. vertaalt knecht, knechtken met mas, masculus.
- ↑ Toren d. i. verdriet. Verg. het Glossarium op Der Leken Spieghel
(ed. DE VRIES). STOKE V vs. 1030:
De (die) sulken vreent (vriend) hadden verloren
Mochtens (konden daarover) te rechte hebben toren. - ↑ Sarrasijn d. i. Sarraceen.
- ↑ Brocht d. i. gebrocht. In Groningen wordt ge nog geregeld geëclipseerd.
- ↑ Loech d. i. lachte. In de Middeleeuwen gewoon, later allengs in gebruik geraakt. De Statenvertaling heeft nog loeg b.v. Gen. XVII vs. 17, maar de sterke vorm wordt door den zwakken verdrongen zoodat het verleden deelwoord gelacht, belacht en uitgelacht meer en meer voorkomt.
- ↑ Noit-en d. i. ne-jamais.
- ↑ Beriet van beraden d. i. bezorgen, berokkenen. Zoo b.v. iemand beraden we (wee, leed) ; leet ; noot ; rouwe ; scaden. Oorspronkelijk heeft het te kennen gegeven: den raad tot iets geven, hetzij aan zichzelven of aan anderen v.d. bewerken ten goede en ten kwade. Zie HOFFMANN Hor. Belg. III bl. 127; V bl. 115; Gloss. Rein. in voce; Floris ende Blancefloer (ed. HOFFMANN Hor. Belg. III) vs. 757:
Dit heeft beraden die lede nyt ;
Hi si vermaledijt (vervloekt) diet (die het) beriet. - ↑ Leider d. i. hatelijk, verwenscht. Lede segghen is hatelijkheden debiteeren. Als bijv. naamw. nog in: »met leede oogen." Leed staat in 't Mnl. tegenover lief in leed hebben, b.v. MAERLANT Rijmbijbel (ed. DAVID) vs. 8075 :
Je wane duse (dat gij haar d. i. mijne dochter) hads leet,
Dies ghavicse dinen vrient ghereet.
Leder hebben is nog meer haten: t. a. pl. vs. 27134 ; leet werden en leder werden beteekenen gehaat en gehater worden. Verg. CLIGNETT Bijdragen tot de oude Nederlandsche Letterkunde bl. 198 vlgg. - ↑ Comen voert d. i. gebeurd eig. te voorschijn gekomen.
- ↑ Ghesijn d. i. geweest, verl. deelw. van sijn, in den regel vervoegd met hebben als hulpwerkwoord: L. Sp. Gloss. in voce.
- ↑ Dlijf d. i. het leven zooals in het Nnl. lijfsbehoud. In die beteekenis ook in uitdrukkingen als de vlgg.: te live bliven, in het leven blijven; te live houden, in het leven houden; vanden live bliven, om 't leven komen; van den live scheiden of varen, sterven, van den live sijn, L. Sp. I 47 vs. 35 is gestorven zijn. Het beteekent ook wat tegenwoordig lijf alleen is nam. lichaam, blijkbaar uit eene plaats als deze: Beatrijs (ed. JONCKBLOET) vs.
441 vlgg.:
Wat salic doen, elendech wijf ?
Je moet beide siele ende lijf
Bevlecken met sondeghen daden.
Verder is afflijvich zooveel als dood. - ↑ Viliaert d. i. vieillard, grijskop.
- ↑ Bogaert d. i. niet boomgaard maar lusthof. Verg. de beschrijving van zulk een bogaert in Floris vs. 2531 vlgg. Wie er in was, vs. 2583:
Hi soude wanen sijn int paradijs. - ↑ Foreest heeft veel uitgebreider beteekenis dan 't Fransche forêt, dat wel hetzelfde woord zal wezen, al beweert HUYD. Stoke I bl. 221 het tegendeel. Niet alleen bosch geeft het te kennen en dit toont HUYD. evident aan
maar »de naam van foreest strekte zich ook uit over Wateren en Rivieren", zie blz. 219 t. a. pl. - ↑ Bastaert d. i. — zooals VERWIJS Bloemlezing IV bl. 97 het verklaart — verstoken. Van bastaarden toch geldt, dat (Der Minnen Loep (ed. LEENDERTS) vs. 408):
Ten erve en hebben sij ghenen recht.
Een bastaard is dus een onecht kind; ook: quâ bastaard van het erfdeel verstoken; eindelijk verstoken in het algemeen. WEILAND haalt in voce bastaard aan: bastaard maken voor onterven, en bastaardmaking voor onterving. - ↑ Lees hier: Dies es m. h. a. b.
- ↑ Inbringhen: KIL. inferre, introducere; VAN DER SCHUEREN Teuthonista (ed. CLIGNETT) stelt 't op ééne lijn met indraghen, invoeren, inleyden hier is het veroorzaken.
Dat is eene samentrekking van dat het. - ↑ Maer bi den here die mi gheboet d. i. bij God, der mir ze lebene gebôt, die mij in het leven heeft geroepen. Verg. de aanteekening van JONCKBLOET op vs. 6913 van Walewein (II, bl. 292/3). Gheboet behoort als onvolm. tijd, niet als verl. deelw., te worden opgevat.
- ↑ Pinen d. i. moeite doen, primitief: arbeiden, werken. Die Hemelychede der Hemelyckeid (ed. CLARISSE) vs. 993 :
Pinen na maeltiden verswaert
d. i. plenus venter non studet libenter.
In Renout heeten de arbeiders, het werkvolk, die piners. B. v. vs. 1791 :
Die piners (temmermannen ende mesnaren: vs. 1696) hadden groten toren
Dat hen Renout so dede tevoren
Dat hi dat werc allene dede.
Hem (zich) pinen is zich inspannen. Pinen hoe verschilt in beteekenis niet van pinen dat (vs. 54), verg. de aanteekening van CLARISSE bl. 312 vlgg. - ↑ Verderven d. i. ten verderve brengen.
- ↑ Pijn d. i. pijn, smart. Zie boven vs. 45. Primitief : arbeid, moeite, inspanning, verg. Rijmb. Gloss. in voce.
- ↑ Om haer scande der coninghinne, zeer gewone constructie in het Mnl., zie beneden op vs. 972.
- ↑ Deze beide regels geven te kennen, dat hij nooit meer gemeenschap
met haar zal hebben, de koene strijder. - ↑ Wigant d. i. strijder, krijgsheld; waarnaast wijch d. i. strijd. HOFFMANN Hor. Belg. V 43 teekent aan: »Auffallend ist, dasz es (nam. wigant) sich nur bei den Aventüren-Dichtern findet; bei Melis Stoke kommt es gar nicht vor, bei Helu nur einmal (vs. 5926) und bei Maerlant habe ich es bisher noch nicht gefunden."
- ↑ Machic d. i. kan ik, hetgeen mogen in 't Mnl. geregeld beteekent.
- ↑ Gheweldich d. i. machtig. Ghewelt wordt meestal gebruikt in den zin van kracht, vermogen, macht, waaraan het denkbeeld van hevigheid en misbruik van macht nog niet verbonden is. L. Sp. Gloss. Hetzelfde geldt van ghewout. Gheweldich van d. i. machtig over b. v. L. Sp. II 40 vs. 11 :
- Ende Octavianus Augustus
- Was deerste keiser, wi vindent dus
- Gheweldich van al aertrike.
- ↑ Rouwe d. i. smart. Rouwe hebben met den 2en nval of met van is bedroefd zijn over.
- ↑ Tachter sijn d. i. in verslagenheid zijn, in neerslachtigheid verkeeren. In het Mul. Wb. wordt aangehaald de plaats uit V. VLOTEN'S Verzameling van Nederlandsche Prozastukken bl. 78 : Also dat dat heel coninerije daer zeer om tafter (d. i. te after; after nu is achter) was ende in zwaren verdriet.
- ↑ Metten tijt d. i. de tijd der horae matutinae, van den vroegdienst in de R. C. Kerk. Te nacht te metten tijt is dus tegen den ochtend.
- ↑ Kerstenheit ontfaen d. i. het kristendom ontvangen, gedoopt worden. Het is hetzelfde als kerstendom ontfaen, waar als actief tegenover staat: kersten of kerstijn doen d. i. tot kristen maken, doopen. L. Sp. II 39 vs: 235 :
Ende wi alle zijn sine lede (nam. van Kristus)
Die ontfaen hebben kerstenhede;
I 39 vs. 160 :
Oude ende jonghe, meerre ende minder
Die dat kerstendom ontfaen;
Rijmb. vs. 2144 vlg.:
Dede hise kerstin alle III . - ↑ Wanneer soe. So voorafgegaan of gevolgd door eenig vnw. of bijw. geeft hetzelfde te kennen als het Lat. -cumque, ons alzoo, iets algemeens dus. So wie, so wat, so welc, so wanneer of wie so, wat so, welc so, hoe
so, wanen so enz. enz. Zie HUYD. Stoke I bl. 44 en CLARISSE Hem. d.
Hem. bl. 178. DE VRIES L. Sp. Gloss. in voce. L. Sp. I 6 vs. 24 :
Ende so wanneer die ziele sneeft
So is die ynghel verzeert.
Het So in vs. 77 is het zoog. expletivum, dat duizendmaal voorkomt: Mettien so sprak Ysaac; met minen stave so hebbic enz. enz. Als prof. DAVID Rijmb. vs. 519 ook met het expletieve so verklaren wil (zie gloss.
in voce so) vergist hij zich stellig : 't is daar als, wanneer:
Up wat daghe so durè of ets
d. i. ten dage, als (of indien) gij daarvan eet. - ↑ Jonghelinc d. i. jong mensch van beiderlei kunne. Ferguut (ed. VISSCHER) vs. 798. Ouderlingh wordt door KIL. verklaard als senior, ouder.
- ↑ Hoghe d. i. hoghe geboren (vs. 58).
- ↑ Bekant doen d. i. kond doen, bekend maken met. HUYD. Stoke II bl. 327.
- ↑ Jaes d. i. ja zij nam. de zaken. Zoo ook neens van neen si, jay voor ja hi. HUYD. op Stoke II bl. 519.
Apolijn d. i. Apollo. Men placht in de middeleeuwen te vloeken bij wat los en vast was, bij »Santen" van alle natiën en tongen en talen. - ↑ Ofte en d. i. indien niet. Ofte, of en ochte, ocht voor indien is zeer
gewoon. Zie CLARISSE, Hem. d. Hem. bl. 327. Zoo b. v. Ferg. vs. 2292:
Heer Ridder, hier es gerechte int lant
Oft’ ic u iet hebbe mesdaen.
Doen beteekent hier 'tzelfde als doen in de welbekende zegswijze : »dat moet het 'em doen", d. i. te weeg brengen, veroorzaken, uitwerken. Ook in 't Mnl. als zoodanig gebruikelijk, b. v. M. Lp. I vs. 1278 :
En dede hope, therte brake',
waarbij te verstaan het, dus: indien het enz. HUYD. Stoke II bl. 503. Cracht van groter hoeden d. i. invloed of macht van groote behoedzaamheid. Rijmb. Gloss. Er staat dus : dat alleen eene groote mate van behoedzaamheid de voorspelling van lucht, planeten en firmament ten goede kan keeren. - ↑ Werken na den vroeden d. i. verstandig te werk gaan, eig.: te werk
gaan overeenkomstig hetgeen vroed is, zooals in Hem. d. Hem. vs. 1999 na de wet werken beteekent de wet opvolgen. - ↑ Visieren d. i. uitdenken, het Fransche viser. Het woord komt ook onder den verbasterden vorm van verzieren voor, maar heeft toch met verzieren (orner) alleen den klank gemeen.
- ↑ Hoe ende in wat manieren, dergelijke tautolegomena zijn in het Mnl. zeer gewoon. Voorbeelden er van geven NOORDEWIER Nederd. Regtsoudheden
bl. 4 en {{asc|JONCKBLOET Rein. bl. XXIV. - ↑ Gheoerdeneert. Oerdineren of ordoneren is in orde brengen, beschikken: verg. M. Lp., Gloss. en de daar aangetogen plaatsen. Enen raet (dat even als in raet vinden enz. zooveel wil zeggen als een plan ordineren) is dus een plan beramen. Scarp (waartegenover bij STOKE I vs. 1141 vlgg. zochte d. i.
zacht) beteekent doortastend, afdoend: verg. t. a. pl. X vs. 789 en 793. - ↑ Ghescofeert. Scoferen of scofferen d. i. verslaan b. v. den vijand ; hem (zich) scofferen is beschaamd worden. Het deelw. wil zeggen: verslagen, onthutst. L. Sp. Gloss.
- ↑ Telt van tellen (soms talen) d. i. vertellen, v.w. tale d. i. verhaal.
- ↑ Gheraden d. i. raden, raad geven. Het vers beteekent: dat ik geen raad weet.
- ↑ Wisen d. i. wijs een.
- ↑ Al metter spoet. In dergelijke uitdrukkingen dient al tot versterking der beteekenis van andere woorden, als 't ware om uit te drukken, dat zij in hunne volle kracht worden bedoeld," b. v. al sonder beiden; al sonder sparen; al noch heden enz. Mnl. Wb. bl. 177. Verg. vs. 108 alte hant.
- ↑ Hulpen d. i. helpen.
- ↑ Onghequelt d. i. ongedeerd: KIL. non molestatus.
- ↑ Dus d. i. zoo. B. v. dusghedaen in het Mnl. voor zoodanig; Rijmb. vs. 6083: dus sere voor zoo zeer; vs. 18516 dus groot voor zoo groot; vs. 32101 dus edel voor zoo edel.
Af d. i. ons van; af staat tot van in het Mnl. als mede en toe tot met en tot; b. v. hier ave (af); daer af; waer af; niegerincs ave. - ↑ Vri wesen, met van en met den 2en nval geconstrueerd, is, zooals
HOFFMANN vertaalt, sicher sein vor, gerust wezen. Hem. d. Hem. bl. 274. KIL. heeft tutus, securus. - ↑ Her coninc here. Verg. vs. 71, enz. »Her voor mansnamen — zegt DAVID Rijmb. Gloss. — beantwoordt aan het huidige Heer, gelijk Ver aan het huidige Vrouw." Here Her Coninc; Here Her Keyser; Here Her Grave; Vrouwe Ver Conincginne; Ver Eva; Ver Venus, enz. Heere Her komt overeen met het Fransche Monseigneur Messire; Vrouwe Ver met het Hoogd. Fraue Frô. Zie HUYD. op Stoke II bl. 147. Deutsche Classiker des Mittelalters I Gloss. op Frô.
- ↑ Alte hant d. i. terstond. L. Sp. Gloss.
- ↑ Onghespaert d. i. onverwijld. Verg. vs. 132. Sparen is dralen. De »heilige engel" spreekt tot Karel in Carel ende Elegast (ed. JONCKBLOET) vs. 33 :
Wapent u, sit op u paert
Haestelike, niet en spaert;
toef niet, en hij bij zich zelven (vs. 113) :
Ende ic nu moet stelen varen (gaan)
Sonder enich langher sparen.
STOKE III vs. 1032 :
Als de Gravinne dat verstaet,
Wort si gram, en dede ghebieden,
Met haesten groot, al haer lieden,- Dat si trecken te scepe waert.
- En — si dedent onghespaert.
- ↑ Mamette d. i. Mohammed.
Onst d. i. gunst. Ook jonst was gebruikelijk, evenals nevens onnen de vorm jonnen. - ↑ Moet d. i. moge. Moeten beteekent in 't Mnl. bij wenschen en verwenschingen geregeld mogen, b. v. God moet u gheven dit of dat; God moet di horen; God moete wreken enz. enz., verg. vs. 216.
- ↑ Menic van menen d. i. van plan zijn. Tegenwoordig nog als zoodanig in gebruik, b. v. »ik meende zus of zoo laat thuis te zijn."
- ↑ Ic salne ... d. i. of ik zal hem.
- ↑ Enegher d. i. eenigerlei.
- ↑ Gheghist d. i. uitgedacht. Conjicere, cogitare, opinari zegt KIL. Iets ghissen zal dus wezen iets als zijne meening aanmerken, ergens voor zijn.'Ghissen op iets is ergens op bedacht zijn, b. v. M. Lp. II vs. 37:
Ghi vrouwen, eernstelick daer op ghist:
Heeft hi mit wille eens ghemist,
Hi speelt dat spil wel anderwerff. - ↑ U vri eighen d. i. lijfeigene waarover gij de vrije beschikking hebt. Bloeml. Gloss. in voce. Eighen nam. of eighijn is hetzelfde als eighijnman. L. Sp. I 48 vs. 77:
Coninc noch lant en hebben si (nam. de Joden)
Mar si sitten onvri
Ende eyghen onder alle heren.
Vrij beteekent onbezwaard, hetgeen blijkt uit dit bijv. naamw. vrij eigen, dat zooveel wil zeggen als durchslacht eigen en lood (d. i. alod-) eigen d. i. volslagen eigen, louter eigen. NOORDEWIER Regtsoudh. bl. 208/9. - ↑ Payijn d. i. paien, heiden.
- ↑ Wenen d. i. wanen.
- ↑ Lichtelijc d. i. vlug of — zooals HOFFMANN vertaalt — fluks. Lichtheid in de Hem. d. Hem. vs. 887 kan niet anders dan vlugheid beteekenen,
Verg. CLARISSE bl. 361, en KIL. heeft licht, velox. - ↑ Varen: is in het Mnl. veel algemeener dan ons varen, het wordt van »allerlei reizen, 'tzij te scheep of te wagen, te voet of te paard" gebruikt. Hier is het rijden, dat ook wel op waghenen varen heet.
- ↑ Metter vaert d. i. terstond. Tervaert, varinghe, varine beteekenen volkomen hetzelfde, zoo ook ter jaghet b.v. Ferg. vs. 1530.
- ↑ Metter ghisschen. Een waar kruis voor den uitlegger! HOFFMANN beroept zich op het Mhgd. goufe d. i. holte der hand (verg. Mhgd. Wbuch van BENECKE in voce) en het Nd. göpse van dezelfde beteekenis (Göps, beide Hände voll heeft FREHSE in het Wb. zu Fritz Reuter's sämmtlichen Werken)
en verklaart het: »so viel man in die Höhlung der beiden zusammengehaltenen Hände aufnehmen kann"; VERWIJS schrijft Bloeml. Gloss. in voce: Ghische d. i. gift met een vraagtecken; KILIAEN beweert dat de uitdrukking met der ghisschen gheven wil zeggen: dare ut fors fert numeri aut mensurae
nulla habitâ ratione : nullo discrimine, delectu aut numero : prolixe et affatim dare, dus zal met der ghisschen ons bij de gis zijn. Ik houd er voor, dat de laatste het heeft geraden, vooral als ik let op het voorgaande ghenoech: precies kon de koning niet zeggen, hoeveel Platus moest meênemen, hij drukte hem daarom alleen op het hart, dat hij »genoech", al naar hij zelf giste dat hij noodig had, moest meêpakken ; hij behoefde 't ook niet tot op een paar centen na te tellen, »onghetelt." Een en ander bewijst, dunkt mij, dat KILIAEN het aan het het rechte eind heeft. - ↑ Weert met d. i. dierbaar bij. » Adjectiva en verba de achting of waarde
uitdrukkende waarin iemand bij een ander staat, werden oudtijds dikmaals met het voorzetsel met verbonden": Rijmb. Gloss. Zoo b. v. vercoren met, uitverkoren bij ; ommaer met, onaangenaam aan, enz. Zie Vanden Levene O. H. vs. 4715, waar VERMEULEN (Gloss. in voce wert) ten onrechte meende, dat met verkeerd was blijven staan : het staat er uitstekend. - ↑ Dien d. i. die en, die hem.
- ↑ Vermalendijdt d. i. vervloekt van vermalendien of vermaledien.
- ↑ Sent d. i. sedert dien tijd, daarna.
- ↑ Ontsinnen d. i. krankzinnig worden. Die Rose (ed. VERWIJS) vs. 2549:
Gevalt dat gise nine siet,
So cust die porte, en lates niet,
Daer dat helichdoem woent binnen,
Daer gi omme waent ontsinnen.
Zie hier beneden vs. 160 : ontsint d. i. stapelgek. - ↑ Emmer d. i. stellig, gewis. Rijmb. vs. 10287:
Want David hem (Uria) lettren ghaf,
Ende screef Joabbe daer af,
Dat hine sette in den zwaersten stoot,
Daer hi emmer dan blive doot,
d. i. waar hij bepaald den dood zoude vinden.
Te male d. i. te gelijk, in eens, ook geheel en al, zooals M. Lp. III vs. 403:- So langhe dat si te male verdwaelde.
- ↑ Gheboert d. i. kind. Ons geboorte luidde Mnl. ook wel ghebornesse. Verg. KIL. ed. HASSELT bl. 157.
- ↑ Ghestoert d. i. vertoornd, verstoord. L. Sp. Gloss.
- ↑ Ghelaet d. i. misbaar, lawaai, eig. uiterlijk voorkomen. Rein. vs. 1210 :
Hi makede een gheroep so groot,
Met enen jammerliken ghelate,
Dat (d. i. dat het) Reinaert horde upter strate, enz.
d. i. met een jammerlijk misbaar. De meester geeft alzoo niet te kennen, dat hij hem heeft verstaan, maar dat hij het aan hem heeft gemerkt, want uit L. Sp. II 28 vs. 85 blijkt ten duidelijkste, dat gelaat niet in zich bevat woord:
Die leeuwen vielen op haer knien,
Ende namen oorlof mettien,
Niet met woorden, mer mit ghelaten.
DE VRIES L. Sp. Gloss. in voce vertaalt met ghelate (of en) dan ook: met uiterlijke teekenen, door houding en manieren uitgedrukt: verg. alhier vs. 945. - ↑ Vertrect d. i. verhaal van vertrekken. Zie vs. 237 ; 498 enz. enz.
- ↑ Gram d. i. boos.
- ↑ Te voren d. i. te voorschijn ; zoo is te voren bringhen hetzelfde als voortbringhen; te voren legghen als voortlegghen d. i. voorstellen, onder het oog brengen. Voortcomen of te voren comen is als het passief van voortbringhen (te voorschijn brengen, verhalen, vermelden) aan te merken, en beteekent dus verhaald worden, geopenbaard worden, verschijnen. Rijmb. vs. 14747:
Baruc sijn clere die screef die woort,
So dat (dat het) quam ten (den?) coninc voort;
Ende als hi die woort heeft verstaen, enz. enz.;
BLOMMAERT Oudvlaemsche Gedichten I bl. 27 vs. 2306:
Andromaca was seker das (des, daarvan)
Want (want 't) hare te voren comen was,
immers vs. 2317 lezen wij dat zij zelve zegt:
De Gode dedent mi verstaen
en vs. 2321:
Die Gode hebbent mi vertoent. - ↑ In sorghen d. i. in angst en vreeze, evenals sorghen vreezen beteekent. Van daar bij BREDEROO nog sorgroud en sorgvuldig voor hachelijk, en sorgen voor vreezen, op verscheidene plaatsen.
- ↑ Gheduren d. i. duur hebben. Het is ongeveer ons geen rust of duur hebben.
- ↑ Ghewacht van wachten d. i. op zijn qui vive wezen. Wachten beteekent waken, acht geven; vandaar zoowel bewaken en wachten op als bespieden en loeren op. Het is zoowel trans. als intrans., en wordt in het laatste geval geconstruëerd met een voorzetsel of met den 2en nval.
- ↑ Fijn d. i. einde. Fijn doen beteekent hetzelfde als finieren, een einde maken aan, hetgeen passive wordt uitgedrukt door fijn nemen, eindigen. Doen met een zelfst. nwoord als omschrijving van de onbep. wijs komt evenals in het Grieksch veelvuldig voor in het Mnl. zooals tegenwoordig maken. Ghebare doen; doen ghewach; sinen onscult doen; haesticheit doen; ontfermicheit doen voor ghebaren (Mnl.); gewagen; zich verontschuldigen; zich
haasten en zich ontfermen. Verg. Sjabloon:As Hem. d. Hem. bl. 241 vlg.
Sinen fijn doen is dus zooveel als hem dooden, wat ook wel heet sinen ende doen. - ↑ Wanen d. i. van waar, hier uit wie.
- ↑ Dies hangt af van bidden.
Doer d. i. bij in den zin van om—wil. - ↑ Hi mochte van selker gheboerten sijn d. i. s'il était d'une certaine naissance volgens SERRURE, m. i. minder juist. Vergeleken met de plaats uit Car. ende El. vs. 346 :
Hi mach sule sijn, ic sal ghewinnen
Sijn ors ende dat hi hevet an:
meen ik dat de vertaling moet luiden: van welke afkomst hij zou mogen zijn, ik enz. Maar hoe het is te rijmen met vs. 194 vlgg., waaruit blijkt, dat Platus het kind alleen hierom voorgeeft te willen koopen, omdat het van hooge geboorte is, vat ik niet ; of schuilt hier eene fout? - ↑ Heydenesse d. i. het heidensche land.
Des sijt wijs d. i. weet dit, eene zeer gewone stoplap van hetzelfde ge- halte als dat wet wale; dat segghic u; des sijt vroet enz. De schrijver van Renout is daar bijzonder sterk in. - ↑ Balderijs d, i. Bassora, z.o. van Bagdad. (?)
- ↑ Doer d. i. au-delà de, zooals SERRURE vertaalt: verg. vs. 215.
- ↑ Deghen is niet zooals HOFFMANN in het Gloss. heeft Knabe maar held. Ferg. vs. 222 wordt Percheval b. v. zoo genoemd. In het Nibelungenlied is »Giselher ein waetlicher Degen," vs. 11.
- ↑ Paertien d. i. geslacht. »Gelijk partye in de beteekenis van deel, aandeel aan het Fr. partie beantwoordt, zoo komt het elders met parti overeen, en beteekent dus de partij, het gezamenlijke aantal der tot iemand behoorende personen". Zoo beteekent het geslacht; huisgezin; aanhang; bende; volk, enz. Verg. L. Sp. Gloss. en Rijmb. Gloss.
- ↑ Gherief d. i. voordeel, hier: een kolfje naar mijn hand. De schoone Sandrijn zegt tot haar minnaar, dat zij geen man ter wereld kent (Lanseloet vs. 99):
Die ic so verre betrouwen soude,
Ghinc ic met hem spelen in den woude.
Hi soude doen met mi sijn gherief. - ↑ Hoe? d. i. op welke wijze? hier tegen welken prijs?
- ↑ Dies moghdi wesen vri d. i. dies moghdi wesen vroet vs. 207. Verg. HOFFMANN Gloss, op vri.
- ↑ Om—ghetelt d. i. voor de som van— contant geld.
- ↑ Houdt d. i. volkomen hetzelfde als het Fr. tenez, voilà.
- ↑ Dies d. i. datgene waarvoor. De afhankelijke zin dies ic stont in groter
sorghen (vreeze) wordt geheel beheerscht door van. - ↑ Nu willic gaen ende doen dit gelt heimelijc in miere ghewout d. i. nu zal ik dit geld naar een verborgen plaatsje brengen waar niemand er bij kan.
- ↑ Dlantschap d. i. het Rijk
- ↑ Aldus in het Handschrift. DE VRIES leest hier, zooals er ook ongetwijfeld moet staan:
Nie en was mi soe w. t. m. - ↑ Prosent d. i. present, geschenk.
- ↑ Ophouden d. i. opvoeden, opkweeken. MAERLANT Wapene Martijn (ed.VERWIJS) vs. 970:
Ghedanct si soes (zij d. i. Maria, des) dusentfout
Dat soene uphilt met soghe,
Die ons benam dat helsce cout!
Zie M. Lp. I vs. 1933, waar wordt verhaald, dat Hecuba haar kind aan een »wisen knecht" gaf, om het uit te besteden bij iemand
Diet ophielde tot sinen jaren.
In dezelfde beteekenis komen onderhouden en houden voor. Verg. CLARISSE Hem. d. Hem. bl. 226/7 en 280. - ↑ Wattan d. i. welnu, dat kan gaan, nam. dat gij den jongeling aanneemt als uw zoon. Zie DE JAGER Archief voor N. Taalkunde II bl. 148, waar onze plaats wordt verklaard.
- ↑ Over lanc beteekent hier na langen tijd, verg. Floris vs. 2723:
Daer na sprac hi over lanc,
en Rein. Gloss. Het beteekent evenzeer reeds lang te voren, zooals b. v. Wal. vs. 8246:
Haddi moghen versterven
Hi ware over lanc versleghen.
Deze schijnbaar tegenstrijdige beteekenis wordt in het Gloss. op L. Sp. duidelijk verklaard: in uitdrukkingen als over lanc, over vele jaren, die zoowel van het verledene als van het toekomende worden gebruikt, »geldt de
gewone beteekenis van super: de afstand van tijd, waarover men, voorwaarts of achterwaarts, heenblikt" : verg. vs. 344 alhier. - ↑ Wanc d. i. wankelmoedig, immers »varium et mutabile semper femina"?
- ↑ Ende worde minnende den jongen man: dit slaat op uwe dochter, niet, gelijk men volgens ons spraakgebruik zou vermoeden, op Venus zelve. »Het
is een doorgaande regel bij de beste schrijvers, dat het persoonlijke pronomen in den eersten naamval, wanneer het of zelf of het naamwoord welks plaats het vervangt, in casu obliquo is voorafgegaan, wordt weggelaten":
Brief aan Dr. W. J. A. Jonckbloet door Dr. M. DE VRIES, Leiden 1845 bl.
17 vlgg. Bij de daar aangehaalde min of meer gecompliceerde plaatsen zie men de volgende uit Ferg. vs. 223 :
Doe reden si vort ende sagen (d. i. zagen hem) staen
Te voet, ende hadde (nam. hij) den hert ontdaen;
vs. 426:
Het was hem utermaten leit (leed)
Ende riep (nam. hij);
Lorr. vs. 1849:
Yoen den coninc, diese sach,
Sloech op therte een swaer slach
Ende viel (niet de slach maar Yoen) neder in onmacht;
verg. beneden vs. 976, waar ghi van wege het voorafgaande uwes selfs is
weggelaten; Lippijn vs. 53, 85, enz. enz. - ↑ Openbaren d. i. openbaar worden. Het komt ook voor als transitief openbaar maken b. v. in ’s Graven waerheit openbaren, en als reflexief, met 't vnw. hem of haer, in de beteekenis van zich vertoonen, b.v. Rijmb. vs. 24235:
Openbare di daer voor die liede,
manifesta te mundo. - ↑ Te sinen jaren d. i. op leeftijd, zooals wij zouden zeggen.
- ↑ Gheliggen an d. i. aan gelegen liggen, zie L.Sp. Gloss.
- ↑ Tervogant: zie HOFFMANN Hor. Belg. VI bl. 217.
- ↑ Laet ons dit ewelijc ghedect sijn d. i. laat ons dit eeuwig verborgen houden. Ghedect is best te vergelijken met ons gesloten, SERRURE vertaalt dan ook: Cachons éternellement ce mystère à ma fille.
- ↑ Machics in vreden sijn d. i. kan ik dienaangaande gerust wezen. Vrede
is ook rust en vandaar gerustheid. Zoo laten everzwijn en stier en ezel den leeuw op zijn ouden dag geen rust, weemoedig klaagt hij (Aesopet XVI vs. 15):
Nu doen si mi onwerdichede
. . . . . . . . . . . . .
Ende daer toe mede clenen vrede;
en als POTTER M. Lp. II vs. 2521 verhaalt, dat Susanna zich luttel verontrustte over de dreigementen van die »twee valsche papen" (vs. 2495), doet hij het in deze bewoordingen:
Hoir (huns) dreyghens set si hoir (zich) te vreden
d. i. zij stelt zich gerust ten opzichte van enz. enz. De laatste plaats expliceert tevens den tweeden nval in machics d. i. mach ic des. - ↑ Onghelet d. i. onverwijld, dadelijk.
- ↑ Roeden mont. Verg. vs. 474 en ons »lief smoeltje," »lief bakkesje," ofschoon deze en dergelijke zegswijzen thans alleen op vrouwen worden toegepast : zie verder HOFFMANN Hor. Belg. V bl. 42.
- ↑ Vont d. i. vonst, hier voor vondeling.
- ↑ Nemes goem d. i. geef des acht, zorg voor hem. Goom nemen met den
tweeden nval is acht geven, zorg dragen, zie HUYDEC. Proeve II blz. 205 noot c. In 't voorbijgaan merk ik op, dat de daar aangehaalde etymologie van bruidegom van TEN KATE (Aenleiding II bl. 608) geen steek houdt; bruidegom is niet verzorger van de bruid, custos van de bruid, maar guma
(Goth. man) van de bruid (DIEFENBACH Vergleich. Wörterb. der Goth. Sprache II bl. 417), manbruid dus eigenlijk ; goom nu in goom nemen heeft
met guma wel gemeenen oorsprong maar is een andere vorm, beide zijn kennelijk verwant met 't Goth. gaumjan d.i. zien, waarnemen (DIFF. t. a. pl. bl. 387). Gomen is opmerken, opletten: begomen desgelijks. - ↑ Vader here, evenals in het Fransch monsieur mon père. In 't Mnl. was
here de gewone aanroep, zelfs een dief werd aangesproken met here dief, b. v. Ferg. vs. 1671, 1675, 1758 alwaar heerdief! vule pautenier!" - ↑ Ghesent. Zenden werd oudtijds zwak vervoegd, zooals trouwens uit gezant ten overvloede kan blijken.
- ↑ Figuere d. i. gestalte. M. Lp. I vs. 2246 :
Om te sien die schone figuren
Die dair ghinghen optie veste. - ↑ Bi d. i. wegens, naar, ratione habita. Deze beteekenis van bi komt duidelijk uit in bi dien (ook wel bedie of bedi) d. i. wegens dat, daarom. Verg. vs. 297 waer bi.
- ↑ Wel als »bijw. voor bijv. naamw. geplaatst heeft nagenoeg de kracht van het huidige zeer". DAVID Rijmb. Gloss.
- ↑ Doen d. i. behandelen. »Weinig werkwoorden zijn er — zegt CLARISSE Hem. d. Hem. bl. 241 — die, zoo algemeen van eigenlijke en eerste beteekenis
zijnde, op zooveel bijzondere werkzaamheden overgebragt en daarvoor gebruikt worden." Iemand doen mogen we niet meer zeggen, wij hebben
nog : de kamer doen ; de glazen doen ; den gang, de stoep, de plaat, de straat doen, enz. enz. - ↑ Neve coen. Thans wordt nog lief postpositive gebruikt : neef lief;
vader lief. - ↑ Gaet an d. i. overkomt. Aengaen met den derden nv. beteekent o. a. ook gaan tot, naderen, aanklampen, aan boord komen, van daar, bij uitbreiding van allerlei aandoeningen en ervaringen gezegd, ook aantasten, aangrijpen,
aandoen. Mnl. Wb. Bliscap. toren, onmacht enz. gaat iemand aan. - ↑ Scoeren d. i. scheuren.
- ↑ In dier ghelijc d. i. op gelijke wijze. Ghelyc of gelike is een znw. dat beeld, evenbeeld, gelijkenis, gedaante te kennen geeft.
- ↑ Twint d. i. eene kleinigheid, oorspronkelijk een oogwenk, verg. DE
JAGER Latere verscheidenheden bl. 148 vlgg. De vertaling moet wezen: dat zou me geen zier kunnen schelen. - ↑ Torment d. i. foltering.
- ↑ Mesbaren d. i. misbaar maken, Rein. vs. 3204 :
met haren welpkinen (jongen)
Die sere wenen ende mesbaren.
Hem (zich) mesbaren beteekent noodwendig hetzelfde, indien althans de vorm kan worden gerechtvaardigd; ik vond een tweede voorbeeld alleen als variant van Rijmb. vs. 30024, waar in plaats van
ende sere mesbaren begonden,
ook wordt gelezen :
ende hem mesbaren begonden.
Ik zou voorstellen u hier te schrappen en aan den afschrijver cadeau te doen. - ↑ Ic weet wel hoe daer es ghevaren d. i. je sais bien ce qui en est. Men vergelijke hierbij de uitdrukkingen: hoe daar gedanst, gezongen, gesprongen is en dergelijke. Het vers beteekent dus: ik weet wel hoe daar te werk is
gegaan, hoe het daar gesteld is geweest. - ↑ Drijft. Drijven werd in het Mnl. vaak zóó gebruikt, dat »het — om de woorden van JONCKBLOET te gebruiken (Rein. Gloss.) — met een subst. verbonden meestal te zamen door één werkwoord te vertalen" is, b. v. claghe
driven d. i. klagen ; bliscap d.; baraet (bedrog) d.; mesbare d.; onghevoech (ongepaste dingen) d.; hongher d.; sijn ghenoecht d. (sijn genoegen eten) M. Lp. I vs. 691; sijn wille d.; gescrey d.; gheween ende hantgeslach driven, enz. enz. - ↑ Noet d. i. behoefte. De dichter wil zeggen, dat haar verdriet voorgewend is, hare tranen krokodillentranen zijn.
- ↑ Fel d. i. boos, boosaardig, arglistig; ook nijdig, wreed. Felheit is wreedheid, moedwil; fel (znw.) hetzelfde b. v. in sonder fel.
Tuwaert. Te—waert is in het Mnl. in de beteekenis van het Eng. towards zeer gewoon ; trouwens wij hebben nog te mijwaarts enz. - ↑ Claeghen d. i. betreuren. Het komt voor met den tweeden of den vierden nval van de zaak waarover en den derden van den persoon aan wien, of met eenig voorzetsel als b. v. claghen omme.
- ↑ Dat si van mi niet en wijst d. i. zonder te weten dat ik er getuige van was.
- ↑ In heimeliker stont d. i. heimelijk.
- ↑ Ghewoeghs d. i. gewaagde des. Zie VERWIJS Bloeml. IV (Korte Mnl.
Spraakkunst bl. 221. - ↑ Si es op ene ander vaert d. i. zij gaat een anderen weg op.
- ↑ Ic en enz. d. i. of ik enz.
- ↑ Daer settic vore mijn lijf d. i. ma tête répond de enz. enz. Verg. vs. 991:
daer willic onder setten mijn lijf;
Lippijn vs. 102 :
ic wilder oversetten mijn lijf;
waarvoor elders te pande setten of te borghe setten, b. v. Winter ende Somer, vs. 362:
ic sette te borghe al mijn lant
ende mijn lijf ende al mijn goet;
vore setten sijn lijf is in beteekenis aan onder- en oversetten gelijk, en geeft
alzoo te kennen: er voor instaan met. - ↑ Verdient. Verdienen met den tweeden nval is zeer gewoon, zie Rijmb. Gloss.
- ↑ Wondert. Het wondert wordt gebruikt met den tweeden nval der zaak en den derden des persoons als impersonale, of als intransitief met de zaak
waarover in den eersten nval, b. v. mij wondert deze of die zaak. - ↑ Emmer d. i. in elk geval.
- ↑ Buten kere d. i. buiten zich zelven, door hartstocht bedwelmd. Wap. Mart. Gloss.
- ↑ Ghescint d. i. verdoemd. Scenden, vroeger als afgeleid woord zwak vervoegd evenals zenden, had in het verl. dw. gescent, gescint en gescant, ons geschonden.
- ↑ Pute d. i. hoer.
- ↑ Te quade vergaen d. i. opbreken. Vergaen d. i. gebeuren, uitvallen, ons gaan. Beatr. vs. 81 :
Nu hort, hoeter (hoe het haar) na verghinc.
De beteekenis wordt hoofdzakelijk bepaald door de wijze van vergaen, b. v. ten besten vergaen; qualike v.; ten quaetsten v.; M. Lp. vs. 819:
Watmen mit ghecken wil bestaen (ondernemen)
Moet ymmer gheckelic vergaen;
vergaen te goede ; wel v.; ongheplaecht v., enz. enz. - ↑ Toe comen d. i. toegegaan van toecomen d. i. zugehen, geschehen, zooals HOFFMANN vertaalt.
- ↑ Moert d. i. schanddaad. Bij STOKE VIII vs. 954 is sprake van verraad, zooals uit het voorgaande duidelijk blijkt: dat verraad heet mort; in Die Dietsche Doctrinale (ed. JONCKBLOET) wordt het woord mort in gelijken zin gebezigd vs. 3096:
Aldus can tghelt, wet (weet) wel dat,
Den melden (milde) gheven grote ere,
Ende den vrecken grote onnere,
Ende den verradere alsoe voert
Toebringhen meneghe mort.
Hem, d. Hem, vs. 1751 wordt gierigheid genoemd: mordadicheit.
Gewracht d. i. gepleegd van het w.w. werken en niet, zooals de uitgever van Ferg., de heer VISSCHER, waande, van wroeghen. - ↑ Versmacht van versmachten d. i. ombrengen. In den Roman der Lorreinen breekt »een groet oude duvel" een ridder den nek (vs. 992 vlgg.)
Ende lieten liggen doet.
Wat later wordt dat feit aldus verteld:
Dien die duvel inder nacht
Dus jammerlike hadde versmacht.
Verg. versmoren; vs. 156, 380, 941 ook in den zin van ombrengen. - ↑ Nie d. i. ooit, het Fransche jamais.
- ↑ Vinden d. i. uitdenken. Zoo b. v. raet vinden; vinden ende dichten, enz.
- ↑ Te d. i. bij, hier bij in den zin van ons onder.
- ↑ Hets ghenoech ghesproken d. i. er is enz. Verg. DE JAGER Taalk. Magazijn II bl. 68 vlgg., en de daar aangehaalde plaats van HUYDECOPER.
- ↑ Leitse ghevaen d, i. voer haar gevangen weg.
- ↑ Verdinghen d. i. eig. vrijpleiten, hier verlossen. Wat HOFFMANN
schrijft »verdinghen für verdedinghen, in Schutz nehmen, vertheidigen" is minder juist. »Verdingen is afkomstig van dingen — schrijft DE VRIES Taalk. Mag. van DE JAGER IV bl. 56 — d. i. spreken. Gelijke kracht heeft ver in verbidden d. i. door bidden overhalen en in het oude verspreken d. i. bepraten eig. door spreken overhalen." Verbidden hebben wij nog; verspreeken gebruikt HOOFT: »hadd' hem de stadsgebouwmeester niet versprooken", hetgeen VERWIJS Ned. Klassieken II bl. 100 no. 11 terecht met door woorden teruggehouden vertolkt. Verg. OUDEMANS Wb. op de gedichten van
Bredero bl. 450. KIL. heeft nog versmeken d. i. door smeken overhalen,
door hem als eblandiri, exorare, precibus flectere verklaard. - ↑ Onscout d. i. onschuld.
- ↑ Ontfermt u dit torment. Ontfermen heeft in den regel den tweeden nval der zaak waarover, zoowel indien het reflexief als indien het intransitief wordt gebruikt. Het komt ook als impersonale voor met tweeden nval der zaak en derden des persoons, b. v.: het ontfermt mij des.
Met den vierden nval, zooals hier, schijnt het minder dikwijls te worden aangetroffen. - ↑ Daer al an staet: zie Mnl. Wb. bl. 50 al. 5.
- ↑ Verdiente is hetgeen men heeft verdiend v. d. elken sine verdiente gheven d. i. aan ieder geven hetgeen hem toe komt. Het wordt in gunstigen en in ongunstigen zin gebruikt, dus als verdienste en als schuld. Roman van
Heinric en Margriete van Limborch (ed. L. PH. C. V. D. BERGH) vs. 2158:
Daer ic nu sere ben versmaedt,
Sonder verdiente;
L. Sp. 14 vs. 55 is sonder hare verdiente van iets goeds gezegd. Zie het Gloss. L. Sp. - ↑ Oetmoedech d. i. genadig. Ootmoet is in het Mnl. 1º. »genade, het gevoel van den vergevensgezinden rechter" en bij uitbreiding goedheid, DE
VRIES L. Sp. Gloss. in voce; HUYD. Stoke III bl. 206. JAN VAN HEELU
draagt zijn werk gen. Slag van Woeringen (ed. WILLEMS in de Collection de Chroniques belges inédites) op der edelre vrouwen Margrieten" en verzoekt haar vs. 15 :
- Dat sijt met ootmoede wille ontfaen;
- God die sal dan sinen ootmoet
- Tons waert (tot ons) keren enz.;
- ↑ Ontfermhertich d. i. barmhartig.
- ↑ In minen sinne bliven d. i. bij mijn verstand blijven, verg. vs. 154.
- ↑ Swaerlike d. i. hatelijk, boosaardig, méchamment volgens SERRURE. Swaer sijn ende haten is een van die tautologische uitdrukkingen, waarvan
het eene lid het andere verklaart, zie Lorr. I vs. 873. - ↑ Ghevloten van vlieten d. i. vloeien.
- ↑ Besceit d. i. uitwijzing, beslissing, vonnis. Wap. Mart. vs. 729:
Dit orloghe hevet ghevelt,
Alsmen hare den twist vertelt,
Vrouwe Redene bi bescede;
L. Sp. IV 10 vs. 5:
Want die vader gaf hem gheheel (Kristus nam.)
Macht te doene dat oordeel
Na sinen wisen bescheide,
Alse Cristus selve seide:- Omne judicium dedit filio,
- Dit Latijn luidt also.
- ↑ Vonden evenals bescheit ook als rechtsterm in gebruik. KIL. heeft
vinden ende wijsen het oordeel d. i. invenire, exacte cognoscere et dicere sententiam. Verg. NOORDEWIER t. a. pl. bl. 408. Vonden voor gevonden is
ons bevonden. - ↑ Bereet d. i. bereid, gereed, beschikbaar. VERWIJS Bloeml. Gloss. De vertaling van vs. 416 en 417 luidt bij SERRURE: »car elle ne sent de penchant pour aucun homme."
- ↑ Edele (verg. vs. 413) d. i. hemelsch. VAN WIJN Letter- en Geschiedk. Aantt. op de Rymkronyk van Jan van Heelu (ed. JONCKBLOET en KROON) bl. 69. »Edelre. Dit was de titel dien men ten dezen tijde aan de grootste vorsten gaf", dus de hoogste titel.
- ↑ Plecht d. i. pleegt van pleghen (of plien), plach, plaghen, gheploghen (of gheploen). De verkorte vorm plecht is analoog met et (voor eet); sprect (voor spreect); brect (voor breect), en in de gebied. wijs, zooals bekend is, zeer gewoon.
- ↑ Vermeiden (hem) d. i. (zich) verlustigen, (zich) vermeien. Het simplex meien (hem) werd in gelijken zin gebezigd; meyevaren en varen meyen beteekent zich gaan verlustigen. Verg. DE JAGER Verscheidenheden bl. 238.
- ↑ Comt mi aen d. i. overvalt me. Aencomen met eene zaak als onderwerp en met den derden nval des persoons geeft te kennen overkomen, somtijds in goede, doch meest in ongunstige opvatting. Mnl. Wb.
- ↑ Rast d. i. rust.
- ↑ Bevaen d. i. bevangen van bevaen, dat in het Mnl. in gunstigen en in
ongunstigen zin werd gebezigd, en dan met het voorz. met of in. Bevaen
met hongre b. v. en in nide bevaen. - ↑ Doene d. i. doe en, toen hem. In vs. 438 lees ik met DE VRIES voor ende gaffen : hi gaffen.
- ↑ Hoghen moede d. i. homoet, fierheid in goeden zin. M. Lp. Gloss.
- ↑ Coenlijc lees kenlijc, zie L. Sp. Gloss. in voce.
- ↑ Vroem d. i. dapper. M. Lp. IV vs. 1475 :
Hi was starc ende vroom ter hant. Vromel en vromech geven hetzelfde te kennen. Vromecheit is dapperheid, vromelike bijw. dapperlijk. - ↑ Dies. Deze tweede nval hangt af van leden d. i. geleden en beteekent van dien tijd af: KAUSLER Denkmäler enz . III bl. 210 vs. 196.
Bi ghetale d. i. der Zahl nach, volgens HOFFMANN Hor. Belg. III bl. 128 en V bl. 112, dus ongeveer ons ten getale van. Floris vs. 615:
Van silvere hondert bi ghetale. - ↑ Minnekijn d. i. liefje. CLIGNETT en STEENWINKEL hebben er bl. 114
vlgg. van hun Aantt. op MAERL. Spieghel Historiael een en ander over gegeven.
»Minne wordt bij onze oude schrijvers genomen, om iemand, wien men liefde en genegenheid toedraagt, mede aan te spreken. Zoowel door eene
vrouw tegen eenen man als door eenen man tegen eene vrouw." Minnekijn daarentegen — zegt HUYD. Stoke II bl. 473 — is het meestal als Zij tot Hem sprak. - ↑ Fijn d. i. uitstekend. »Tot grondbeteekenis had het woord die van voldoende aan de eischen zijner natuur, dus in zijne soort voortreffelijk." DE VRIES L. Sp. Gloss. Vandaar dat in de middeleeuwen toen het geloof, ook het ongerijmdste, nog als algemeen gangbare munt in omloop was, fijn int ghelove zonder eenige hatelijke bijbeteekenis werd gebruikt, en eenvoudig oprecht, getrouw in den geloove, wilde zeggen.
- ↑ Ghewaghen wordt met den tweeden nval geconstrueerd: des ghewaghen.
- ↑ Ende beide nam. ende wi beide.
- ↑ Wee d. i. droevig, waartegenover staat wel, zooals in de uitdrukking wel of wee hebben, Rijmb. vs. 27974:
Nochtan, hadden si wel of wee,
Moesten si wiken in die stat.
De constructie het wordt mij wee was de gewone : Rein. vs. 3218:
Ten eersten wart haer so wee,
Dat enz. enz. - ↑ Lijf ontfinc d. i. geboren werd van lijf (leven) ontfaen.
- ↑ Al gader d. i. geheel en al, ten volle, Floris vs. 2318:
Ic sal der waerheit lien al gader,
d. i. ten volle bekennen; ook: al te zamen, Rijmb. vs. 2779:
Sine broedre haettene alle ghader;
ook volstrekt, stellig zooals boven vs. 464. - ↑ Van inde toerde d. i. van het begin tot het einde. Oort beteekent primitief uiterste, rand, grens. Op eene bepaalde zaak toegepast kan het dus zoowel begin als einde te kennen geven, al naarmate men de zaak van dezen of van genen kant beschouwt. Van inde toorde of torde is derhalve eigenlijk van het eene einde tot het andere. Over het woord heeft DE VRIES
N. Werken van de Maatschappij v. N. Letterk. VI bl. 161 vlgg. breedvoerig gehandeld.
Al d. i. geheel. Zie Mnl. Wb. - ↑ Bi d. i. nabij. L. Sp. II 5 vs. 123:
Ooc liep die niemare
Onder die Joden hier ende dare,
Dattie tijt bi ware, enz. - ↑ Maect mi vroet d. i. zeg mij. Vroet maken verschilt van ons wijs maken hierin, dat het in gunstigen en in ongunstigen zin wordt gebruikt. In
ongunstigen: Lippijn vs. 124:
En trouwen, soe en benic al niet blint
Al soudijs mi gherne maken vroet;
hier beneden vs. 976:- Ende maket minen vader vroet,
- Dat (d. i. dat het) mijn moeder hadde ghedaen?
- Indien dat ghi mi maket vroet,
- Wat nootsaken dat u doet
- Dat ghi hier comt te nacht,
- ↑ Verkeren d. i. veranderen. Verkeren werd zoowel transitief als intransitief gebruikt. MAERLANT zegt van het lot dat het »verkeert telker uren." Wap. Mart. I vs. 143. Zie CLARISSE Hem. d. Hem. bl. 201.
- ↑ U vrient ende ghetrouwe. Vrient en ghetrouwe zijn beide bnwoorden; het eerste beteekent genegen, zie b. v. MAERLANT Spiegel Historiael (edd. DE VRIES en VERWIJS) P. I B. II 49 vs. 69 vlgg.:
Byas riet al openbare,
Dat niemen anderen so vrient ware,
Hine (of hij) mochtene haten, alsi woude,
Lichte wat daventure doen soude ;
ghetrouwe, namelijk u, dus u boven allen wiven getrouw. - ↑ Na dien dat d. i. nadat. De zin zal dus wezen: nu gij eenmaal wat hebt gehoord, omdat gij hebt geluisterd. Nadat en omdat geven zeer verwante begrippen te kennen, al moge postea niet altijd propterea wezen. Zoo is b. v. Beatr. vs. 893 na dat ongetwijfeld hetzelfde als omdat, gelijk
JONCKBLOET in 't Gloss. het verklaart :
Houtse wel, ic saelt u lonen,
Dat ghijs u niet en selt becronen (beklagen),
Na dat si u sijn ghelaten. - ↑ Hem verwandelen of verwandelen d. i. een wandeling doen. Verg. de vs. 423 aangehaalde plaats van DE JAGER, alwaar o. a. wordt gezegd, dat voor verwandelen (hem) ook wandelen (hem) voorkomt in de bijbelvertaling van 1477. De bewering van HOFFMANN, als zoude ons woord in beteekenis met het Hgd. verwandeln (veranderen) gelijk staan in Gloriant vs. 211, wordt door DE JAGER ten onrechte m. i. verworpen. Zie vooral JONCKBLOET'
Specimen exhibens Ludovici de Velthem Speculi Historialis L. III. 1850 bl. 117. - ↑ Hoerdi d. i. hoordet gij.
- ↑ In staat wel is waar niet in den text van het Handschrift, maar, als we bedenken, dat — gelijk DE VRIES opmerkte — 1º in sinen claghen, in haren claghen een term is, die veelvuldig voorkomt, en 2º het metrum de invoeging van in vereischt, zal tegen de opneming van dit woordeke wel geen bezwaar bestaan. De zin komt dus hierop neer: »hebt gij nooit eene vrouw of jonkvrouw in hare (horen is haren, verg. L. Sp. Gloss.) klachten hooren spreken van" enz.
- ↑ Cleinder d. i. geringe. CLARISSE Hem. d. Hem. bl. 307 heeft deze opmerking: »Van daar vs. 1673 (om sine cleenheit enz.) kleinheid voor geringheid, bepaaldelijk jongheid van jaren, geringe afkomst of kleine bezitting."
- ↑ Verwinnen d. i. te boven komen. Rein. vs. 1478:
Ic hebbe hem (den koning) toren ooc ghedaen
Ende mesprijs der coninghinne,
Dat si spade sullen verwinnen
Also vele ere (ironisch voor schande) van mi.
Zoo ook rouwe d. i. verdriet verwinnen; seer (d. i. leed) v.; armoede v.;
sijn sneven v. d. i. suam miseriam superare, zooals HOFFMANN Hor. Belg. IV bl. 63 vertaalt, of liever en wellicht juister zijn val (immers Elegast, van wien sprake is, was in ongenade gevallen?) te boven komen; die spise verwint de maag bij eene goede digestie, of bij een voldoenden warmtegraad, zooals in de Hem. d. Hem. wordt beweerd. - ↑ Lachter d. i. schande, misdaad. Zoo b. v. lachter spreken en seghen (convitia dicere) d. i. kwaad spreken van; leven inden lachter d. i. schandelijk leven; lachter ende onwaerdicheide doen of lachter ende schande doen, waarvan CLIGNETT te recht opmerkt, dat hier lachter en schande worden samengevoegd, zooals dit met vele woorden van gelijke beteekenis in het Mnl. zeer
algemeen is: Bijdr. bl. 88 vlg.; een paar voorbeelden geeft hij bl. 136 vlg. - ↑ Van enen nacht ten anderen d. i. naar de vertaling van SERRURE: Cette nuit et celle de demain ne se seront pas écoulées, avant que enz. enz. Er staat letterlijk: nu wil ik in geen geval langer toeven dan den tijd van
den eenen nacht tot den anderen d. i. geen dag laten voorbijgaan. - ↑ In d. i. bij: par l'honneur heeft SERRURE.
- ↑ Trouwen tot enen man d. i. huwen.
- ↑ Onnere d. i. schande.
- ↑ Daer toe d. i. daarenboren.
- ↑ Voer d. i. boven. B. v. Ferg. vs. 5099: Vore alle vrouwen minnen; Rijmb. vs. 2348 iets eten voor alle saken d. i. bij voorkeur van; t. a. pl. vs. 4547:
Minnet dese woort, al u lijf
Voor kindre ende voor wijf,
maar de Lat. tekst heeft : »fiant ergo verba haec vobis amabiliora quam filii vel uxores." Over te voren (d. i. te boven) gaen; te voren hebben d. i. voorhebben enz. zie VERWIJS Bloeml. Gloss. bl. 148. - ↑ Scaemde (niet scande, zooals HOFFMANN heeft) d. i. schaamte.
- ↑ Ghevaren d. i. gegaan; al dus ghevaren beteekent zoo ver gegaan.
- ↑ Mesbaren d. i. misbaar: Rijmb. Gloss.
- ↑ Dan d. i. dat en. En behoort bij nemmermeer (ne-jamais).
- ↑ Vrouden d. i. vreugde. Vroude is het stamwoordje van ons vroolijk.
Onghemeten d. i. onmetelijk dus wat niet kan worden gemeten. Eigenlijk beteekent onghemeten hetzelfde als niet gemeten, gelijk ongemect of ongemicket d. i. onbegrijpelijk (van mecken of micken trans. d. i. begrijpen) datgene wat
niet begrepen is, maar van niet-zijn is de beteekenis overgeslagen tot niet-kunnen. Verg. ongetellet d. i. ontelbaar; onverbroken d. i. duurzaam; onghetroost d. i. ontroostbaar; onghetempert d. i. wild, woest en dergelijke, indien er meer zijn. - ↑ Beloven (hem) d. i. zich verheugen over, tevreden zijn met, loven, prijzen. Lancelot (ed. JONCKBLOET) II vs. 9924:
. . . . . . . ende doet verstaen
Dat ic mi van hare sere belove
Van der feesten, die si in haren hove
Mi dede als ic daer was;
Lorr. II vs. 2734:
Ende des sal hem in allen hoven
Met rechte hopic mijn here beloven.
Walew. vs. 734:
Walewein mochts hem wel beloven;
Limb. IV vs. 604:
Dat mine vriende, die miins scande
Ghehaat hebben, selen hem
Beloven dat ic ghebetert ben, enz.;
I vs. 1533:
Ie sal mi oec proeven soe wale,
Dat alle die mi bestaen te male- Oem, vader ende oec ghi
- U alle selt beloven van mi
- Ende prisen selt ende sere loven;
Hem beloven eeniger zaak van iemand is dus iemand loven wegens iets, en vandaar de afgeleide beteekenis: dankbaar zijn wegens — aan. - ↑ Hoven d. i. feestvieren, vroolijk zijn, zich vermaken, hier meer bepaald behagen scheppen, zooals het Gloss. M. Lp. en Doctr. hebben en m. i. te recht ; ook hoveren heeft dezelfde beteekenis, verg. HUYD. Proeve III bl. 128 r. en s. Dat evenwel LEENDERTZ de explicatie van HOFFMANN Hor. Belg. V bl. 36 »nach Hofart lustig leben" verwerpt met eene verwijzing
naar hof d. i. feest, kan ik niet begrijpen. Evenals van huis afkomt het
ww. huizen (d. i. in huis zijn, huishouden), zoo van hof het ww. hoven
d. i. hof houden met, gelijk ook van het Mhgd. hof een ww. hoven (hof halten) is afgeleid, zie BENECKE (neue ausgabe) bl. 700; ADELUNG in voce »hofen" zegt dat »eene veraltete Bedeutung" is: Hof halten, residiren. De overgang van hof houden tot feest vieren is zeer geleidelijk, immers
heeft KIL. ook voor huysen de beteekenis van epulari en wijst hij op het
woord preschhuysen d. i. epulari festis paschalibus; en gebruiken wij huis houden niet op analoge wijze in: »Wat hebben ze daar huisgehouden!"? Zie over het tegenwoordig gebruik van hoven in Drenthe Mr. PAN in DE JAGER'S Archief bl. 272. - ↑ Ghelet d. i. mij opgehouden van letten, vandaar de zegswijze: zonder
letten d. i. onverwijld. - ↑ Doech d. i. deugt van het ww. doghen d. i. deugen. De 3e persoon enkelv. teg. tijd luidt in het Mnl. dooch of doech; de onvolm. tijd dochte.
- ↑ Soe is het expletieve zoo, zie op vs. 75.
- ↑ Beraden d. i. berokkenen, zie op vs. 29.
- ↑ Die menegen d. i. menigeen. De menighe of die menighe, waarvan de derde en vierde nval den menighen is, beteekent niet zooals BLOMMAERT in 't Gloss. op den Theophilus heeft de menigte, maar 't Hgd. mancher, en wordt met het ww. in het enkelv. geconstruëerd. Zie L. Sp. Gloss. in voce.
- ↑ Stillekijn ons stilletjes.
- ↑ Olas d. i. helaas. Aesopet fab. LIX vs. 8 staat allaes; Beatr vs. 500 lacen; Carel vs. 810 laci: het zijn altemaal variaties van het Fransche hélas, waarover GRIMM Gramm. III bl. 297.
- ↑ O wi: zie GRIMM t. a. pl. bl. 292 vlgg. Met o wi werd veel verbonden o wach: zie HUYD. Proeve II bl. 407.
- ↑ Mi is hier de zoog. dativus ethicus.
- ↑ Doer oetmoed. Doer is hier, zooals zeer dikwijls in het Mnl. wegens, ter wille van, ten gevalle van. »Een wijf nemen dor haer scone" heeft STOKE I vs. 885 ; VELTHEM Spieghel Histor. VIII 35: iets doen door (d. i. ten gevalle van) iemand; Ferg. vs. 67:
Hi voer neven der coninginne
Die enen mantel van hermine
Hadde omme hare dor dat sonnescijn;
meer voorbeelden geeft HUYD. Stoke II bl. 548, en HOFFMANN Gloss. Floris, zie voorts boven vs. 179.
Doer oetmoet is dus zooveel als om oetmoet wille, eene spreekwijze in den trant van die der Kristenen om Jezus wille, en beteekent hetzelfde als om (uwer) goedheid wille d. i. omdat gij zoo goed zijt. Dat door ootmoed inderdaad met dor goede (goedheid) overeenkomt, kan de omstandigheid bewijzen, dat beide uitdrukkingen als varianten van elkaar voorkomen: zie HUYD. Stoke III bl. 206 (vs. 345) en verg. mijne aanteekening op vs. 393 van dit stuk.
Voor bidden door zeide men ook bidden up of op. - ↑ Vroet van d. i. bekend met, zie Rijmb. Gloss.
- ↑ Vri. Sjabloon:Asac teekent hierbij aan (men vergelijke tevens v. WIJN op Heelu bl. 158 vlgg.: »durch den Stand der Freien und die Freiheit
überhaupt erhielt das Wort auch die Bedeutung: tapfer, kühn, vortrefflich, und entspricht in der Anrede ganz unserem edel." Van herten vri is derhalve: edelaardig, minzaam of iets dergelijks. Het verschilt weinig van van herten coen vs. 620, en edel (ridder) vri vs. 928, en vri edel (wijf) vs. 454 van Winter ende Somer: even als de dieven hebben ook de gelieven hun eigen taaltje. - ↑ 3Met enen corten keer d. i. eig. met eene korte wending, vandaar : spoedig, gauw. VERWIJS Bloeml. Gloss. haalt aan vs. 282 van Vriendentrouw (Dl. III bl. 9 vlgg.) waar de uitdrukking volkomen hetzelfde beteekent.
- ↑ Gheloeft. Gheloven wordt veelal geconstrueerd met den tweeden nval.
- ↑ Omtrent d. i. om. Omtrent de stad; d. i. rondom de stad in het Mnl.; omtrent hem d. i. rondom zich, om zich heen enz. Verg. CLIGN. Bijdr. bl. 65.
- ↑ Voerten d. i. voert(draagt) hem.
- ↑ Op avontuere of d. i. of er ook soms, eig. voor het geval dat.
- ↑ Peinst d. i. denk van peinsen (penser).
- ↑ Sorghen d. i. vreeze van sorghe, zie op vs. 170.
- ↑ Wapen voor wapene, hier in de beteekenis van armoieries, geslachtswapen.
Die hier staen an d. i. die hierop staan gewerkt : aen geeft hier aanhechting of verbinding te kennen (verg. Mnl. Wb. bl. 53 onderaan), immers de moeder verklaart vs. 657: »Want ic maecte metterhant selve dien band," zij had er dus zijn vaders wapen op geborduurd, vs. 778:
Ic setter uws vader wapen an. - ↑ Vri d. i. verheugd, HOFFMANN heeft froh, erfreut: verg. vs. 105, 198, 576 en het daar aangeteekende. »Vri — voegt hij er bij — muss gar vielerlei Bedeutungen gehabt haben, die sich oft nur aus dem Zusammenhange errathen lässen," maar die niettemin altemaal uit eene en dezelfde
grondbeteekenis kunnen worden afgeleid, vooral als men bedenkt, welk aanzien in de Middeleeuwen de stand der vrijen heeft genoten.
Zoo is de overgang van vrij tot vroolijk, blijde, zeer zeker geleidelijk: zeggen wij niet nog: »Vrijheid blijheid"? - ↑ Emmer: zie op vs. 160.
Te moede. Moed (gemoed) werd in het Mnl. niet alleen van de gemoedsgesteldheid gebruikt, maar ook van zaken van verstand en geweten, zoodat het meening, gedachte enz. te kennen geeft. Aesopet XXXIV vs. 9:
Soe dat hi dochte in sijnen moet;
STOKE VII vs. 1208:
Sonder Gode nes gheen goet,
Noch best, noch beter. Dats mijn moet.
Te moede zijn kan dus even goed gevoelen als denken, meenen, vermoeden te kennen geven, en daarom, gelijk SERRURE doet, uitnemend worden vertaald door présumer. - ↑ Herte. Het hart is in het Mnl. ook de zetel der wijsheid, Rijmb. vs. 11155:
Ic gheve di therte so vroet,
Dat, voor di, noit menschen moet (gemoed)
Dies ghelike wart ghesien. - ↑ Te voren segghen d. i. voorzeggen. Te voren toch is niet alleen te voorschijn (zie op vs. 168 boven), maar ook vooraf, van te voren. Zie Rein. en Beatr. Gloss.
- ↑ Danken met den tweeden nval der zaak en den derden des persoons.
- ↑ Scouwen d. i. zien.
Verclaert. Verclaren is klaar maken (clarificare) en klaar worden, hier het eerste meer bepaald met klaar in de beteekenis van helder. De jonghelinc wil zeggen dat, als hij zijne ouders terug zal zien, alle duisternis uit zijn gemoed zal zijn geweken. - ↑ Aert. Verg. vs. 112, 472, alwaar dezelfde uitdrukking. Zij beteekent hetzelfde als van edelen bloede vs. 288 d. i. van edele afkomst. Zie M. Lp. Gloss.
- ↑ Lict: aldus in het Handschrift voor leghet of leecht of leit.
- ↑ Verraderen. Lees: verraderie, eene emendatie, welke ik zie, dat ook VERWIJS hier heeft gemaakt: Bloeml. III bl. 176. In het Handschrift staat echter duidelijk verraderen.
- ↑ Dan d. i. dat en.
- ↑ Dergelijke constructie is in onze spreektaal nog zeer gewoon, b. v. »dat boek, daar begrijp ik niets van."
- ↑ In ware dine d. i. in waarheid.
- ↑ Gheleeft d. i. beleefd. Voor gheleven heeft KIL. pervivere, vita frui.
- ↑ Dies sijt vroeder. De comparatief vroeder komt zoo meer voor, b. v. Limb. VII va. 1864:
- »Here, nu siits (zijt des) vroeder;"
- Ende (ie) make en vroeder;
- Hi waende sijns sins werden onvroeder;
- In ware van ghere dine houdre (eerder) condre
- Dan van hem tween, wetic wel;
- Ic wilt ju allen maken condre;
- ↑ VERWIJS leest hier Dates, zie Bloeml. III bl. 177. Ik vind geen vrijheid deze aanlokkelijke conjectuur over te nemen, immers eene zonderlinge constructie als hier wordt op verscheidene plaatsen in de Abele Spelen aangetroffen, verg. Glor. vs. 66, 278, 444 (alwaar vs. 445 HOFFMANN heeft als haer vader, doch in het Handschrift staat duidelijk es h. v.), enz. enz.
- ↑ Raet d. i. o. a. meening, gevoelen, denkbeeld evenals raden vs. 677 beteekent als zijn opinie te kennen geven. Zie Floris vs. 1172, waar hij
tot zijne geliefde zegt :
Beide met scriven ende in latijn
Dedic di verstaen den wille mijn
Ende minen raet ;
vs. 380 :
Secht, ende wi selen kiesen
Den liefsten raet, die wi moghen vinden;
vs. 3490 :
Alle diere bi waren jonghe ende oude
Wijsden hem martelien ghenoech,
Welcsins dat haer raet ghedroech ;
verg. Rein. Gloss. - ↑ Ghewrachte d. i. maakte, schiep van ghewerken. Voor werk had het Mnl. ghewere. Ghewerken is een van die w.w., welke vroeger van ge voorzien, thans zonder wijziging in hunne beteekenis ondergaan te hebben, daarvan zijn verstoken: BRILL Ned. spraakleer § 95, 1, 1.
- ↑ Oetmoedech d. i. genadig: zie op vs. 393.
- ↑ Sonder ghetal d. i. in tallooze menigte, of ook, van niet telbare zaken gesproken (als wijsheid, jammer, leed, hier ter plaatse vroude), oneindig groot, eindeloos.
- ↑ Drijft: zie op vs. 317.
- ↑ Ontlijft van ontlijven d. i. ombrengen. Ontlijfd staat tot ontzield als lijf (leven) tot ziel.
- ↑ Ghesijn d. i. zijn: KIL, in voce.
- ↑ Scanden d. i. onheil. Scande beteekende volgens VAN WIJN op Heelu vs. CCXXXII in het Mnl, zooveel als neêrlaag in den oorlog, immers de
schande κατ' ἐξοχὴν, en werd bij uitbreiding vanelk ander onheil gezegd. Vandaar schenden ook voor ongelukkig maken: zie Rijmb. Gloss. - ↑ Comet d. i. komt het. De constructie is hier eenigszins vreemd, omdat de woorden dat icken enz., afhangende van comet uut, hiervan door
ic ben verloren gescheiden zijn. - ↑ Neve mijn: zie op vs. 292.
- ↑ Onderdaen d. i. onderdanig, onderworpen.
- ↑ Hebbe gheweest evenals hebbe ghesijn.
- ↑ Ghereet d. i. dadelijk.
- ↑ Al te d. i. zeer, » eene krachtiger uitdrukking dan herde of sere, doch zonder eenig bijdenkbeeld van overmaat of teveel, welk begrip thans aan te en al te eigen is ," zegt DE VRIES Mnl. Wb. bl. 211 en voegt er bij , dat het bijwoord te ter versterking van bijv. nwden en bijw. oudtijds zeer gewoon was, zoodat al te als eene nog krachtiger versterking moet worden opgevat.
- ↑ Scouden d. i. schulden, vergrijpen.
- ↑ Achterbleven d. i. opgehouden te bestaan, verdwenen van achterblijven d. i. non venire, abesse, non comparere, zooals KIL. heeft : verg. vs. 754.
- ↑ Voortroepen d. i. te voorschijn roepen , voor den dag roepen: KIL. heeft proclamare, citare, vocare.
- ↑ Goeden dach gheven is in wenschen zeer gewoon. Goeden dach komt met goet gheval d. i. voorspoed vrij wel overeen.
- ↑ Noit en d. i. ne jamais.
- ↑ Quijt d. i. bevrijd van. In ons kwijtschelden, oudtijds: quite scelden
d. i. vrij spreken komt de beteekenis goed uit, het Mnl. had nog quite worden; quite zijn; quite maken; quite laten en quiten. Quijt werd gecon-
strueerd met den tweeden nval. - ↑ Ghewan van ghewinnen d. i. winnen, verkrijgen, hetzelfde als ontfaen, zie vs. 469.
- ↑ Setten an is het actief van hetgeen vs. 596 wordt gezegd: staen an.
- ↑ Paertien d. i. deelen, hier, van een geslachtswapen gezegd, kwartieren van paertie, zie boven op vs. 194.
- ↑ Verg. vs. 190 vigg. en vs. 664 vlgg. over de famille.
- ↑ Dat staat voor iets wat.
- ↑ Verloes d. i. verloor.
- ↑ Ondact noch moert. In ondaet en ondadich heeft on niet de ontkennende kracht, maar geeft — om de woorden van BRILL te spreken — » te kennen, dat bet door het stamwoord aangeduide ding of voorwerp van zijne natuur ontaard of in het algemeen ongeschikt en onbehagelijk is, evenals in ondier, onmensch, onkruid, ontijd, onweder."
- ↑ Comen voert d. i. aan het licht komen.
- ↑ Van dorijn of dorenijn, gelijk de oude lezing luidt d. i. doernen. Yn (iin) is de oude uitgang der stoffelijke bijv. nmw. als silverijn (van zilver); ivorijn (van ivoor); sidijn (van zijde); wullijn (van wol); guldijn (van goud); ijserijn (van ijzer), die geregeld werden verbogen als elk ander adjectief. Eerst sedert een vijftig jaren zijn zij onverbuigbaar om reden dat allengs de uitspraak de helder klinkende vocaal van ijn, hetgeen bij zooveel achtervoegsels en uitgangen is geschied en trouwens nog dagelijks geschiedt, tot eene toonlooze e heeft verzwakt. Verg. daarover TE WINKEL Taalgids I bl. 49 vlgg.
- ↑ Ofte hi ontsoncke mi in die eerde d. i. volgens SERRURE's vertaling :
à moins que la terre ne vînt à l'engloutir. - ↑ Doeden ofte nemen dlijf, tautologisch als sterven ende leven niet; roepen lude ende niet stille; lude zingen ende ho; vroet ende wijs sijn; al
heymelike niet openbare enz. enz. - ↑ Oft d. i. indien.
- ↑ Ontsitten d. i. ontkomen. Evenals de afgeleide ww. ontrinnen ontloopen; ontsterven afsterven, ontgaan vrijkomen; ontvaren of ontliden ontgaan; ontflien ontvlieden: ontclemmen ontklimmen; ontlopen ontsnappen; ontriden ontvluchten; ontscieten ontkomen; ontvechten ontworstelen; ontkeren ontkomen beteekenen, dus zooveel te kennen geven als zich buiten iemands
bereik stellen op de wijze door het stamwoord van de afleiding aangegeven: zoo zal ontsitten eigenlijk moeten beduiden zich door zitten vrijwaren tegen
(gelijk ontsculen of ontbliven: zich vrijwaren door zich schuil te houden of door te blijven), en in uitgebreideren zin ontkomen, ontgaan. Ontsitten lezen we Limb. II vs. 956 :
Maer si behoeven te hebben el
Dan taelmanne, selen si mi ontsitten;
IX vs. 340:
Mi heeft wonder hoe ons sal
Die stad ontsitten an onsen danc. - ↑ Leven. HOFFMANN is geneigd tot verandering van zijne lezing loven in leven (zie Vanden Winter ende vanden Somer vs. 391, alwaar in vroude leven), en inderdaad, dat heeft geen bezwaar wat aangaat den tekst van het Handschrift, want daaruit kan men het eene even goed lezen als het andere. Hetzelfde geldt van vs. 891. Ook is mij geen enkel voorbeeld bekend van een dergelijke intransitieve beteekenis van loven als waartoe we hier de toevlucht zouden moeten nemen.
- ↑ Vertien d. i. laten varen, afzweren dus hier, gelijk MARRL. Sp.H. P. I B. I 49 vs. 7:
Ende bevet (Assenech nam.) der afgoden verteghen,
d. i. abrenuntiavit eis; gewoonlijk wordt het met den tweeden avl geconstrueerd, en, zooals hier in het Handschrift wordt gelezen, ook wel reflexief gebruikt: STOKE III vs. 43:
. . . . . . . ende vertien
Hem van Lodewijcs voghedien. - ↑ Const d. i. kennis, wijsheid. Het »arbor scientiae boni et mali" Gen. II vs. 17 wordt in het Leven van Jezus (ed. MEIJER) vertaald door »dat hout der consten goets ende quaets." Zie M. Lp. Gloss.
- ↑ Troene van troon of throon d. i. hemel; Ferg. vs. 1163:
Met hem ghine ene jonefrou scone
Hen (d. i. het en) was so scone onder den trone:
verg. de noot van CLION. en STEENW. op den Sp. H. p. 31 van de Aanteekeningen. - ↑ Nojael: een woord dat meermalen in onze tooneelstukken voorkomt en te kennen geeft edel.
- ↑ Dats goet verdient: SERRURE heeft Cela n'est que trop juste.
- ↑ Merren d. i. toeven (v. d. sonder merren d. i. onverwild), ook duren.
- ↑ Verdoemt d. i. verloren, perdu zooals SERRURE zegt. De overgang van
veroordeeld tot verloren is verklaarbaar, als wij denken aan de »eeuwige verdoemenis" van de kerktaal. - ↑ Ghestorven quader doet. Dat doet vroeger ook vrouwelijk was, bewijzen o. a. de uitdrukkingen totter dood toe en ter dood veroordeelen: quaed is smadelijk; de tweede nvl is de zoog. modale genitief, waarvan BRILL in
zijne Nederl. Spraakleer § 124 B. II 2 A 5 in verband met § 106 I 1 handelt; zie Lanc. III vs. 12126:
Sterven motio quader doet
Sprac Maurus, oftic u af sal gaen. - ↑ Jeghenspoet' d. i. tegenspoed. Beide woordjes tegen en jeghen zijn in beteekenis gelijk: wat de verwantschap aangaat, is tegen eene samenstelling
van te en jeghen, v. d. dat »de Ouden geen onderscheid maakten tusschen jegen en tegen en daarom ook somtijds tjegen schreven:" HUYD. Stoke II bl. 255. Verg. GRIMM Gramm. I bl 301. - ↑ Gherechte d. i. echte. Gherecht d. i. primitief recht, waar beteekent vervolgens zoowel rechtvaardig als deugdzaam, juist zooals ook ons gerechtigheid van beide deugden wordt gebezigd, en verder rechtmatig, wettig, waarachtig, echt en onvervalscht. Zie L. Sp. Gloss.
- ↑ Dat ghijs mi niet af en gaet d. i. dat gij mij niet begeeft. »Afgaen met een persoon als onderwerp en een ander persoon in den derden naamval is iemand verlaten, begeven, vooral tegen recht en plicht, en dus afvallen, ontrouw worden, verzaken, verloochenen." Zie Mnl. Wb. bl. 136. DE VRIES voegt er bij: »Opmerking verdient nog, dat somtijds aan afgaen in
deze beteekenis de pronominale genitief s (des) wordt toegevoegd, doch zonder verandering in den zin:" Zoo b. v. in het Wapenlied van JAN VAN BRABANT:
Ic ben die hertoghe van Brabant.
Bi den Ever benic genant (nam. Everzwijn).
Vrient ende mage gaens mi ave
Sonder (except) van Baren die edel grave:
Uit deze plaats blijkt overtuigend, dat het bijgevoegde s tot den zin niets
afdoet en zuiver expletief staat, zooals ook op onze plaats. - ↑ En. Over het gebruik van en in de beteekenis van ons of, neware,
maar; ('t Latijnsche quin, quominus): zie BRILL Holl. Spraakleer (1846) bl. 751; verg. BORMANS Sinte Christina, bl. 329, op vs. 1219 vigg.:
Als were een ander wereld nochtan
Died weder seide, ende die u van
Hem woud keren, ghien constes ghelaten
Ghien moesten minnen sere utermaten,
waar het Latijn heeft: averti non posses, quin eum diligeres, door BORMANS goparaphraseerd met gij en zoudt het niet kunnen laten, of (we zouden ook maar kunnen zeggen) gij moet hen minnen: VELTHEM Sp. H. III (ed. JONCKBLOET Spec.) vs. 5:
En gene pine en es so swaer
Alse tansiene openbaer
Die doet vor ogen, ende dan wel weet
Dat hi dier niet ontgaet
Hine moet bliven opter stat,
waar ik ongaarne hire zooals is voorgesteld door JONCKBLOET t. a. pl. bl. 68 zou willen lezen, maar BORMANS verklaring, dat hire het quominus der Latijnen is, beaam; MAERL. Sp. H. P. I B. VII 77 vs. 90:
Dese nacht en liet mi geroen
In (ic en) moeste doen so sware zonde.
Met de negatio ne of en uit de taal te verbannen, heeft men te gelijk het verlies van deze wending voor eeuwig onherstelbaer gemackt." - ↑ Hoghen van hoghe d. i. blijdschap. In hoghe sijn d. i. verheugd zijn.
- ↑ Weert d. i. lief, dierbaar. Weert hebben: mare of onmare hebben (hoog
of gering schatten); leed hebben (haten) worden door het nog bestaande lief hebben opgehelderd. - ↑ Pilgherijm d. i. pelgrims.
- ↑ Ghelije hare behooren bij elkaar; van hare is verder het volgende vers met 79 appositie.
- ↑ Care d. i. lief: niet, zooals VISSCHER Ferg. Gloss. waande, van kiezen (gekorene), maar het Fransche chère, het Latijnsche carus.
- ↑ Bat of bet d. i. meer, beter. Zoo b. v. bat maken voor verbeteren: eenigher sake te bat hebben voor ergens voordeel uit trekken (eig. het ergens beter door hebben): bet af, bet in, bet voort, bet an voor wat verder, wat meer naar binnen, wat meer vooruit, wat dichter.
- ↑ Mi dochte d. i. mij docht, ik vond dat van dincken.
- ↑ Metter d. i. bij de.
- ↑ Hie d. i. hier, evenals mee voor meer, ee voor eer wordt aangetroffen: DE VRIES leest evenwel hier.
- ↑ Doer d. i. om, zie boven op vs. 573.
- ↑ Ic salse (de kroon) minen sone opgheven d. i. ik zal afstand doen ten behoeve van mijn zoon.
- ↑ Es d. i. eene samentrekking van es des (nam. crone te gedraghene), evenals waes voor was des in den Rijmbijbel: indien niet, zooals DE VRIES wil, moet worden veranderd: ees.
- ↑ Wide d. i. wijd zooals in ons wijdberoemd.
- ↑ Ghevisierd zie op vs. 85.
- ↑ Uut minen sinne en come: uut sinen sinnen comen beteekent zooveel
als onteint worden d. i. krankzinnig worden. - ↑ Meines niet d. i. meint des niet, meent er niets van. Zoo b. v. Lantsloet vs. 236:
Die menich spreect, hi en menes niet. - ↑ Gront: KIL. verwijst naar aerd, indoles, natura (karakter dus) en vertaalt quaden grond door mala mens, malus animus, mala indoles, en grond-argh door malitiosus, proclicis ad malitiam. Een voorbeeld geeft de
variant op vs. 715 van M. Lp. IV:
Du hebs uut dinen bosen monde
Mi ghestraft uut quaden gronde;
aangehaald wordt in het Gloss. in voce de volg. plaats uit HILDEGAERSBERCH:
Hi is wijs, die hom voir schaleheit hoet,
Ende salich diese niet en doet,
Want si comt uut fellen gronde;
Vanden Heiligen Sacramente vander Nyeuwervaert (ed. VERWIJS) vs. 1174:
Ter liefden mijnen zwagher, die goet van gronde es;
L. Sp. III Proloog bl. 14 vs. 27 vlg.:
Die Gode ontsaghe (vreesde) van gronde
En dade nemmermeere zonde,
waar v. g. te kennen geeft in het gemoed, van binnen, inwendig zooals DE VRIES zegt, die er bijvoegt, dat nog bij CATS en zijne tijdgenooten grond zeer gewoon was in den zin van gemoed, karakter, eig. bodem des harten. - ↑ Jeghen zie boven op vs. 857. Van de uitdrukking copen jeghen enen voor koopen van iemand hebben wij in de tooneelstukken meer voorbeelden,
b. v. alhier vs. 960, 987; Drie daghe here vs. 175 (verg. Rijmb. vs. 19634), ofschoon ze overigens zeldzaam schijnen. De zin kan niet twijfelachtig zijn, te minder daar jeghen in het Mnl. eene veel uitgebreider beteekenis had dan
ons tegen thans heeft. Dat men ook zeide copen jeghen in den zin van ons koopen tegen (dezen of dien prijs) blijkt uit het Gloss. op den L. Sp. - ↑ Daer—af d. i. daarvan: zie op vs. 104.
- ↑ Ondergaen d. i. listig berooven van, eig. den toegang afsnijden. Verg. Rein. vs. 395:
Want Reinaert, die felle saghe,
Was ghecropen dor die haghe,
Ende hadde die porte ondergaen.
»Het voorz. onder — zegt HUYD, Stoke 1 bl. 92 — voegt zich voor velerhande ww., die de middelen aanduiden, waardoor men iemand iets behendelijk weet af te winnen." STOKE zelf zegt I vs. 845:
Want Hughe Capet, Grave van Parijs,
De (die) moghende was ende seer wijs,
Onderghinc hem die crone;
andere dergelijke composita zijn: onderdringhen (b. v. iemand den weg); onderroien (onderroeien): onderrennen; onderloopen; onderrijden: ondermieden (onderhuren): ondergraven; onderkoopen; onderkruipen: ondermijnen, enz. enz. - ↑ Vertrect: zie op vs. 164.
- ↑ Buten kere: zie op vs. 357.
- ↑ Vermaets hem van hem vermeten, onvolm. tijd vermat, d. i. zich verstouten, zich onderwinden, met den tweeden avl geconstrueerd.
- ↑ Vooght d. i. heer, verg. vs. 186. Wij hebben daarvoor thans jonge heer.
- ↑ Indach doen d. i. sterven, verg. vs. 994:
Ghi selt nu hebben uwen doemsdach.
Terecht zegt VERWIJS Bloeml. Gloss., dat het woord indach uit ind (einde) en dach is samengesteld, en verwijst HOFFMANN naar het Mhgd. endelac en het Ohgd. endidayo, welk laatste woord ook (GRIMM Gramm. II bl. 447) dies mortis beteekent, maar met 't Mnl. andach (de achtste dag na een kerkelijk feest, de laatste dag der octaaf) is het echter niet gelijk te stellen, zie Mnl. Wb. in voce. Indach is dus eind-dag, maar wordt voor einde, dood
(zie op vs. 174 over fijn doen, gebruikt evenals doemsdach, b. v. Wal. vs. 3842:
. . . . . Bi mire trouwe
Gheift hi u meer enen slach
Daer an leecht sijn domesdach (dood):
Renout vs. 704, enz. enz. Aardig is de uitdrukking in Heil. Sacr. vs. 432:
Gaet Macharias dus te wercke,
Wi mochten wel sijn endelvers lesen,
d. i. dan zouden we zijn eind-vers (lijkmis) wel kunnen lezen. - ↑ Oit d. i. altijd.
- ↑ Pute soene d. i. hoerenkind. Pute is lichtekooi vs. 363, v.w. putertiere d. i. hoerachtig: putier of pautenier d. i. hoerenjager (het eerste komt ook voor als boel), evenals putesone en hoerensone een zeer gewoon scheldwoord in de middeleeuwen. Verg. verder de Aant. op MAERL. Sp. H. van CLIGN. en STEENW. p. 141, waarin o. a. de plaats van SPIEGHEL (Hertsp. VI vs. 493) wordt aangehaald:
Vol misverstand, vol zond, trots, gulzich, en putierigh.
Ik voeg er bij, dat in het Mnl. putertier behalve hoerachtig ook gemeen, liederlijk, zelfs lustig beteekende, zie Heil. Saer. Gloss. - ↑ 329,0 329,1 Het es noch quader die ondaet enz. »Deze zelfde wijze van spreken was allergemeenst onder de dichters van dien tijd. Te weeten zij plaatsten de voornaamwoorden Hij en Zij (we mogen er bijvoegen Het) bij het werkwoord; en vervolgends de Naamen (van persoon of raak), genoegsaam altijd Citefout: Incorrect label
<ref>; de naam "Het es" wordt meerdere keren met andere inhoud gedefinieerd. - ↑ Uwes selfs gheboren bloet wordt door SERRURE vertaald: celui que les
liens du sang vous attachaient si étroitement. - ↑ Ende maket enz. d. i. ende ghi maket enz., verg. op vs. 243.
- ↑ In een erijt gaen d. i. een tweegevecht bestaan. Crijt is kampplaats,
aldus genoemd niet naar krijt (creta), als zoude het een »perk met krijt afgeteekend" te kennen geven, maar naar kring, omdat »als de tweestrijd
zoude aangaan in den kring, er niemand binnen mocht blijven dan die daartoe benoemd waren, of zelfs in beslooten perk gestreeden hadden" (HUYD.
Stoke III bl. 287), omdat men dus duelleerde in besloten kring. Men vocht op de heide, op het zand, in het gras, en perkte de ruimte zoo af, dat
men deed
Staken in die aerde slaen,
en
Men deder corden ommegaen.
HUYD. merkt te recht op, dat een krijten streep minder doelmatig zou zijn
geweest, aangezien men niet op een houten vloer en nog veel minder op de steenen kampte.
Uitdrukkingen als comen en vallen en daghen in een crijt zijn zeer gewoon. - ↑ Tien an d. i. aantijgen, vs. 389.
- ↑ Tiran d. i. onverlaat. Zoo wordt b. v. Goliat genoemd Rijmb. vs. 9182 en anderen; in Aesopet Fab. LII staan een recht man en een valsch tyrant tegenover elkaar.
- ↑ Ten aenganghe d. i. onverwachts, onvoorziens. »T. a. comen is juist aankomen als men iets zal gaan doen, oorspronkelijk met het bijdenkbeeld, dat die verschijning tot een goed of kwaad voorteeken verstrekte:" Mal. Wb.
- ↑ Foertsier d. i. kist, kast, groot en klein, tot berging van een of ander dienende: Ferg. vs. 51 vlgg.:
Die cnapen sprongen op ter vaert;
Elc sadelde syns heren paert,
Ende torsten hare somers (lastdieren) sciere
Ende worper op hare fortsiere:
vs. 964 vlg.:
Die jonckfrouwe liep in hare waerde (garderobe)
In ene camere tenen fortsiere
Ende traker ute die cleder diere. - ↑ Scrijn d. i. kast, v. d. schrijnwerker, ook koffer: Floris vs. 1821:
Sijn orse ende sijn someren dede hi ontschepen,
Sijn scrinen, sijn male te lande slepen;
verg. Limb. Gloss. - ↑ Onder setten: zie op vs. 342.
- ↑ Verseilt d. i. vereenigd van versellen.
- ↑ Dies onne ons. Het ww. onnen, an, onnen wordt geconstrueerd met den tweeden nvl der zaak en den derden des persoons.
- ↑ Over d. i. op. Wrake doen d. i. (zie op vs. 174) wraak nemen, zich wreken, komt ook voor met ane en op van den persoon op wien. Het Mnl.
wreken, wrac, wraken, gewroken heeft zoowel den tweeden als den vierden nvl der zaak waarover. - ↑ Vrede. In einen vrede d. i. rustig, op zijn gemak.
- ↑ Sotheit d. i. klucht. De woorden op—heid waren in het Mnl. talrijker dan in het Nnl. naar het schijnt, en vele hadden, gelijk starcheit, siccheit, verstannesheit, droocheit, sierheit enz. bewijzen, eene niet uitsluitend abstracte beteekenis, zooals tegenwoordig verreweg de meeste. Verg. BRILL Nederl. Spraakl. § 51 n°. 3 en CLIGN. Bijdr. bl. 312 vlg.
- ↑ Graet d. i. trap: Floris vs. 2891:
»Nemet", seit hi, »dese rosen ende gaet
Ten torre ende clemt den hoochsten graet,
Tes ghi comt ten hoochsten vloere" enz.