Warachtighe ende verschrickelijcke beschrijvinge van vele toovenaers ende toovenerssen oft vandoysen, hoe ende waerom men die herwaerts en ghentswaerts verbrandt heeft in dit teghenwoordich jaer 1589
| Uitgegeven in Antwerpen door Thantwerpen: Jan van Ghelen. |
Warachtighe
ende verschrickelijcke beschrijvinge
van vele toovenaers ende toovenersse oft vandoysen, hoe ende waerom men die herwaerts ende ghentswaerts verbrandt heeft in dit teghenwoordich jaer 1589, wat sy bedreven ende bekent hebben.
Oock van eenen toovenaer die hem selven conste veranderen in eenen weirwolff, den welcken tot Bepper (dry mijlen van Ceulen ghelegen) is gejusticeert opten xxxi. octobris 1589, en wat boose wercken hy bedreven heeft.
¶ Ghedruckt tHantwerpen opde Lombaerde veste, inden witten hasewint, by my, Jan van Ghelen.
Anno. M.D. ende Lxxxix.
.jpg)
¶ Verschrickelijcke gheschiedenissen
EEnen yeghelijcken is sonder twijffel ghenoech bekent den jeghenwoordighen bedruckten ende benauden tijt, den welcken wy oock ghenoech ghewaere worden, ende ons alleenlijcken om onsen sonden wille over compt met alderley gherucht van oproere, twist ende tweedracht die onder de menschen lancx soo meer aenstaende is, sulcx dat den vader het kindt ende het kindt den vader ende moeder vervolght ende tegenstrijdet, daer deure eyntelijcken de eeuwighe verderffenisse des menschelijcken gheslachts veroirsaect wort. Ic geloove datter schier geene duyvels meer inder hellen en zijn, maer datse deur de ghantsche wijde werelt verspreyt zijn ende de selve metten verghifte der tooverijen gansschelijcken besmetten, ghelijck ick eensdeels den goetwillighen leser by desen sal te kennen gheven.
DAer light int landt van Swaven eene stadt, ghenaempt Elwanghen, de welcke alomme herwaerts ende ghenswaerts dagelijcx lancx hoe meer jammerlijcken geslagen ende verdorven is gheworden inde Eert vruchten, boomvruchten, ende wijnen, verlamminghe van menschen [ 4 ]ende vee ende met vremde ende onghehoorde crancheden ende sieckten, waerom men in alder nersticheyt heeft ondersocht waer by sulcx toecomen mocht. Emmers byder gratien Gods is int claer lichte gecomen dat daer af oorsake waren de vervloecte toovernarssen ende vandoysen. Aldus dan vele vande selve toovenarsssen ghevanghen waren ghenomen, soo heeftmen ontboden den rechter van een cleyn stedeken, genaemt Biberach, die de selve terstont heeft ghehaeldt en by sekere conste die hy wiste soo veele gemaect dat de selve wijfs ende waren alle vrywillichlijcken bekenden hoe, wat en waermede sy sulcken tooverijen bedreven ende aenrichteden. Ende eerst soo bekenden sy dat sy metten duyvel een verbont hadden ghemaeckt, God ende zijnen lieven Sone Jhesum Christum, ende alle sijne heyligen hadden verloochent ende hem eyntlijcken metten duyvel versaemt, hier over was een boos oudt wijf, die een schoone jonghe dochter hadde, welcke sy oock inder duyvelscher tooverije, die sy voor een conste achte, aengevoert heeft ende haer den boosen vyant tot eenen wyve gegeven, welcke Sathan inde gedaente van eenen schoonen jongelinck der selver dochter aensprack, ende als nu den raedt gesloten was, hebben sy hen aent danssen ghemaeckt, tot welcken dans quamen veel duyvels inde gedaente van jonghe ghesellen ende jonghe dochters met eenen hoop oude toovenerssen die zeldsame ende wonderlijcke vremde luyten hadden, daer sy op speelden, deen speelde op een peerthooft, dander sanck op vremde instrumenten, een ieghelijck danste met haeren boele, ende naer dat desen dans ghescheyden was, zoe verdwenen zy uuten ooghen. Sulcx heeft die oude moeder zelve ghewillichlijcken bekent.
Naer dese soe hebben zy ghelijckelijcken van stonden aen in vele potten ghesoden slangen, padden, dootsbeenderen ende vele onbekende cruyden, die sy tot verscheyden plaetsen hadden begraven, soo in huysen, stallen als schueren, al waert den lieden niet wel en is vergaen, want de mensschen, soo jonck als out, ende het vee worden alle ghelijc met groeter smetten ende weedom bevanghen. Desghelijckx hebben sy ooc een tooverichsche salve gemaeckt, die den menschen [ 5 ]ende vee heel schadelijck was, want sy daer mede by daghe oft nachte bestreken worddende, zijn vol groote gheswillen lam ende blindt ghewordden ende en hebben een ghesonde ure aen eenich van hennen leden niet behouden, dwelcke nu al kennelijcken ghewordden zijnde, ende waer zy die potten begraven hadden, heeftmen tot eenen litteecken die zelve potten ende zalven ontgraven ende tsamen met die wyffs, die hennen rechten loon creghen, tot pulfer verbrandt.
EErstmaels heeftmen twelf statelijcke ende rijcke vrouwen, diemen zulcx niet toe en betroude, met eenen jonghen geselle diet van zijnder moeder gheleert hadde, alle tsamen aen eenen staeck verbrandt.
Tot Merghendale wesende een stedeken, wordde oock een oudt wyf ghevanghen, die vrijlijcken bekende dat zy metten duyvel boven opten schoresteen oft schouwe geboeleert hadde, ende dat zy sulcken tooverije bedreuen hadde eenenveertich jaeren lanck, ende binnen dien tijt tachentich kinderen om tleven ghebracht hadde, ende volgende des duyvels raedt vele jonge ende oude lieden den meestendeel ontrent het hoochtijt met fenijn vergheven hadde, oock tusschen vrome lieden tweedracht berockt, het coren, den wijn, ende andere vruchten int gemeyn, so vele haer mogelijc was verdorven, seggende voorts datter geen vroey vrouwen ontrent Mergendale in thien mylen int ronde en waeren te vinden, dan dattet al toovernerssen waren, ende beroemde haer, sprekende al lachende, dat so verre daer so vele mans int lant waeren die tooveren consten als vrouwen, zy die alle gelijck drijven woude int weren wout, midts welcken vercleren men haer met gloeyende tanghen gepitst ende ghenepen heeft, ende de rechte hant af ghehouwen ende eyntelijcken metten viere tot polfer verbrandt.
Tot Walterstadt in Swaven, een half myle van Norlinghen, heeft de grave aldaer acht toovernarssen gecreghen, die welcke hy oock met geloeyende tangen heeft doen nijpen ende de rechte handt afgehouwen ende voorts doen verbranden, welcke bekenden dat zy onder andere duyvelrijen die zy bedreven, over de hondert ende veertich kinderen om het leven ghebracht hadden. [ 6 ]
BEminde Leser Ic en can niet vertellen noch vuyt spreken alle de duyuelrije die sy bedreghen ende bekent hebben, zo int Cheur vorstendom van Trier, als aen de Mosel zijn de Toovenaers ende Toovenerssen verbrant in getale wel van dryhondert ende vyftich, onder de welcke was eenen vande vernaemtste Raedtsheeren van Cheur vorst van Trier, een grootmachtich ende rijck man, genaempt Flade, doctoor inde rechten, de welcke wordde beticht van Tooverije, ende ghevanckelijcken gehouden inde zesse maenden als voer sulcx bekent, ende alsoemen hem daer vore wilde bedinghen heeft hy hem willen verantworden ende geseght dattet alleenlijcken was magia (int duytsch swertte conste) ende datmen daer by niet verstaen en can noch achten te zyne straffelijcke Tooverije aengesien dattet natuerlijck is ende niet duyuelijck, oft afgoderije begheerende ouer sulcx ontslaghen te worden van hachten, deen hielde hem voer eenen Raetgheuer ende dander voer eenen Tooveraer,immers is den zelven Flade opten xxvi. May. als eenen Tooveraer van Levenden lyve ter doot ghedoempt ende geexecuteert.
Men seght oock van eenen Pastoor dat dien soude Toovenaer gheweest zijn naer dien hy oock ghevanghen genomen is ende men hem gevraecht heeft waer hy sulcx geleert ende hoe lange hy die gebruyct heeft heeft geantwoort, dit hebbe ic een wyle aenghenomen soe ick teghen den avont uuyt Trier naer myne dorp genaemt Pfare ben gegaen ende ben onder weghen blyven slapen by eender hecken tot smorgens, ende wandt ick nu opstonde hebbe ick opten wech nemen my ghesien een schoone Jouffrouwe met schoone cleederen gecleedt de selve tot my geroepen, als nu Sathan in sulcke gedaente by my quam soe heb ick haer van boelschap aenghesproken welcke sy met eenen lachende monde niet en weygerde, waerom ick al noch insisteerde, ende heeft my wederom geantwoort wildy hebben dat ick uwen wille pleghe soe suldy doen tgene ick begeere ende want ick terstont iae seyde, soe seyde zy soe sult ghy Christum midtsgaders syne lieve moeder verloochenen, ende u selven in myne gewelt gheven, ende ick sal u oock schoone consten Leeren, ende ter wylen ick nu zeer begeerlijcke [ 7 ]was zoe hebbe ick zeer onbedachtelijck gedaen al wat sy begeerde, ende soe haest ick mynen wille hadde volbracht soe ben ick gewaer geworden dat sulcx niet natuerlijcken en was, ende en hebbe tzedert my niet connen onthouden, sondighende alsoe inder Tooverije in veelderleye boosheyt versteent, naer welcke bekentenisse heeft men hem naer af neminghe synre Sacrificien gelijc den anderen Toovenaers verbrandt.
Noch in een dorp niet verre van Trier gelegen, heeftmen veelderley wijnen, in grooten ghetale, rijck ende arm, Jonck ende oudt, verbrandt, midtsdien zy seer byder Mosel in een clooster S. Marimin ghenaempt tzedert den eersten dach Mey groot Jammer ende verdriet uuit rechten wilden, ende het coren, ende den wyn bedorven souden hebben, dwelck god niet gehingen en wilde, maer heeft dit int licht laten comen, men vant een wyf inden wyngaert die van gelijcken feyt was als de voergaende, die welcke gevangen gebracht, ende opentlijcken bekent hebbende dat sy daer mede menigen vromen man (soe haer geraden was) bedruct hadde, is metten anderen verbrandt geweest.
Daer heeft oock eenen Toovenaer ghewont tot Bepper dry mylen van Ceulen, de welcke de tooverije gedreven had de xxiiij. Jaeren lanck, ende conde hem selven veranderen in eenen weir wolf, hy worde gevangen ende gepijnicht, ende bekende dat hy derthien cleyn kinderen van sessen oft zeven iaren omgebracht hadde, met noch twee mans ende een vrouwe gedoot, oock zeven Jaeren met zyne dochter geboeleert, welcken men tot polver verbrandt heeft, hy hadde noch meer andere boose feyten bedreven, naer luydt zynder bekentenisse, men heeft hem den xxxi. October tot Bepper geiusticieert, ende eerst thienmael met gloeyende tangen genepen ende ghepitst, ende daer naer met een byl oft aecxt armen ende beenen ontvoer geslaghen ende alsoe geraeybraect ende ten lesten heeft men hem thooft afgeslagen tlichaem verbrandt eenen houten wolf gemaeckt ende dien gestelt op een radt ende thooft daer op genagelt, alsoe is desen wolf geloont.
DAerom laet ons God den heere dach ende nacht bidden dat hy der Duerheyt sin ende moet gheve om alle [ 8 ]Toovenaers ende Toovenerssenmet henne duyvels ghespuys geheelijcken te vervolgen, ende uuyt te roeyen, daermede den Sathan der hellen wederstaen worde ende niet voordere deur sulcke boosen geruchte, de vrome lieden en bedroeve, ende alsoe dit int Jaer 1589. is begonst oock daer inne eynde neme, dit schryve ick den boosen voer een waerschouwinghe, ende den vromen voer eenen troost, want anderssins en dient dit nergens toe dan om int vier te worpen. Vaerdt wel.
AMEN.
In dese Copije van verscheyden Toovenaers ende Tooueners{sen, uut de hooghe duytsche spraecke in vlaemsche spraecke overgheset, en is niet begrepen dat teghen die heylige Kercke Religie oft die Coninclijcke Maiesteyt is, naer doriginael exemplaer, tot Antwerpen den sevensten dach in December.
1589.
Heer Hendrick Dunghen, Doct. ende Lib. Cens.
