Rijmbijbel/1 Maccabeeën

← Esther

Rijmbijbel (1332) door Jacob van Maerlant 1 Maccabeeën

Alle voetnoten en regelnummers zijn wikisource-toevoegingen.

[ f104r ]

Hier neemt inde^[1] teser stede
Drike van persen ende van meden
¹⁸²⁹⁵Dat griexe rike comt hier an
Doe alexander die rike man
Weder in babilonie quam
Veniin hi an sire suster nam
So dat hi verloes die tale
¹⁸³⁰⁰Mar hi screef den sinen wale
Siin rike het hi niet geel
Hi maecter af xii deel
En besettet an xii heren
Want hine onste^[2] nieman der eren
¹⁸³⁰⁵Dat hi van machte hem geleke
Dat testament brac corteleke
Want die iiii verwonnen dachte
Ende hilden dat rike met crachte
Alexander starf in babilone
¹⁸³¹⁰Ende droechxii iaer decrone
In grieken droech na hem crone
Philips siin broeder van machedone
Ende chalenchus in surien
Ende antigonus in assẏrien
¹⁸³¹⁵In egypten tholomeus
Daer ic vort af spreke aldus
Tholomeus socer quam
Na alexandre ende hi nam
Dlant van egypten onder hem
¹⁸³²⁰Ende hi voer vort in iherusalem
Als ochti sacrificie woude
Gode maken dor sine houde^[3]
Dat was up ·i· saterdach
Om dat hi wiste datter an lach

[ f104v ]

f104v

¹⁸³²⁵Inden dach der ioden viere kolom a
Dat si en vochten in ghere maniere
Voer dhire gevaan met hun
Ende oec met dien van garisim
Voerdi in egypten lant
¹⁸³³⁰Ende vercochtse inder coopmanne hant
Iadus die die bisscop was
In iherusalem als ict las
Entien alexanders die ere dede
Dat hi vri maecte die stede
¹⁸³³⁵Starf tien tiden als ict las
Na hem wert bisscop onias
Siin sone als hi soude doen
Daer na die rechtre symoen
In tolomeus tiden waren
¹⁸³⁴⁰CC.M porters te waren
Ende lxx tote rome ghetelt
Dus groot was doe haer gewelt
Die coninc van egypten lant
Bleven tolomeus ghenant
¹⁸³⁴⁵Na desen tolomeus alleẏne
Tote dien tiden dat die romeẏne
Egypte wonnen wi lesen aldus
Doe doot was dese tolomeus
Was filadelfus int lant here
¹⁸³⁵⁰Ende hi minde die boeke sere
So datmen hem seide mare
Dat onder die iode ware
Die wet die god met sinen monde
Screef ende seide in ouder stonde
¹⁸³⁵⁵{Ende begeerde datmen vort
Die wet ontbonde in griexe wort
Mar hi verhorde^[4] dat geen man
Ware diere hem kerde an
Dat hi keerde^[5] in ander tale
¹⁸³⁶⁰Hi en ware iode altemale
Si en hadder omme swaer verdriet
Daer was ·i· dies niet liet
Hi hads bestaen die was vroet
Ende bleef xxv dage verwoet^[6]
18365Ende tetectus^[7] wert oec blint
Om die selve zake sint
Does hem berau waert hi genesen
Filadelfus screef na desen
Den bisscop eleazarus^[8]
18370Die na symoen wi lesen dus
Sinen broeder bisscop was kolom b
Want siin kint onias
Tien tiden was alteclene
Dat hi dur sinen god allene
¹⁸³⁷⁵C dusent liede liet gaen
Ioden diere waren gevaen
Ende xxM daer toe mede
Die hi cochte sonder sire bede
Ende daer toe selver ende gout
¹⁸³⁸⁰Ende diere stene menichfout
Ons heren werc te maken mede
Ende bad hem dor sine edelhede
Dat hi hem weder sende soude
Somigen wise van sire oude
¹⁸³⁸⁵Die hem wilde ontbinden die wet
In griex dat soe ware geset
In sinen boec ende in sine ieesten
Die bisscop sendde hem vanden meesten
Die vroest waeren van selker lessen
¹⁸³⁹⁰Van elke gheslachte tote hem sessen
Seventich tere scare
Die hem die wet sonder sparen
Uten ebreusch in griex ontbonden
Doet was gedaen ter selver stonden
¹⁸³⁹⁵Ghichte^[9] filadelfus die heren
Ende sendese weder met eren
Eleazaruse sende hi mede
Grote gichte daer ter stede
Ende diere vate inden tempel ons heren
¹⁸⁴⁰⁰Daer toe ·i· tafle gode teren
Groet ende dicke van finen goude
Verciert met stenen menichfoude
Nochtan was diere allene
Tghewerke dan alle die stene
¹⁸⁴⁰⁵Indien tiden dat was filadelfus
Maecte ·i· clerc die hiet socratus
·I· wonder in alexandrien
Dies gheliics hordic nie lien^[10]
·I· tor staende in die zee
¹⁸⁴¹⁰Sonder fundament min no mee
Up iiii kervetsen^[11] dat hi stont
Die niet en quamen an den grond
Entie waren ghemaect van glese^[12]
Also als ict bescreven lese
Filadelfus starf na des
Ende siin sone^[13] ervegeces

[ f105r ]

f105r

Waert coninc van egypten lant kolom a
Surien dwanc hi met sire hant
Ende cysilien oec al gheel
¹⁸⁴²⁰Ende van asien ·i· groet deel
Danne brocht hi groten roef
Entie afgode hebt gheloef
Die cambices die stoute man
Wilen uut egypten wan
¹⁸⁴²⁵Heeft hi ghehaelt ende gesocht
Ende weder in egẏpten brocht
Tien tiden was in iherusalem
·I· hiet onias onder hem
Ervegetes die eeschede weder
¹⁸⁴³⁰Den chens^[14] die filadelfus neder
Dor ons heren wille leide
Mar onias die ontseide
Den tsens ende sende hem min no mere
Dies balch evergetes sere
¹⁸⁴³⁵Doch voer des bisscops sone
Josefus so hiet degone
Die maecte pais ende vrede
Selke ere hem die coninc dede
Dat hi hem gaf die voghedie
¹⁸⁴⁴⁰·I· deel lantscap van surie
In evergetes tiden verloren
Die romeine dies hadsi toren^[15]
Bi naer lx.M man
In ·i· striit daer mense wan
¹⁸⁴⁴⁵In ·i· lant dat rodos heet
Wart sint ·i· wonder oec got weet
 ·I· beelde gemaect van metale
Na ·i· gygant gegoten wale Colosus hiet die degen groot
¹⁸⁴⁵⁰Hercules sloeghen wilen doot
So hoghe was hi dat men mochte
Cumen man vinden diere toe dochte
Over te werpene met enen stene
Ende en was geen wonder clene
¹⁸⁴⁵⁵Hoe men selc ·i· beelde gegoet
Ende hoe ment rechte het was so groot
Up ende neder duet daar lach
·I· erdbeve was up ·i· dach
In evergeces tiden so dur fel
¹⁸⁴⁶⁰Dattie colossus neder vel
Evergetes die starf
Ende dat rike dat verwarf,
Filopatras siin sone kolom b
In iherusalem was na tgone
¹⁸⁴⁶⁵Bisscop symons sone onias
Ende in sine tiden als ict las
Maecte syrachs sone ihesus
·I· boec hiet ecclesiasticus
Sine gelike wart nie begonnen
¹⁸⁴⁷⁰Dese filopatras wart verwonnen
Van antiochuse den groten
Die van alexanders genoten
Quam ·i· van sire partien
Ende was coninc van surien
¹⁸⁴⁷⁵Want hi surien behelt
Na alxandre met gewelt
Daer na antiochus socer
Daer ic wel af seggen der
Dat andre diere quamen naer
¹⁸⁴⁸⁰Antiochus hieten menich iaer
Daer na antiochus silenchus^[16]
Die desen groten antiochus
Die wilen filopatras verwan
Van egypten ende sine man
¹⁸⁴⁸⁵In iherusalem so was
Bisscop die grote onias
Die dor die piinlichede van hem
Voer uter stat van iherusalem
Ende vele ioden an sine hant
¹⁸⁴⁹⁰·I· tempel in egypten lant
Maecti gescepen als ict las
Als die van iherusalem was
Die tempel stont ·ccl· iaer
Tote dat vaspasianus dats waer
¹⁸⁴⁹⁵Wan· dese antiochus sette weder
De tsens die filadelfus neder
Leide tote iherusalem
So vele volcs clagede over hem
Dat affricanus typio^[17]
18500Van rome quam ende dwancse so
Dat hi sins orloghe stont af
Dat hi hem the ghisele gaf
Om seker te sine des
Siin lant hilt antiochus epifanes
¹⁸⁵⁰⁵Dese grote antiochus
Voer in perse wi lesen dus
Ten temple hiet dyane^[18]
Om te winne scats mee

[ f105v ]

Daer riepene die papen in kolom a
¹⁸⁵¹⁰Ende hi waende hebben ghewin
Ende gingher in metten lieden
Daer galtmen hem met quader mieden^[19]
Om antiochus quade doen
Was onias wech gevloen
¹⁸⁵¹⁵Te egypten ende liet in die hant
Symone stede ende lant
Ende doe die symon doot was
Was bisscop siin sone als ic las
Na den groten anthiochus
¹⁸⁵²⁰Wart coninc siinn sone sylenchis
Vanden landen van surien
Quat was die horic lien
Die sendde in iherusalem
Eliodoruse^[20] hi hiet hem
¹⁸⁵²⁵Dat hi den tempel roven soude
Ende als hi die dinc doen woude
Ende hi in den temple quam
Warens dingle^[21] up hem gram
Ende scoldene ende sloegen doot
¹⁸⁵³⁰Doe dede over hem so groot
Die bede die bisscop onias
Dat hi up stont ende genas
Doe hi ten coninc weder quam
Seidi bestu up yeman gram
¹⁸⁵³⁵Sendden te rovene iherusalem
Du best ghewroken over hem
Antiochus epifanes
Hevet mare vernomen des
Dat siin vader doot es bleven
¹⁸⁵⁴⁰Van rome heeft hi hem verheven
Daer hi was ghisele ende ontstal
Hi kinde des broeders quaetheit al
In surien dat hi ontscoet
Ende teerst dat hi was doet
¹⁸⁵⁴⁵Ontfinc hi in surien crone
Doe lieten die ioden onscone
Die wet nu merct waar bi dit was
Die goede bisscop onias
Was sonder kint ende hadde ii broeder
¹⁸⁵⁵⁰Die onbestiert waren sonder roeder^[22]
Ende om tbisscopdom oec streden
So dat si ander heidinne zeden
Verkeerden hem ende namen
Heidine namen bede te samen
¹⁸⁵⁵⁵Want ihesus hiet hem iason kolom b
·I· name in griex doen
Ende ihan hiet hem menelaus
Om datse aldus antiochus
Insire lieve soude ontfaen
¹⁸⁵⁶⁰Jason heeft het bisscopdom ontfaen
Ende van anthiochuse gecocht
Doe dese quaetheit was gewrocht
Ginc uut dat heilighe vier aldaer
Dat daer lach upten outaer
Sjabloon:InitiaalDoe si also ghevangen waren
Tfier dat was sonder sparen
Daert leide ieremias
Int water levende bleven was
Ginder sodoode antiochus
¹⁸⁵⁷⁰Jason· ende menelaus
Wart bisscop als ict las
Hi volgede den broeder onias
Die om sine quaetheit te waren
In antioche was gevaren
¹⁸⁵⁷⁵Om te bekerne ses doninx sin
Mar dat en diede meer no min
Daer dede die broeder menelaus
Hem volgen den man andromeus^[23]
Ende oniase sinen broeder slaen
¹⁸⁵⁸⁰Antiochus balch sonder waen
Om des gherechts bisscops mort
Andromeus dedi al die port
Dur leiden ende gheselen mede
Ende onthoefden der ter stede
¹⁸⁵⁸⁵Daer hi die mort hadde gedaen
Antiochus voer danne saen
Ende wan valschelic egypten lant
Ende quam weder altehant
Te iherusalem in die stede
¹⁸⁵⁹⁰Daer hi grote mort in dede
Aldlandt weende up ende neder
Doe keerdi in egẏpten weder
Mar die boden van rome quamen
Die hem int lant de sine namen
¹⁸⁵⁹⁵Over ii iaer quam hi te hem
Weder in iherusalem
Sine partie ondede die stede
Menelaus dien bisscop mede
Doodmen in den tempel bi ommaten^[24]
18600Daer roefde hi van sinen vaten

. . .

1. inde: einde
2. onste: moet eigenlijk ionsten zijn van ionnen: gunnen.
3. houde: Trouw, aanhankelijkheid. Van een mindere t.o.v. een meerdere. Meer bep. in het leenstelsel: 'leenhulde'.
4. verhorde: van verhoren, hier in de zin van: Vernemen, te weten komen.
5. keerde: van keren, hier in de zin van vertalen
6. verwoet: buiten zinnen, waanzinnig
7. tectectus: Theotec(t)us (Hist.Schol. Theotecus), onbekende schrijver. Zie ook: teoponpus Bijbel: Hist.Scol. Lib.Est. Cap.VII
8. eleazarus: Elazar (Hist.Schol. Eleazarus), hogepriester die de legendarische 72 vertalers van de Septuaginta naar Ptolemaeus II Philadelphus gezonden zou hebben. bijbel: Hist.Schol. Lib.Est. Cap.VII
9. ghichte: van ghichtighen, hier in de zin van begiftigen
10. lien: vertellen
11. kervetse: Als bouwkundige term. Verwulf, boog, vooral een in den vorm van een verwulf of boog gebouwde onderlaag van een gebouw.
12. glese: glas
13. sone: eigenlijk was Evergetes een broer van Filadelfus en niet zijn zoon.
14. chens cijns, belasting, schatting
15. toren: woed, kwaadheid
16. antiochus silenchus: in ander versies is dit colentus: In de verb. antiocus colentus is wsch. geen sprake van een verder onbekende Antiochus Seleukus (vgl. de voetnoot van Gysseling), maar van twee personen: Antiochus II Theos (ca. 287-246 v.C., hij regeerde van 261-246 v.C.) gevolgd door Seleucus II Callinicus (ca. 260/265-225 v.C., hij regeerde van 246-225 v.C.). Hierbij blijft het onduidelijk of colentus een verschrijving van seleucus is, ofwel een verschrijving van een van callinicus afgeleide vorm. Slechts eenmaal aangetroffen niet in Hist.Schol. (Lib.Est. Cap,IX).
17. In andere versie staat hier cipio.
18. dyane: in andere versie nanae: Nanea (Vulg. Nanea Hist.Schol. Nanee (gen.)), Perzische godin. Bijbel: 2 Mak 1:13, Hist.Schol. Lib.Est. Cap.IX. Dyane rijmt niet met volgende vers, nanae wel.
19. quader mieden: hier in de zin van kwalijke geschenken
20. heliodoruse: Heliodorus (Vulg. Heliodorus Hist.Schol. Heliodorum (acc.)), rijkskanselier van Seleukus IV. Bijbel: 2 Mak 3:7, Hist.Schol. Lib.Est. Cap.X
21. dingle: de engelen
22. roeder: leidsman, iemand die het roer houdt.
23. andromeus: Andronikus (Vulg. Andronicus Hist.Schol. Andronicum (acc.)), regent over Syrië ten tijde van Antiochus IV Epiphanes (175-164). Bijbel: 2 Mak 4:30-38, Hist.Schol. Lib.Est. Cap.XI
24. bi ommaten: op een onrechtmatige, onrechtvaardige of wederrechtelijke wijze.