De Nieuwe en Onbekende Weereld/I-02

← Eerste hoofdstuk: America onbekend

De Nieuwe en Onbekende Weereld (1671) door Arnoldus Montanus Tweede hoofdstuk: Herkomst der Americanen

Derde hoofdstuk: Eerste Ontdekkers van America →

Uitgegeven in Amsterdam door Jacob van Meurs.

[ 10 ]

Tweede Hoofd-ſtuk.

Herkomſt der Americaenen: Op wat tijd? Hoe? Uit wat land? Van welk volk?

OVer d'herkomſt der Americaenen zin twiſten de geleerden diervoegen, dat naeuwelijk in de Land-beſchryving iets ſwaerder voortkomt ‚om rechte ontknooping te vinden.^[1] Want, het zy onderfoek gedaen word na de tijd, wanneer d’ Americaenen ſich nederſloegen op den boodem, by haer tegenwoordig bewoond: het zy iemand na de manier vorſcht, op welke derwaerds quaemen, ofteſcheep, of teland, of met opſet, of by geval door ſtorm aengedrevern, of door magtiger volkeren verjaegt: het zy een ſchrander verſtand wil naſpeuren haer voetſtappen , uit wat land na deſe Nieuwe Weereld heen leiden: het zy 't volk, aen welk d'Americaenen d'eerſte oorſprong ſchuldig blijven: alles ſal vol twiſtige gevoelens bevonden worden, die ſelf uitſteekende geeſten, op bene papieren, met wederzijds ſchijnbaere redenen, vinnig aen-dringen tegen elkander.

De eerſte ſwaerigheid word maekt over de tijd. Samuel Purchas meind de bevolking van Amerika voor weinig eeuwen geſchied te zijn.^[2] ’t Bewijs tot deſe meining haelt hy aldus. ^[3]Indien Aſia, Africa, of Euroope aen America volk beſchaft hadden ten tijden Abrahams, of ten minſten voor 's Heiland geboorte, ſoo moeſt het noodwendig by verloop van ſoo veel eeuwen, vry meer inwoonders hebben, als, wel gevonden zijn, toen door de Spanjaerden ontdekt wierd. De woeſte Landſchappen, als noch van menſchen ontbloot, betuigen genoegſaem, hoe de Nieuwe Weereld nieuwe volkeren voed, die derwaerds niet voor honderden jaeren overquaemen. Anderſints hoeſoude 't land niet duiſendmael meer bevolkt zijn, daer de vruchtbaere grond ſulk een getal rijkelijk de koſt konde geven. En wat zijn de kenteikenen van nieuwelingen in eenig geweſt‚ als een rouwe manier van leven: gelijk huiſgeſinnen verhuiſende in een nieuw huis, alwaer voor een tijd ſich behelpen, terwijl alles over hoop leid.^[4] Als Noach op’t gebergte Ararath uit de arke ſtapte, en eerlang zijn zaed verſpreid ſag over Armenien en Aſſyrien , beſtond nieuwe menſchelijk geſlacht uit ſchaep-herders, die by putten zich neder-ſloegen. Dorpen, ſtof Euroope aen America volk beſchaft hadden ten tijden Abrahams, of ten minſten voor 's Heiland geboorte, ſoo moeſt het noodwendig by verloop van ſoo veel eeuwen, vry meer inwoonders hebben, als, wel gevonden zijn, toen door de Spanjaerden ontdekt wierd. De woeſte Landſchappen, als noch van menſchen ontbloot, betuigen genoegſaem, hoe de Nieuwe Weereld nieuwe volkeren voed, die derwaerds niet voor honderden jaeren overquaemen. Anderſints hoeſoude 't land niet duiſendmael meer bevolkt zijn, daer de vruchtbaere grond ſulk eden en veel min koningrijken vonden noch geen plaets op de grond des aerdboodems. Ambachten, koophandel, rijkdommen in onderſcheide landen, koſtelijk huiſraed of kleding waeren niet verzonnen-door ſcherp-zinnige vernuften. De tijd leerdeof Euroope aen America volk beſchaft hadden ten tijden Abrahams, of ten minſten voor 's Heiland geboorte, ſoo moeſt het noodwendig by verloop van ſoo veel eeuwen, vry meer inwoonders hebben, als, wel gevonden zijn, toen door de Spanjaerden ontdekt wierd. De woeſte Landſchappen, als noch van menſchen ontbloot, betuigen genoegſaem, hoe de Nieuwe Weereld nieuwe volkeren voed, die derwaerds niet voor honderden jaeren overquaemen. Anderſints hoeſoude 't land niet duiſendmael meer bevolkt zijn, daer de vruchtbaere grond ſulk te hutten en kleding, verachting van allerlei grootsheid‚ onbeſchaefde wetten,en voorts alles ‘t geen d'eerſte menſchen na de ſond-vloed hadden, gevonden word: wie kan haer dieshalven anders houden dan voor nieuwelingen op d'Americaenſche grond? En dit erkennen ze zelf.De Mexicaenen roemen ſich aldaer d'oudſte te zijn: als van welke Peru, Chili, Ghika en vordere geweſten zuid-waerds inwoonders ontleent [ 11 ]hebben: en nochtans konnen de vereeuwdſte daeden van Mexico nergens na duiſend jaer haelen, volgens blijk der gedenk-teikenen, in dit rijk te vinden.

Aldus reden -kaeveld Samuel Purckas; maer waerlijk zijn redenen konnen ’s waerheids toets niet uitſtaen. ^[5]Want ſchoon-genoomen America aller weegen niet volk rijk was, toen de Spanjaerden aldaer te land ſtapten, volgt hier uit, dat het te vooren nooit volkrijk geweeft is? ^[6]Miſſchien heeft d'inlandſche oorlog, door welk deſe landaerd geduurig elkander afbreuk doet, ſonder iemand te verſchoonen, de voortſetting der menſchen dapper te rugge gehouden: te meer nadien haer beefstelijke verwoedheid ſoo verre uitſpat, dat hier en daer 't menſche vleeſch op rooſters gebraeden voor d’ aengenaemſte lekkerny dient. En neemt ſulk vernielen had onder d’Americaenen geen plaets, gelijk het nochtans heeft, was het wonder indien ſulk een groote hoek des weerelds, verre overtreffende in uitgeſtrekcheid niet alleen Euroope, maer Aſie ſelf , hier en daer onbewoonde land-ſtreeken vertoonde? Deſe konnen wegens dorre grond onbruikbaer zijn in haer ſelf: hoedaenige gronden meenig werf voorkoomen in ‘t midden van landſchappen met volk gepropt. Doch boven dit alles is het tegendeel waerachtig; want waerlijk America is noch huiden ten daege (onaengefien byna ontelbaere honderdduiſend Indiaenen certijds door de Spanjaerden aen kant geraekten) diervoegen bevolkt, dar het noch voor Aſie, noch voor Euroope, dien aengaende behoeft te wijken. En hoe konde nu ſulk een meenigte de wijduitgeſtrekte boodem van Amerika beſlaen, ten zy door’t behulp van veele eeuwen. Voorts krijgt deſe waerheid geen klein ſteunſel: wanneer iemand beſichtigt d'eilanden, met welke America aller wegen beſet leid. Immers zijn ze van de vaſte kuſt niet overgeſcheept na d' eilanden, dan door oorlog verdreeven: of, gelijk meeſten tijd geſchied, door al te weelig uitdyen der landzaeten, die van haer boodem niet konden gevoed worden? Hier komt by de verſcheidendheid van ſpraeken, in welke America meer verdeelt leid als Euroope, of eenig ander deel des bekenden weerelds. Waer uit licht te giſſen valt, dat America, nevens andere geweſten, kort na de verwerring der taelen, tot twee en ſeventig toe, onder 't bouwen van Babels-toorn, bevolkt is. Indien vorders d' Americaenen een woeſt leven leiden, ſlecht gekleed, ſonder pracht van huiſen; maer ſoodaenige zeden grypen ſtand by verſcheide volkeren, als de Tatters, Numiden en andere, welker oudheid nochtans niemand diesweegen in twijfel trok. Ook moet hy noodwendig geen kennis draegen van de konſten en handwerken, by d' Americaenen gebruikelijk, die uit haer verzierde onwetendheid meind te beſluiten, dat ze in America nieuwelinx ſich ter neder-ſloegen. Een ſtaeltje tot wederlegging kan volſtaen: by de vordere beſchryving ſal 't tegendeel duidelijker blijken.

^[7]Hieronymus Benſo verhaelt, hoe hy verwondert ſtond over de gouden ſilver-ſmeeden in ’t landfchap Chito, als welke, ſonder yſer-gereedſchap, vaerdig toeſtelden beelden en allerlei vaten. 't Werk gaet aldus toe. Zy maeken een langwerpig ronde ſmeltkroes uit een wolle lap, rondom beſmeert met gekneede aerde vol gemorzelde houts koolen. De kroes, langer hand gedroogt tegen de ſonne, word met ſtukken goud of ſilver ten vuur gebragt. Rondom ſtaenze met ſes en meer pijpen uit riet, door welke ‘t vuur ſoolang op blaeſen, tot 't metael geſmolten is: het welk de goud-ſmeden, ter aerde nederſittende tuſſchen ſwarte ſteenen, ſonder veel moeite een geſtalte geven na eigen goed vinden. Eindelik hoewel Mexico geen ouder geheugenis bewaerd, als van duiſend jaeren, volgt hier uit, dat d'ingezeetene niet ouder zijn? Hoe meenige vermaerde plaets kent zijn oorſprong niet: of indien ze eenige rekening weet te vinden, zy weet echter den [ 12 ]

aenvang der ſelve niet. Bygebragte, dieshalven, ons bedunkens, beweerd genoegſaem, dat America niet voor weinige eeuwen haer inwoonders gevoed heeft.

Op^[8] de tijd volgt de manier, hoe d'Amerikaenen zijn overgekoomen? Namentlijk te water of teland. Beide kan geſchieden op tweederhande wijſe. Indien met vaertuig derwaerds ſcheepten, is de reis of voorbedachtelijk aengeſteld , of by toeval door onweder ten einde gebragt. Het eerſte heeft min waerſchijnelijkheid; want hoe ſoudenze door de woeſte Oceaen na een land de ſtevens wenden, van welk nooit gehoort hadden, ontbloot van ſreek-wijſer en ſchepen ten hoogſten noodig, tot ſulk een groote togt. Der Americaenen onervaerendheit,om een lange reis over zee tedoen, en haer kleine ſchuitjens laeten niet toe, dat-men kan gelooven, zy opſettelijk uitdebekende weereld na een onbekende ſtreek geſet hebben. En echter ſoude eenige ſchijnbaere reden gevonden worden, by welke iemand mogt giſſen, door ſtorm na America gedreven te zijn. Maer hoe ſteldenze het met de lijf-togt en ’t klein vaertuig tuſſchen ’t barnen der golven, aengeſien niet konden voorſien weſen van levens-middelen? De laetſte ſwaerigheid is gering. Daer zijn ſtaeltjens genoeg voor de hand, by welke blijkt, dat meenigmael groote kielen in 't onweder ſneuvelden, en echter boots-volk het lijf afbragt met booten. En hoewel geen lijftogt binnenboord genoomen was, om over d' Oceaen te ſetten: buiten twijfel hebbenze’t weinige door ſchaerfche omdeeling gerekt, en de ſtormen dezeis verkort. Alſoo verhaelt Plinius^[9] van Annius Plocquius pachter der Roode Zee, dat des ſelfs vry gelaetene ſlaef. langs^[10] d'Arabifche kuſt door een ſchrikkelijk onweeder uit den noorden beloopen, met hemels-hooge golven voorby Carmanien geſlingert, ten vijftienden dag ten anker liep binnen Hippuros [ 13 ]een haven van Taprobane , welk eiland Ortelius oordeelt te zijn Sumatra; doch Mercator en Cluverius, op beter grond, Zeylon. ^[11]Inſchelijx getuigt Joſeph de Acoſta, hoe hy in vijftien dagen van Canaria tot Amerika toe door een noordelijke ſtooker binnen vijftien dagen voort-geſet wierd: ja de reis had noch korter gevallen, indien alle de zeilen konden by-ſtaen. En ſoo ſchijnt de voorgemelde ſwaerigheid te zijn weg-genoomen.

^[12]Vorders brengen de Peruaenen ſelf eenig bewijs by, wegens vereeuwde vaerten op America. Haer oude gedenk teikenen gewaegen van reuſen, over zee herkomſtig, en in Peru uitgeſtapt: alwaer yſelijke bloed-baeden aenrechteden: en, na dat ’t gantſche land onder de knie kreegen, timmerden heerlijke geſtichten: onder welke noch overig is een put, niet min konſtig als koſtelijk. Ook toonenze by Manta en Puerto Viejo wanſchaepe groote menfchen-beenderen, driemael overtreffende eens gemeinen manslengte en dikte. Zy vertellen inſchelijx, hoe voor vele eeuwen een Yca en Arica weſtelijk voeren met opgeblaeſe zee wolfsvellen, na verre afgelegen kuſten weſtwaerd. Doch onaengeſien dit alles, blijft het buiten alle tegen-ſpreeken, dat d’ Americaenen nooit ſoo ſwaer vaertuig gekend, veel min gebouwt hebben, met welk zy een verre reiſe over d’ Oceaen konden afleggen: ^[13]haer balfas, piraguas, en canoas konnen te zaemen geen ſmak-zeil uitmaeken. Waerom d’in-gezeetene van Tumbez, wanneer den Spaenſche vloot afgeſtooken om Perue te ontdekken, in't geſicht kregen, verſet ſtonden, over de hooge maſten, uitgeſtrekte zeilaedje en’t magtig beloop der ſchepen: ^[14]zy ſagen ’t eerſt voor rotzenaen, uit de zee opgeborrelt; doch bemerkende, hoe den kuſt naderden, vol gebaerde mannen, waenden de Goden binnen boord te wandelen. Hier by komt een nieuwe ſwaerigheid; want ſchoon-genoomen d' Americaenen waeren , door onweder op America vervallen; maer hoe geraekten derwaerds de beeſten. ’t Is waer ’t gediert van welk de menſch eenig voordeel trekt, als honden om te jagen, oſſen, ſchaepen tot ſpijs en andere nuttigheid, konden lichtelijk ingeſcheept worden. ^[15]Alſoo voerden de Spanjaerden uit haer Vaderland oſſen, koeyen, paerden, verkens en hoenders na de nieuw gevondene eilanden Cuba, Eſpanola, Jamaica, Margareta en la Dominica, alwaer te vooren geen viervoetig gedierte wierd gevonden. De weelige grond heeft ‘t ingebragte gedierte diervoegen aengefokt, dat de honden, in ’t wilde vermeenigvuldigt, groote ſchacde aen ’t vee toebrengen, en byſonderlijk d' oſſen weiden met ſulk een meenigte, dat geen eigenaers erkennen: die een ſchiet, vild ſlechts de huit af ten koophandel, en laer 't vleeſch leggen, hoewel anderſints ſeer ſmaekelijk.

^[16]'t Vervoeren dan der tamme en voordeel toebrengende dieren ſoude licht konnen worden ingeſchikt; maer wie heeft zijn ſchepen gelaeden met leeuwen, tygers, beiren, wolven, voſſchen en andere vergiftige en verſlindende ſchepfels? ’t Is wel waer, dat ſommige te vooren konden getemt zijn, eer ſcheep gingen. ^[17]Lampridius verhaelt, hoe Heliogabalus Roomſch Kaifar ingetemde leeuwen en luipaerden vermaek ſchepten, om zijn gaſten te verſchrikken; want met 't derde gerecht quam dit gedrocht ter zael in, en nam plaets nevens de genoode. Alfoo is ook de Groote Cham gewend, volgens de ſichtbaere getuige Paulus Venetus^[18], met makke luipaerden ter jagt te gaen. ^[19]Deſelve gewoonte onderhoud de Koning van Cambaja met panters: Cæſar Scaliger voegt daer by, dat men een lam of geit ter jagt gelijkelijk afvoerd, ten einde de panter met 't ſelve geſtild werde, en niet aenvalle op den jager, wanneer niet gevangen is. Doch onaengeſien ſommig wild gedierte haer wreedheid ſchijnz af te leggen, ſoo blijft echter ſorgelijk ‘t vervoeren van 't geſeide wild, ter oorſaek meenigmael d’ontwende natuur weder boven komt. ^[20]Vrankrijk kan hier af getuigen: alwaer twee luipaerden manneken en wijfken, beide mak gemaekt, ſoo haeft de Koning Franciſcus was [ 14 ]overleeden, het zy door onachizaemheid, het zy door moedwilligheid des bewaerders los gelaeten, boſchwaerd vloogen, en onder Orleans geen gering getal vee en menſchen fcheurden. Conradus Geſnerus verteld, hoe ettelijke vrouwen-lijken gevonden zijn, welker borſten alleen door de luipaerden afgegeten waeren, gelijk of dit voor ‘t lekkerſte deel hielden: niet ongelijk de oude Ieren, die, volgens Hieronymus, voor aengenaemſte ſpijs ter tafel bragten gebraeden vrouwe borſten en mans billen. Behalven deſe ontrouw van 't getemde wild, wat nut konden tygers, wolven, leeuwen, beiren en diergelijke beeſten den over-voerders toe-brengen? En hoe zijn voorts ſlangen, adders en ander gedrocht, welk door geen kunſt mak gemaekt word, derwaerds over der Oceaen geraekt? Hoe, waeren juiſt de kleine ſchuitjens met ſulk vervaerlijk ongediert bevracht, wanneer door ſtorm tegen meining aen een nieuwe kuſt vervielen? Uit duſdaenige ongerijmdheden kan lichtelijk afgemeten, dat d' Americaenen te land getrokken zijn. By wat toeval ſulx nu geſchied is, ſlaet naeder te onderſoeken.

De hiſtoorien gewaegen doorgaens van tweederlei oorſaeken waerom 't een en ander volk verhuiſt is na andere geweſten, het zy onbewoond, het zy vaek bewoond, het zy door overmagtiger verdreeven, het zy vrywillig opkraemende, als 't land d' ingezeetenen,tot groote meenigte uitgedijd, niet konde voeden. Alſoo verlieten de gebanne Japanders haer vaderland China; en loegen ſich neder op woeſte gronden, te mets met ſoo veel dorpen en prachtige ſteden bebouwt. Alſoo naemen de Bataviers, volgens ’t billijkſte recht beſitting van 't ledige eiland gelegen tuſſchen Rhijn en Wael, verdreven uit Heſſen door inlandſche twiſt: en bewaerden de geheugenis van haer afkomft-plaetrsacn ’t viterfte des cilands in de dorpen Catten-wijk; want de Heffen eertijds de benacming Cattez droegen. Andere verhuifers zijn den nabuuren nict al- leen op ’tlijf gevallen ; maer maekten felf ruim baen met zeeghaftige wapce- nen‚om cen woonpiaets te kicfen,bo- ven begun!tigt door cenfachte hemel en aengename landfdouw beneden. Op dic voer vielen de Franken in Gal. lien , en namaels de Noormannen in Vrankrijk :fulx de verheerde geweften zedert na d'overwinnaers /raxkrijk en Normandye genoemt wierden. Hoewel nu nieclichtclijk kan gefegt worden, hoedaenig de verhuifing geweeft is der bevolkers van America, foo blijft het buiren tegenfpretken, of de eer- fte hebben een ledig land gevonden. “tGeen defc inwoonders hicr af ge- voelen, fteeke vol heidenfche beufe- lingen. Zy haelen dan haer oorfprong op metde zondvloed, welke foo ver- rc in aller volkeren geheuchenis fie, datze allenthalven bekend is, hoewel onder verdichtfelen lelijk mishandelt. Wie merkt niet’t geen de Latijnfche en!Griexe dichters, gelijk ook andere heidenfche fchrijvers, van de recht- vaerdige Deucalion cn Pyrrha verhae- len, bewaerd in een fchuitje, terwijl de weereld verdronk , eindelijk virge- ftapt op een berg , alwaer ’t menfche- lijk geflagt herftelden uit fteenen ach- ter de rug geworpen, of dit beduid den heiligen Noach, van welk de men- fchen, verfteend in t quacd, haer her- komft haelen? Her felve gevenzete kennen merPrometbeus.Aldusípreckt Diodorus Siculus dienaengaende: Men feid de Nijl door dammen en dyken door- gebrooken , Egypten overffroomt heeft, en aldermeeft‘tgedeelte,waer over Pro- metbeus gefach had: daer meeft alle men- fchen in de water vloed fneuvelden. Nie- mand behoeft te denken ‚als of Dro- dorus alhier flechts gewaegde van cen byfondere vloed, en nier des algemei- ne, ten tijden Noachs ; want, gelijk de Grieken alles toefchryven aen hacr helden, alfoo d'Egyptenaers acn d'hac- re. Derhalven hebbenze van cen alge- meine vloed gemackt een byfonderc in Ezypten,hoedaenig noott was. Sulx tgeen wegens de warers-nood onder « Prometheus verteld word, zijn d'over- * blijtfcis van de zondvloed : aengefien niemand berer kan toegepaft ‘tverhael belangendePrometheus,dan aen Noach. Niet alleen brengt de nacm Prome- theus defe wacrheid mede, als berei- kenende [ 15 ]kenende iemand die voorfichtig is, voor’t quaed ueft. Voorts houdenze Prometheus te zijn den vader aller menfchen , gebooren uit des felfs | huifvrouw fia enzcker Afa isaller mocder; want daer is’t menfchelijk | geflacht van den top Araraths af ge- {tapt, en te mets over d’ aerdboodem verfpreid. Ook dragen de Chineefen , Ooft-indiaenen, Japanders en andere volkeren van Afia en Africa kennis belangende een verre vereeuwde wa- ter-vloed; doch met befpottelijke ver- zieringen befoedelt , niet ongclijk "cgeen d’ Americaenen diefaengaende bybrengen;onder welke,volgens’tge- tuigenis der geleerde navorfchers, geen duiflere voetftappen van een {chrikkelijke waters-nood te vinden zijn Haerverdichtfelluid aldus: +7- racocha quam te voorfchijn uit ’t groo- te meir /7ticaca , en nam woonplaets tot Taguanaco , alwaer noch overig ftaen vervallene muuren van niet min oudeals wonderlijke gebouwen. Uit Tiaguanaco verhuift na Cuzco, begon hy de vermeenigvuldiging des menfche- lijken geflacht voort te fetten. Zy too- nen in ‘tvoornoemde meir een klein eilandeken , alwaer de fonne fich ver- bergde en bergen tegen de waters- nood, die America diep onder fette. Weshalven op dit eilandeken by oude tijden nieralleen fchaepen ; macr ook levendige menfchen aen den fonne opoflerden. Andere vertellen, hoe fes menfchen uit een hol door ecn ventter fpronsen, van welke voorts alle menfchen zijn herkomftig : en wegens de nieuwe voort-teeling te dier plaets (na dat d’ inwoonders der oude weereld in’t water gefmoord la- gen) kreeg de plaets de benaeming Pacari Tampo. En daerom houdenze de Tambos voor’toudfte geflagt. Hier -vanhad zijn herkomf{t Mangocapam, /deerfte en ‘thoofd der Ingas of ko- ningen. Uit hem daelen af twee ge- flachten Hanan Cuzco en Urim Cuzco. Zy vertellen ,hoe haer /xgas, wanneer volkeren beoorloogden en met de wapenen t’ onderbragten , voor rede- nen gaven tot rechcvaerdiging des krijgs ; dat alle landfchappen onder- daenigheid fchuldig waeren, dewijl cmenicheijk géllacht wt haer ge- flache en vaderland, nadealgemeinc water-vioed, herfteld, en de waere zodfdicn{t aen hen geopenbaert was yandenhemel. Diz verhacl, hoewel vol oude wyfsgrillen, betoont echter 2enige kennisdesfond-vloeds. Want - vie fijn anders die fes menfchen fprin- 7 rende uiteenvenfter om’t menfche- ijke geflacht te herftellen als Sem, Cham , Japhet, ieder meczijn bedge- noot? Niet veel mecr weten d’ Ameri- caenen by te brengen wegen haer eer- {te herkomft. En geen wonder:nadien by mangel van boeken niets zekers konnen verhaelen,dan’tgcen by haer gewoonelijke Quipocamayos voor de vergetelheid hebben bewacrd; doch dit bereikt niet boven de vier hon- derdjaeren. De JefuietJofeph de Aco- fa onderftaende, wat oorf{prong gi-' {ten re erkennen, uit wat land-en volk afkomftig : kreeg geen ander befcheit dan dat America haer eenigfte vader- land was: en zy uit geen anderc land- aerd cerwereld afdaelden. Maer hoe- wel de Peruaenen dufdaenigen dwae- ling voeden, nochtans blijven de Me- xicaenen, uit welke de Peruaenen haer afkomft rrekken , in een ander gevoe- len, alsdie den Spanjaerden , wanneer eerftmael daer aenquaemen,ecen beter bericht gaven: namentlijk, zy waeren van elders in dat geweft verhuift , ge- lijk Robert Comteus gewuigt. Endefe houd met vele redenen, meer geleerd en waerfchijnclijkk dan waerachtig f{taende , dat der Americaenen oor- {prong by de Pheniciers, of Sidoniers, of Tyriers , of Carthaginenfers (want ditiseen volk ) moergefocht. Hero- dotus {preekt van de Pheniciers aldus : Zy woonden eertiids , gelijk felf verhae- len, langs de Roode zee : vay hier ver- huifende , hebben de zce-kuft der Syriers ingenoomen. De Latijnfche dichter Feftus Avienus ftemt dit gevoelen toe. Zijn veriaelde vaerfen brengen defen zin uit: Het is Pheuicien, alwaer de golven bruifen: Zy van bet Roode Meir verwiffelden haer buifen: Zy d’eerfte door de zee floutmoedig quaemen vaeren : Ex [ 16 ]En fluwden & holle kiel met riyke koop- MANS-WWACTER Tot ’s weereldyghandel : zy, by fille kalmt? en waeijen , op flerren namen acht, die om denas- punt dracijen. Ariftoteles haeld doorfprong der be- nacming Pheniciers van ’t Griexe woord dood-flaen , ter oorfack alle vreemdclingen, die op haerkuft uit- ftapten, aen kant hielpen : doch wacr- lik zy heeten Pheniciers of Ery- threers na Efau of Edom , van welke herkomftig zijn; want de twee eerfte woorden beteikenen in de Griexe tacle rood , gcliyk de twee laetfte in

• tHebreeufch. Phenice felf befloeg

eerft al ’tland gelegen tufichen de ftroom Eleutherus en de Egyptifche ftad Pelufium , namacls Damtaeten, be- fpoeld doot de Middelland/che Zee. Maer zedert zijn de bepaclingen ver- andert , ten noorden door Galea, wetelijk door de Middelland{che Zee, zuidwaerd door Egypten, en na’too- {ten door Woeft Arabien. De voor- naemtte fteden zijn Ptolemais , ander- fints ook Acon genacmt , Sidon , Arad, Groot Cana , Sarepta , Bibls , Bothris, Berithus en *t magtig Tyrus , eertijds gelegen op een eiland ; maer door Alexander de Groote aen ’t Vafte land gchecht. Niemand kan ontkennen, of de Pheniciers hebben allenthalven de viagge eee over dezee : fulx de magtig{te vorften haer ontzaegen. Als de Perfifche Koning Camby/es,met een geducht heir - leger afgekomen was, ten ftrijd tegen de Carthaginien- fers , moeft hy zijn tocleg ftacken: ter oorfaek de Pheniciers weigerden in zee te {teken , om Carthagote beoor- loogen , dewijl die ftad van haer ge- fticht was. Doch nict alleen Cartha- go, welk met Romen hardebolde om ’s weerelds alleen-heerfching : zy heb- ben ook gebouwt de vermaerde fte- den Leptis , Utica, Hippo en Adrume- tum op @’ Afrikaenfchen boodem, en Cales en Tarteffus in Spanje : ja volk- plantingen afgefchike in *thert van Iberie en Libie. kn laet hier by komen ‘tgetuigenis van Curtius: Alwaer de Phenicier vlooten ten anker liepen,brag- tenze’t lind onder baer geweld. IWaer- lik kaer volk piaintingen sin byna over de gant{che weereld ver{preid , Car- thago im Africa, Theke 7 Beotia, Ca- les aex d’Oceaen. Ariffotcles yerhaelt, hoe zy foo veel filver van haer koop- manfchappen , en byfonderlijk yan oolie macktenin Spanje , dathaeran- kers en vorder fcheeps yfer-werk vit enkel filver beftond. Doch om ecn- maelte toonen, waer in t bewijs leid van der Pheniciers over-{chepen na Amerika: Comt@us voornoemd dringt het aldus acn. Niemand kan met re- den in twijfel trekken, of zedert de Pheniciers Vheerf{chappy der zce dex Rhodiers uit Phand wrongen , heb- benze haer fcheep-vaert meer en meer voort-gefet. Mecfters ge- worden van Cals, ruften alle gangs vlooten op viooten toe, die , verre voorby den berg Atlas , d’Africaen- {che kuften en d’eilanden voor de fel- ve bezeilden. Zy voeren dan fterk op de Canaerifche Eilanden , en dic wijd en zijd voor Cabo Verde leggen, eertijds Gorgades. En defe vaert was ook den Gricken , Spanjaerden en an- dere volkeren niet onbekend. Doch nademael de Pheniciers dit vaer-water voor haer alleen wilden behouden, verdronkenze foo meenig achter- haelden, als derwaerds de ftevens dor- ftcn wenden. Cartius {chijnt nu hier eenig gewigt toe te brengen : Ik ge- loof {eid hy , dat de Pheniciers, /oo- pende in volle zee , onbekende land{chap- pen hebben ontdekt. Enwelke zijn die landfchappen? Nict de Canarifche e1- landen of Gorgades ; want die wacren genoep bekend ; maer America, niet verre van de Gorgades afgelegen.Doch waerlijk ’tleid foo breed niet met de vaert der Pheniciers. Zy zijn wel de eerfte voor andere in de weer gewceft op de Middelandjche zee : ja befton- den felf, buiten Gbraltars fir aet ,vuf- fchen de pilacrcn van Hercules, cen ftuk weegs d’Occaen te bezeilen. Hoe verre? Niet tor de Gorgades , meerals half weg tuffchen Spanje en America; maer tot de Caffiterides of Vlaemfche eilanden, genoepfaem in'tgeficht van Spanje tot negen toe verfpreid. Strabo beveftigr defe wacrheid: De Caffteri- des zijn tien, dicht by den andere noor-

delijk [ 17 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/33 [ 18 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/34 [ 19 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/35 [ 20 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/36 [ 21 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/37 [ 22 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/38 [ 23 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/39 [ 24 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/40 [ 25 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/41 [ 26 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/42 [ 27 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/43 [ 28 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/44 [ 29 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/45 [ 30 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/46 [ 31 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/47 [ 32 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/48 [ 33 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/49 [ 34 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/50 [ 35 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/51 [ 36 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/52 [ 37 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/53 [ 38 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/54 [ 39 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/55 [ 40 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/56 [ 41 ]Pagina:De Nieuwe en Onbekende Weereld - Montanus 1671.djvu/57 [ 42 ]toe: hy betoond namentlijk, hoe de Scythiſche of oude Tarrariſche tael van de Duitſche niet verſcheelt: en als noch in Cathay en deerſte grond van America d' overblyfſels van beide de geſeide ſpraeken te vinden zijn; want’t rijk Cathay‚ word verdeelt in ſeven landfchappen, welker uiterſte na America de benaeming Tendhuk, door een verkorting ſo veel is als t’ ende den bouk, alſo het d'uiterſte hoek van Aſia uitmaakt. En niet minder blijkt de ſelve waerheid in ’tkoningrijk Anjan, beteikenende een angang, ter oorſaek aldaar d'ingang leit uit Tattarye in America. Achter Anjan doedſich op’t groot geweft Bergo, dewijle de Scythen, her vaderland verlaetende, haer ſelf alhier bergden. Ondertuſſchen blijft het waerſchijnelijk, dat ſedert de eerſte bevolkers andere en wederom andere, uit gelegene kuſten en eilanden aen America, derwaerds geſcheept zijn, welker togten de tijd voor de nakoomelingen in vergetendheid verborgen heeft.

1. Herkomſt der Americaenen lijd veel zintwiſting
2. Voyagie l i.c.8.
3. De tijd wanner America aller eerſt bevolkt is.
4. Toeſtand der eerſte weereld na de ſondvloed
5. America is voor veel eeuwen bevolkt.
6. Purchas werd wederleid.
7. Americaenſche goudſmeden.
8. Op wat manier d' inwoonders van America der waerds gekomen zijn.
9. Plin l. 5. 6. 22.
10. Wonderlijke reis van een Roomſche vrygelaetene ſleaf:
11. van Joſeph d' Acoſta
12. 't Gevoelen der Peruaenen, wegens oude togten ter zee.
13. Acosſta Hisſtor Nat. l.i.c.2 i.
14. Belachelijke dwaesheid der Americaenen.
15. Spanjaerden voeren oſſen en ſchapen na d' Americaenſche eilanden.
16. Hoe wilde dieren in America en d' eilanden geraekt zijn.
17. In Vita Heliogabalu
18. lib.2.c.17
19. Wonderlijke Jagt.
20. Vreemde voorval van twee luipaerden.