Apologie van Pr Willem I/Apologie
| Uitgegeven in Arnhem door Jacob Nijhoff. |
[1]ALSO wy, van dien tijde af mijne [ 20 ]Heeren, doe wy eerst hebben ons selven metgaders al het ghene dat in onsen vermogen was, ghewillighlick begheven ende toegheeyghent tot het wederkrijghen van uwer vryheit ende der versekeringhe van uwe persoonen, goeden ende conscientien, dit van [ 21 ]Gode insonderheyt begheert hebben, ende wt gantscher herten altijt ghewenscht, Namelick, Waer 't dat wy t'ghene dat ons eyghentlick is raeckende, grooter gheacht ende meer ghesocht hadden dan uwe alghemeyne welvaert, dat wy als dan met goeden rechte een eeu-
[ 22 ]wighe schande ende straffe souden lijden, als hebbende door onsen eyghenen wille ende toedoen, die selve op onsen hals ghehaelt: Ende ter contrarien, So alles wat wy hier te vooren ghedaen hebben, ende alle den last van dese sware oorloghen, by ons
[ 23 ]eensdeels dus langhe ghedraghen, ware tot dien eynde alteene geschiet ende voorghenomen om den staer onses vaderlants te versekeren ende in zijn wesen te onderhouden: Dat in sulcken ghevalle, den heymelicken ende verborghenen haet, doer de quaetwillighe al over lange tegen dese landen ende alle eerlicke luyden ghevaett, eensganghs ware wtghebroken veel liever over onsen persoon alleene, dan over soo veel luyden van eeren, ja over de ghemeynte van alle desen landen: Doch op conditie, dat wy soo wel voor de gerustheye onser eyghen conscientie, als tot bewaernisse onser eere, metgaders van onsen goeden name ende fame by allen volcken ende nacomelinghen, hier van eens mochten voor alle de weerelt een heerlick ende openbaer ghetuyghenis verwerven : Soo ist dat wy dusdanighe onse begheerte tot onsen grooten vernoeghen regenwoordelick hebben vercreghen, door 't middel van dese wreede ende barbarische verbanninghe, strijdende teghen alle goddelicke ende weereitlicke rechten, ende diergelijcken in desen landen (die onder allen anderen natien van wegen harer wtnemende vriendelicheyt ende beleestheyt sonderlick vermaert sijn) noyt ghene en is gehoort ofte gesien worden. Want hoewel [ 24 ]dat de mensche voor hem selven niet beters, en conde wenschen dan eenen voorspoedighen, ghelijckformigen ende ghelucksalighen loop zijnes gantschen levens, sonder aenstoot oft eenighe quade teghencomste: Nochtans haddet ons gestadichlick moghen al na onsen wensch gaen, ende en ware den haet der Spaensche natie metgaders haren aenhangheren ons niet teghenghevallen: So souden wy nu moeten dit voordeel missen van alsulck een ghetuyghenis, als onse vyanden selve ons hebben ghegheven: het welcke wy achten de schoonste blomme van den crans der eeren te wesen, waer mede wy noch voor den eynde onses levens wel begheert hadden verciert te werden. Jae wat can ter weerelt doch aenghenamer wesen, insonderheyt den ghenen die voor hem ghenomen heest een soo groot ende wtnemelick werck te volbrenghen, als daer is de wederkeeringhe van de vryheit eenes soo goeden volcx, zijnde door so snoode luyden verdruckt: dan totter doot toe ghehaet te werden van zijnen ende des vaderlandts vyanden ende door hares eyghenen mondts-belijdenisse te ontfanghen, een lovelick ghetuyghenis van zijner ghetrouwicheyt tot den zijnen, ende stantvasticheyt teghen de tyrannen, ende teghen de ghene die de ghemeyne ruste zijn [ 25 ]verstoorende? In der voeghen dat de Spaegniaerts ende hare aenhanghers daer sy meynden ons groot leedt ende spijt mede aen te doen, als door dese schandelicke verbanninghe, hebben ons veel eer door dezelve een sonderlinghe vriendschap ghedaen, ende oorsake gegeven, om ons dies te meer te verblijden: dewijle dat sy buyten onsen wensch en ons dese bane hebben gheopent om ons selven te moghen verantwoorden, ende om de geheele weerelt kennelick te maken die billicheyt ende gherechticheyt van onse aenslaghen ende voornemen: verlatende onsen nacomelinghen mids desen eenen patroon van deuchden, om naeghevolcht te werden van allen den ghenen die daer gheen schande sullen willen aendoen der edele afcomste voor onse voorouderen: onder den welcken noyt niet, eenen heest de tyrannije toeghedaen gheweest, ofte eenichsins voorghestaen, maer hebben alle ghelijck bemint, ende nae haren staet vervordert de vryheyt der volcken over de welcke sy eenighe macht oste bevel hadden. Ende hoe wel dat wy geen sonderlinghe oorsake en hebben ons te beclaghen, als hadden wy hier te vooren niet stoffe ghenoech gehadt om vry te mogen spreken van ons selven, ende te straffen de grove ende ongheschickte fauten van onse vyanden: [ 26 ]nochtans eensdeels de eerbaerheye en het ons niet toe dat wy selve ons eygen lof souden verhalen, dwelch al te sweer om doen is, al hadde men noch so groote mate ende manierlickheyt veorghenomen daer in te gebruycken: eensdeels oock en woude het ons niet wel voeghen noch aenstaen, dat wy der vyanden fauten ende mishandelinghen souden verbreyden, ja het dochte ens veel beter eenen deel van haer ongheschickte ende onbehoorlicke aenslaghen met stilswijghen te vergraven, dan de selve (hoe wel met der waerheyr) ruchtbaer maeckende, yemant oorsake gheven om te vermoeden, als souden wy gheneycht zijn om van ander luyden qualick te spreken. Maer nu, mijne Heeren, naedemael dat door dese verbanninghe niet onse eyghen persoone alleenelick ghestraft ende tot eenen roof ende buyt wreedelick ghestelt wert: maer dat elck een claerlick siee ende bemerct, dat men onder t'decksel van onse quetsuren de gantsche ghemeynte ende den gheheelen staet van dese landen soekt te verwonden : (alsoo na t'selve niet meer en gheschiet by cleyne smaetschriften ofte sameuse libellen, ghemaeckt by luyden van gheener weerden, ende der welcker schandelick naespreken ons noyt meer beweecht en heest, dan de tonge van een eleyn slangs[ 27 ]ken, d'welck men in 't voortschrijden[2] veel eer met den voeten pleecht te vertreden, dan hem veel te bemoeyen om daer teghen te staen vechten :maer ghemerckt dat luyden van so grooten qualiteit haer so verre ende soo leelick vernederen, datse gheen werck en maecken van met quaet te spreken ende andere valschelick te beschuldighen, haren tijt onnuttelick over te brenghen:) Soo hebben wy voor noodich aenghesien den mondt eens ten rechten op te doen, ten eynde dat ons vaderlant (voor 't welck wy dat leven insghelijcks bereyt zijn by te setten, also wy die goeden alreede [ 28 ]gedaen hebben) door ons, stilswijghen gheenssins vercort oste beschadighet werde: ten anderen op dat dese hooghe ende machtighe tittelen van soo veel landen ende Coninckrijcken (de welcke hen oock wel durven wtstrecken tot over Asien ende Afrijcken)[3] menighen de ooghe niet en verblinden, van den saken deser werelt veel meer [ 29 ]naer den wtwendigen schein ende aensiel der selven, dan wt eenighe vaste ende welgefondeerde redenen plegen te oordeelen. Wy bevroeden wel ghenoech, dat de ghene die ons verbannen, în veelen dinghen meerder voordeel hebben dan wy, ende insonder- [ 30 ]heyt in twee poincten. D'een is, datse connen grooten thoon ende ghelaet maken van haer groote qualiteyten, die onse conditie seer verre te boven gaen. D'ander [ 31 ]is. Also de menschen van natuere geneycht zyn, om der achterclap ende valsche beschuldinghen hare ooren seer gheerne te openen, Selss dat in een costelicke maeltijde (na t'seggen van eenen van de voortreffelickste Poeten, daer wy dickwils af ghehoort hebben vermanen) gheen sausse soo lieffelick en smaeckt, ofte der kele soo aenghename, als het achterclappen den ooren is: Ende alsoo ter contrarien gheen dinck ter weerelt soo noode gehoort wert, als wanneer de mensche hem selven looft ende, beroemt : Dat onse vyandt van dese twee dinghen tot zijnen besten heest t'ghene dat vreucht ende ghenoechte medebrengt: ende wy crijghen t'onsen deel tghene dat aen hem selven hart ende swaer, jae der gheheele weerelt Qnaenghename is ende verdrietelick. Maer wy verhopen, door het toedoen van uwe goetjonsticheyt ende gheneychden wille t'onswaert, dat ons noch d'een noch d'ander sal connen eenighe, schade, toebrenghen; ghemerckt dat ghy van over langhen tijdt wel ervaren hebt, hoe, dat, de starelicke ende doorluchtighe qualiteyten, alsse met tyrannije eenichsins bevleckt zijn, gheen cracht noch vermoghen en hebben om de vrye, ende manlicke herten tot henwaert te trecken ostę. te ghewinnen. Ende ten anderen, naedemael [ 32 ]dat de gewoonelicke wijse ende maniere onses levens, ulieden ghenoech bekent is, hoe dat wy even soo weynich lust ende ghevallen hebben om ander luyden te schelden ende te strassen, dan wy doen om ons selven te beroemen: Soo wy nu teghen onsen danck genoodtsaeckt werden d'een of d'ander te doen (alsoo 't ons qualick sal moghelick zijn t'selve te connen laten, hoe wel dat wy ons hebben voorghenomen alsulcke mate daer in te houden, alst eenichsins sal doenlick wesen) ende alsoo in desen yet bevonden wert, dat yemande mochte duncken niet seer wel te betamen: dat selve sullen mijne Heeren veel meer moeten toeschrijven den hoochsten noot, tot den welcken onse vyanden ons hebben bedwongen, dan dat ons sulcks van natueren soude aengheboren zijn: ende ons daer van ontlastende, sullense de onbeschaentheyt metgaders het onghetijdich porren van onse vyanden sulcks alleenelick aentijgen. Want aenghesien dat de selve ons valschelick hebben beschuldicht van ondanckbaerheyt ende onghetrouwicheyt teghen onsen Heere: noemende ons een ketter, boosen hypocrijt, Iudas ende Cain ghelijckende, t'hoost ende principaelste perturbateur van den lande, rebel, vreemdelinck, vyandt des menschelicken [ 33 ]gheslachtes, die ghemeyn pesle van de Christenheit, schelm, ende verrader: hebbende ons daerenboven als een beeste in handen van alle moorders ende vergisters overgelevert, om ons dat leven te benemen, mids stellende eenen sekeren salaris, indien yemant t'selve conde executeren: Soo laten wy ulieden oordeelen, mijne Heeren, os wy, ons oock wel van sodanighe beschuldinghen alsoo 't behoort sullen connen purgeëren ende suyveren sonder de ghewoonelicke maniere onses levens, van niet gheern noch van ons selven noch van ander luyden te spreken, erghens in te buyten te gaen. Daerentusschen zijn wy dier maten versekert, soo wel van de gherechticheyt onser sake, metgaders hoe ghetrouwelick ende oprechtelick dat wy met ulieden ghehandelt hebben, als van uwe redelickheyt ende oprecht ghemoet, insghelijcken dat ulieden ten besten bekent is, hoe dat alle dese dinghen geschiedt zijn : So dat wy van ulieden niet anders en sijn begeerende, dan dat ghy de kennisse ende oordeele van dese sake wilt aennemen, ende tot uwe meerder versekeringhe, ruste ende welvaert sulcke ordre daer in stellen, als ulieden by de rechten, vryheden ende privilegien des landes belast ende bevolen is, achtervolghende de hope ende t'goet betrouwen, die de ghe[ 34 ]meyne man heeft op uwe wijsheyt ende oprechtigheyt. D'welck wy van ulieden seer ernstelick ende hertelick zijn versoeckende, ende tot den selven vermanende by den eedt ende plicht daer ghy Gode ende den vaderlande mede verbonden zije: wel versekert zijnde, alsoo wy in veelen anderen dinghen minder ende gheringer zijn dan onse vyanden, dat wy se in dit point soo verre sullen te boven gaen, als sy hen beneerstighet hebben door allerhande konsten ende middelen om uwe rechten, privilegien, ende vryheden gheweldelick te schenden, breken ende te onderdrucken: om de welcke voor te slaen, te onderhouden ende te bewaren, wy van goeder herten ende met aller ghetrouwicheyt altijdr ons wterste beste ghedaen hebben. Ende hoe wel dat wy onsen goeden name ende fame so leedt niet en hebben, dat wy niet, wel in dancke en souden nemen (alsoo wy hopen onse daden ende handelinghen wel weerdich te zijn) van allen Vorsten, Potentaten ende Gemeynten deser weerelt, wel gheestimeert ende gheacht te werden, behalven van den Spaegniaerden ende haeren aenhangeren, van den welcken soo langhe alsse in haer tyrannisch voornemen zijn volherdende, wy gheenen danck noch jonste, noch eenighe vriendschap [ 35 ]en begheeren: Nochtans dewijle dat ghylieden in deser weerelt alleene de ghene zijt, den welcken wy met eede verplicht zijn, ende aen de welcke alleene wy ons houden verbonden te wesen: jae die alleene vermeucht onse daden te loven ofte te schelden: Soo willen wy als dan ons oock te vreden ende voor voldaen houden, als wy sullen van uwent weghe een ghetuyghenis ontfanghen hebben, over een stemmende met onse intentien ende voornemen, de welcke noyt en zijn verscheyden gheweest van uwe welvaert, dienst ende nutticheyt: ja wy willen als dan gheeme ende gheduldichlick lijden, dat andere volcken ende natien van den selven oordeelen elcke naer hare passien ende eyghen sinnelickheyt, ofte ymmers (t'ghene dat wy veel liever saghen) nae de redelickheyt ende gherechticheyt, achter dat sy alle voor oordeel sullen hebben asgheleyt ende haer verstant bevrijdt van alle duyster wolcken deser grootheden, die hen mochten hier te vooren t'ghesichte verblint ofte verdonckert hebben.
Soo nu onse vyanden stracks waren ghecommen tot aen t'rechte poinct van dese verbanninghe, ende hadden voortghebracht de redenen op de welcke ghefondeert is dese wreede ende barbarische sententie (die ghe[ 36 ]noech wtwijst de blootheyt hares herten d'welck na de deuchtsaemheyt harer voorouderen gheensins en is aerdende:) Wy en souden oock soo veel woorden ende soo wijtloopende redenen alhier niet għebruyckt hebben, maer hadden onse ontschult rechte voort in den beginsel verclaert, ende bewesen hoe swack ende bawvelligh dat de grondtlegginghe ende fondeersel derselven is. Maer aenghemercke dat sy lieden, om ons by alle menschen verhaet te maecken, liever hebben ghehadt eenen hoop lasteringhen ende smadelicken naerprekens in den eersten aencommen de gantsche weerelt voor oogen te stellen, ende in t'vervolch harer redenen hier ende daer (selss daer 't niet met allen te passe en comt) de selve oock mede doer te reghen ende onder tusschen te steken, sonder schaemte, ende seer schandelick van ons sprekende: Soo hebben wy voor noodich, jae voor seer redelick aenghesien sodanige valsche beschuldingen te verantwoorden: ten eynde dat niet lichtelick yemandt door sulcke onwaerachtighe redenen beweecht oste valschelick bericht zijnde, dese onse verweeringe met vervremden herte van ons aenneme, anders dan t'ghemeene recht van alle volcken ende die gherechticheyt is vereysschende. Soo veele dan belangt desen [ 37 ]hoop van lasteren, daer doer wy so smadelick besaent ende gheschendt werden, (de welcke wt desen Ban wtghedaen zijnde, anders niet dan eenen roock oste damp en sal overblijven:) Wilt doch acht nemen, mijnę Heeren, hoe slecht, hoe eenvoudich, ende sonder eenighen ghesochten schijn ofte verwe dat onse verweeringhe, is, die wy daer teghen ghedencken te ghebruycken ; Soo ghy ons oyt voor sulcks hebt aenghesien ofte ghekent, als onse vyanden, nu opentlick zijn wtgevende, ofte soo wy sodanige verwen draghen zy aen onsen lichame ofte siele, met den welcken, de ghene, die dit gheschrifte ghesmeedt heeft, hem darf beroemen ons, ten rechten afghecontrefeyt te hebben, (d'welck ghy, mijne Heeren, alderbest behoort, te weten, dewijle dat wy van joncks op onder ulieden verkeert, ende nerghens elders den tijt onses levens dan by ulieden overghebracht hebben:) Soo zijn wy wel te vreden, dat, ghy ons weyghert ghehoor te geven, ja dat ghy slechts niet een eenich woort wt onsen monde comende, en luystert ofte verstaet. Maer soo wy daerentegen in onsen gancschen leven beter eeren weerdt, veel oprechtigher, ons meer onthoudende, min tot giericheyt gheneghen zijn gheweest, dan deghene die hen ghemoeyt hebben met dit [ 38 ]eerloos ende schandelick gheschrift te stellen, ja dan de ghene die desen 'Bán heest doen wtroepen, te weten de Prince van Parme, soons sone van Signor Pietro Aloysio Farnese, wiens vrome feyten metgaders zijn merckelick eynde de historien ghenoech zijn wtwijsende: Ende soo ghylieden voor sulcks ons bekent hebt, namelick dat wy ende onse voorouders souden beter luyden van eeren, dan die voorseyde, ofte hare ouders sijn, (want wy van den Coninck noch niet spreken en willen.) Soo hour dat voor vaste ende versekert, also se recht van, vooren aen ons valschelick beginnen te lasteren ende te schelden, datse insghelijcks niet en sullen te ghelooven zijn in alle de reste van hare onbeschaemde ende valsche beschuldinghen. Want waertoe dienen anders alle dese lasterwoorden verhaelt, dan om de geheele weerelt te bewijsen, dat onse vyanden seer wel van yemant connen missegghen ende lasterlick spreken: Ja datse den ghenen, diense door Godes ghenade noch mer vergift[4] noch met den sweerde en hebben connen ombringen, noch met beloften bedrieghen [ 39 ]ende met ydel waenhope ophouden, ten minsten met hare vergiftighe tonghen, die van joncks op tot soo oneerlick ende schandelick een ambacht ghewennet zijn, proeven te verwonden?
Daer wert rechts inden beginne een groot verhael ghedaen, van diversche weldaden, die wy van de K. M. souden ontfanghen hebben, nopende de successie van wijlen mijn Heere de Prince van Orangien, onsen neve: ende dat ons de Coninck soude Ridder van zijner orden ghemaeckt hebben: ende zijnen Lieutenant generael in't'gouvernement van Hollandt. Zeelands. Vtrecht ende Bourgoignen oock van zijnen Rade van Staten. Maer waer toe alle dese dinghen? Om te bewijzen dat wy aen't'huys van Spaegnien grootelicx ghehouden zijn, ende dat wy niet en connen ontgaen, os wy moeten van ondanckbaerheyt overtuycht werden: ende ten anderen, nademael dat wy wt saken van eeden van manschap ende trouwicheyt hem ghedaen in't'verhessen van de leenes, steden, lantschappen ende heerlickheden, die wy in diversche zijne landen ende provincien van hem waren houdende, grootelicks verbonden ende verplicht waren ons te begheven tot zijner ghehoorsaemheyt ende dienst, metgaders die welvaert zijner saken te vervoor- [ 40 ]deren, om ons insgelijcken van onghetrouwicheyt te beschuldighen. Wy en willen niet ontkennén, ende in desen ghevalle stemmen wy met den Coninck ende t'huys van Spaegnien wel over een, dat ter werelt niet strasweerdigher en is, dan de mensche, die met dese twee vlecken besmet is, namelick met ondanckbaerbeyt ende met ontrouwe: ende dat de ghene die yemant met dese twee dinghep beswaert ofte ghelastert heeft, hem wel alsoo veele heest gheseyt, als of hy t'samen in eenen hoop vergadert hadde de reste van alle de lasteringhen, die soo wel de wijse als d'onwijse, de bescheydene als d'onbescheydene souden weten by een te repen. Maer insonderheyt hoe dat een Heere van meerderen ende édeleren huyse is dies te meerder schande ende oneere sal hy oock behalen, soo hy van sulcke fauten can overtuyght werden. Ende wy selve en weygheren ons gheensins, van alle mensehen verhaet, ja van der aerden wtgheroeyt te werden, ende dat onse ghedachtenisse ten eeuwighen daghen verwelcke, soo verre als wy bevonden werden sulcks te wesen. Maer t'selve sal zijn op sulcke conditie, dat soo wy connen bewijsen, dat gheen Prince ter werelt ondanckbaerer en is teghen eenen armen Heere, dan even de selsste die ons van ondanck[ 41 ]baerheyt wil beschuldighen, teghens ons ende teghen de onse is: oock dat de onghetrouwicheyt die hy t'onswaert ghebruickt heest (sonder noch tę spreken van dat hy openbaerlick heest den gantschen lande trouwe ende gheloove ghebroken) meerder is dan men wel soude ghelooven: dat hein als dan oock al 'selve insgelijcks wedervare, ende dat hy soo wel by alle die nu leven als by den nacomelinghen voor sulcks als hy is ghehouden werde. De welcke straffe wy aen hem veel meerder sullen achten, dan de ghene die hy ons meynt aen te doen, ende daer hy ons mede dreycht dopr dese barbarische ende tyrannische verbanninge: van de welcke met Godes hulpe wy ons niet meer en onstellen, dan oft eenen droom ware. Ende aengaende dat sy ons den Keyzer Karel zijn voorhoudende, willen wy alhier in den eersten ende voor al protesteren, dat wy de ghedachtenisse des selven altijt in hoochster eere ende weerden ghesint zijn te houden, eensdeels om dat zijnen name so groote alomme is doer, zijne seyten, eensdeels oock om dat hem belieft heest ons die eere te bewijsen, dat hy ons heest in zijn camer opghetrocken den tijdt van neghen jaren, ende wy hem daerenteghen altijt seer ghetrouwen dienst ende seer [ 42 ]geerne gedaen hebben. Maer so nu de gene, die onder allen menschen meest verbonden is zijnen goeden name ende fame billichlick voor te staen, comt ons van ondanckbaerheyt beschuldigben, als dat wy niet en souden erkent hebben de weldaden die hy seght dat wy van den Keyser ontfanghen hebben : Soo bidden ende versoecken wy, dat ghy ons wilt te goede houden, soo wy tot onser ontschuldinghe moeten verclaren, belangende de voorsz. weldaden dat wy niet en weten eenige van hem ontfangen te hebben : maer wel ter contrarien, dat wy hem dienst doende groote merckelicke schade ende verlies daer by hebben gehadt, alsoo ghy t'selve claerlick sult vernemen, soo ulieden belieft ons met ghedult te hooren.
Soo wilt hy dan segghen: dat de Keyser ons jonslichlick heest ghehandelt ende ghetracteert, om ons te doen commen tot de successie van wijlen mijn Heere de Prince René onsen neve. Maer waer in doch? Want eerstelick en was noyt eenich Heere so qualick bedacht, die om de selve soude hebben willen tegen ons twisten, oft hem daer teghen partije maecken. Daerom als de Keyser ons de voorsz. successie heest laten volghen, sonder ons eenich letsel oste hinder[ 43 ]nille daer in te doen, wat heeft hy doch voor ons soo veele ghedaen, dat oock de partijdichsten richter die ons hadden mogen ghebeuren, niet insghelijcks ghedaen en hadde? Ende oft soo ware, dat wy hadden eenighe teghenpartyen ghehadt, nadamael dat ons recht soo claer ende wel ghefondeert was, dat men niet ter werelt en conde daer teghen voortbrenghen, om t'selve te verduysteren oste eenichsins te beweghen, ende dat de Keyser t'onsen prosijte vonnis hadde hier op ghegheven: wat soude hy doch voor ons ghedaen hebben, dan dat hy ons hadde recht geadministreert ende dat hy ons niet en hadde willen ontnemen t'ghene dat ons by alle recht ende redene, jae by de natuere selve gegeven was? Maer so ulieden belieft, mijne Heeren, naerder in te sien de natuere ende aerdt van dese successie, ghy sult bevinden, dat wy so goet recht daer in hadden, dat de Keyser niet en vermochte ons die selve te benemen, sonder ons dat merckelickste ende meeste onghelijck van der werelt te doen.
Daer waren in de voorsz. successie twee voorneemste stukken ofte deelen. D'een was t'ghene dat van onsen huyze van Nassau is comende, d'welck onse voorsaten, namelick onse grootvader ende oude grootvaders, oom [ 44 ]ende oude oom van de vaderlicke zijde, ende lestlick onse rechtsweer oock van s'vaders weghe ghenoten hebben; te weten de goeden die ons hyydensdaechs zijn toebehoorende in Brabant, Vlaenderen, Hollandt ende Luxemborgh. D'ander was de successie van 't huys van Chaalon. Soo veele als die successie van Nassau is belanghende, die men pleecht te heeten die van Breda, om dat het die voorneemste plaetse is van onse heerlickheden, ende daer wy als oock onse voorouders altijde onse rekencamer, Raedt ende principąelste bewijsingen, chartres ende instrumenten hebben ghehouden: wie was de ghene die ons in de selve hadde connen verstooren, t'en hadde gheweest onse Heer vader, de welcke oom was, also wy waren rechtsweer, van mijn Heere de Prince René zijnde een eenich sone van mijn Heere de Grave Heyndrick van Nassau onsen oom en de onses Heer vaders broeder? Maer soo verre is het van daer, dat wy in de voorsz. successie souden hebben belet ofte ghehindert gheweest by onsen Heer vader, dat hy selve, heest de moeyte ghenomen van te comen solliciteren dat wy in de possessie soude ghestelt werden ende hy en vandt noyt mensche soo onbeschaemt die hem eens hadde willen daer teghen setten, dan den Presi[ 45 ]dent Schoore, die in den raedt dese selffte woorden voortbrachte, Filius hæretici non debet succedere: Dat is, Eens ketters sone en mach gheen ersghénaem wezen : om dies willen dat onie Heer vader, achtervolgende de exempelen van de vrome Coningen, als daer waren, David, Josias ende andere, de kercken van zijne landen die hy in Duytschlant was besittende, gereformeert hadde, ende nae den woorde Godes van den abuysen ghereynicht, selfs by toelaten ván den Keyser. Ende daerom en liet nochtans den raede niet advys te gheven nae redene en billicheyt, alsoo hy oock niet andets en vermochte te doen, aenghesien dat mijn Heere de Grave van Kungstain onsen oom oock hadde in zijn successie van de Graefschap van Rochefort bevesticht ende behouden gheweest, niet teghenstaende dat hy selve een protestant was. Derhalven nademael dat alle t'gheschil (so men geschil moet noemen t'ghene dat wy in onsen huyse mochten onder malcanderen hebben) hier in was gheleghen, of de voorsz. successie behoorde den vader ofte den sone toeghewesen te werden nochtans nae rechten en conde niemande anders, dan wy alleene, eenich recht daar in voorwenden.
Aengaende van t'huis van Chaalon, voor eerste en can men niet segghen, dat wy [ 46 ]souden in den Keyzer eenichsins ghehouden zijn van weghen der Baroenijen ende heerlickheden die wij in 't Hertochdom van Bourgondien ende in den Delphinaet van, Vienne houden ende vredelick besitten: want hy over de selve niet meer macht en hadde dan wy, dewijle dat het altemael stont in de macht ende gewelt van den Coninck van Vranckrijcke, die t'elke reyse alsser oorloghe tusschen de voorsz. Keyser ende Coninck begonste te rijzen, dede te ghelijcke aenslaen ende aenveerden soo wel de Graefschap van Charollois, die den Keyser selve was toecomende, als oock onse Baeroenijen in der voeghen dat wy dies aengaende in hem geenslins en connen ghebouden zijn, ten ware om dat wy mede zijn begrepen worden in 't verdrach van den paeys van Soissons, d'welck wel het minste was dat hy behoorde gedaen te hebben ter goeder ghedachtenisse van onsen Heer neve, de welcke na soo veel cloecke feyten van wapenen t'zijnen dienste ghedaen, onlangs daer te voren in den selven krijchs-tocht in de belegheringhe van S. Desir, het leven voor des selven Keysers voeten ghelaten hadde.
Veel min isser in zijner macht gheweest ons eenighe jonste te bewijsen, om ons Vorstendom van Orangien te vercrijghen, daer [ 47 ]by niet in we sien en hadde, noch eenich der Prince ter werelt: ghemerckt dat wy tselve van geener hoogher hande syn houdende maer vry ende absoluelick daer in zijn ghebiedende : d'welcke niet veel andere Heeren en sullen connen segghen. Ja daer en is geen Prince wiens goetjonsticheyt om onses voorsz. Vorstendoms. wille, wy van doen hebben, dan alleene des Conincks van Vranckrijcke: de welcke (so wy verhopen) aén t'gene dat eenen armen Vorst toecomt, die tot zijnen onderdanichsten dienste is altijde ghewillich ende bereydt, niet en soude willen de haadt aen staen: want sulcx ware buyten recht ende redene, de welcke hy niet en sal willen overschrijden noch voor by gaen: selfs in enschouw van de ghetrouwe diensten die onse voorouders de Croone van Vranckrijcke, ende t'Hertogdom van Bretaignen (van t'welcke de voorsz. Coninck heest zijn afcomste, ende was des selven toekomende erfgenaem) mer groot dangier van haer eyghen leven, met groote oncosten ende onwtsprekelicke moeyte ende arbeydt ghedaen hebben.
Soo resteert dan alleenelick t'ghene dat ons toebehoort in de Graefschap van Bourgoingnen, ende van t'welcke wy soo ongerechtelik ende tyrammischer wijse dus langherrtijdt zijn beroost ende onterst worden: daer[ 48 ]van de schade by ons geleden, op dees tijt schier tot de somme van twee milioenen is beloopende. Maen voor alle dinghen wouden wy, dat men wel bedochte de redene, waerom dat de Graefschap van Bourgoignen, Franche Comté wert ghenoemt : namelick (onder meer ander redenen) om dat de Heeren ende de gegoede in den selven lande die Franchise ende vryheye hebben, datse moghen haer testament maecken ende disponeren van haren goeden alsoo ende aen wien dat het hun goet bedunct: sonder datse ter cause van hare huysvrouwen, kinderen, oft ander naeste hoirs, wie dat de selve oock zijn mochten, bedwonghen connen werden om van haren goeden anders te moeten disponeren, dan alsoo 't hun belieft. Derhalven nademael dat mijn Heere de Prince René, door zijnen eyghenen wille daer toe beweecht zijnde sonder eenich voorder aenschouw op onsen persoon te nemen wesende doe ter tijdt noch een jonch kindt, ende woonende in Duytschlant, onder de macht: ende discipline van onse meesters ende gouverneurs. Maer aensiende alleenelic dat wy zijn rechtsweer waren, ons heest verclaert ersghenaem van alle zijne landen ende goeden: (t'welcke hy was machtich te doen achtervolghende de rechten ende costuymen van [ 49 ]den lande:) Soo wy dan van dies weghen yemanden behooren danck te weren, dat zijn wy alleene den voorsz. Heere Prince lovelicker ghedachtenisse schuldich te doen: de welcke d'eerstgheborene zijnde van onsen huyse, heest ghewilt, alsoo wy in den orden[5] van d'eerste geboorte de naeste na hem waren, dat wy oock insghelijks de naeste nae hem souden int besit van alle zijne goeden comen. Daerom wy en connen tot noch toe niet sien noch bemercken dat wy van wegen deser successie souden aen t'huys van Spaegnien eenichsins ghehouden zijn: ja daer en is oock gheen mensche ter werelt die sulcks met der waerheyt soude connen segghen.
Men sal ons moghelick voorwerpen, dat de Keyser den voorsz Heer Prince octroy oste consent hadde ghegheven, eenen ersgename, die hem goet soude duncken, by testamente te noemen, ende dat de voorsz. Heer Prince wt crachte van 't voorsz. octroy[6] ons tot zijnen ersghename vercoren [ 50 ]heest. T'gene dat hier wert bygebrocht, mijne Heeren, dient grootelicks tot onsen voordeele, ende èn comt onsen vyandt geensins te passe. Want doe de Keyser 't voorsz. octroy was accorderende, hy en wiste selve niet, wien dat de voorsz. Prince tot zijnen ersghename noemen woude: jae dat en heeft van niemande connen gheweren werden, tot op dien dach dat het voorsz. testament werdt opep ghedaen: d'welck eerd nae t'overlijden van den voorsz. Heere Prince, in bywesen van de Coninginne Marie hoochlovelicker ghedachtenisse gheschiet is. In der voeghen dat wy ons in den ghevalle oock niet en bekennen in den Keyser ghehouden te wesen nademael dat ter selven tijdt als hy 't voorsz. octroy accordeerde, zijn intentie ende meyninghe niet en was onsen persoon eenighe vervoorderinghe te doen ja dewijle dat dese aen den voorsz. Prince bewesene jonste, ofte faveur (soo men faveur moet heeten t'gene dat selfs de aldergheringste per soonen by ordinarise brieven van de Cancelrije lichtelick weren te vercrijghen) gheen- [ 51 ]sins t'onser aenschouwinghe ofte contemplatie is gheschiet. Want die wt t'ghene dat daer naer eerst gevolcht is soude van 't voorsz. octroy willen oordeelen, die soude hem vergrijpen teghen seker reghele, die wy den Keyser ghehoort hebben soo dickwils herhalen, das alle advijsen ende raedtghevinghen nae de redenen ofte causen, ende niet na t'ghene dat we den selven ghevolcht ofte ghesproten is, behoorden gheexamineert, ende voor goet ghehouden oste verstooten te werden. Ende ghenomen dat daer gheen octroyen hadde gheweest: nochtans (soo boven verhaelt is) en heest mijn Heere de Prince René in 't voorschreven testament niet verordonneert, dan t'ghene dat de rechten zijn wtwijsende.
Maer wat souden sy antwoorden, os wy hen boven alle de voorschreven redenen noch voorhielden, dat onses Heer nevens testament, daer de questie van is, een krijchs-testa- ment oste in den krijch is ghemaeckt, (d'welck sy gheensins en connen in twijffel stellen oste verduysteren,) ja soo rijpelick ende mer sulcker solemniteyt ghemaeckt, ende met wtdruckelicke woorden gefondeert op t'ghene, dat de voorsz. Heer Prince, die al langhe van te vooren in soo veel voorgaende krijchs-tochten, den Keyser ten dienste [ 52 ]ghedaen, ghenoech was gheware worden de perijckelen die den krijch is mede brenghende hem doe ter tijdt op de reyse begheven hadde nae een soo ghevaerlicke oorloghe, ende teghen soo machtich eenen Prince als de Coninck Francoys was. Ende hoe wel dat wy in den rechten nier sonderlinghe ervaren en zijn : soo ist dat wy nochtans noch wel onthouden hebben t'ghene dat diversche gheleerde mannen in onses Heer vaders ende onse teghenwoordicheyt hier van comende te argueren ende te spreken, vastelic hielden staende, dar niet alleene de testamenten maer oock de Codicillen die in den krijch werden ghemaeckt, na de Keyserlicke rechten van sulcker weerden zijn, dat soo een krijchsman hadde voor zijnen eynde de gheringste aenwijsinghe ofte beduydinghe van zijnen wille ghedaen, jae een dat minste teecken ghegheven dat men soude connen bedencken, als dat hy hadde op zijnen schildt met zijnen bloede gheteeckent, ofte met de spitse van zijn hallebarde ofte rapier in d'eerde geschreven den name van den genen dien hy tot zijnen ersgename woude, maecken: dat sulck een ordonnantie van den lesten wille onverbrekelick is, ende nae de oude privilegien den crijgsluyden ghejondt, behoort voor alle andere insettinghen van [ 53 ]erfghenamen voorghetrocken te werden. Hoe veel te meer behoorde een so strijtbaer Vorst, ende soo cloeck een heldt soodanige privilegie te genieten? Maer nu en valt hier geen questie van eenich slecht teecken dat by hem soude ghegheven zijn. Want daer is voorhanden een testament, dat niet met der haesten maer wel ende rijpelick ghemaekr is: niet van eenen slechten ofte ghequetsten soldaet, die daer was op zijn sterven liggende, maer van eenen deuchtsamen vromen ende eeuwich losweerdighen Vorst, gheassisteert zijnde van zijnen rade, ende alreede op wegen om in den crijch te trecken: niet eenen vremden oste buyten den gheslachte ghemaeckt, maer zijnen naesten bloedtverwanten ende rechtsweer: niet ter instantie van eenen lastighen ende moeyelicken vleyer, maer aen een kindt in Duytschlant wesende verre van s'Keysers legher, doe hy St. Desir ginck belegghen, met een vast voornemen van daer voorder mer den selven legher tot voor Parijs te trecken : jae daer is een testament, niet buyten s'Keysers, weten, maer by zijn octroy gemaeckt ende volghende de rechten ende costuymen van de plaetsen. Daerom nademael dat dese ordonnantie oft testament soo vaste is bestaende: soo en is het in nie[ 54 ]mandts vermoghen gheweest de selve te krencken ofte twijffelachtich te maecken, ende noch veel min ons die heel ende al te benemen, ende daer van te frustreren, dan door een seker middel, d'welck al te wreedt ende tryrannisch hadde gheweest, ende mogelick meer ten grooten achterdeele, dan tot voordele van des Keysers goeden name ende fame, soo hy anders dan nae recht ende redene met ons hadde willen handelen. Maer gelijckerwijs dat onder onse voorouders eenighe zijn gheweest, die wel middelen wisten te vinden om die ongerechtigheyt ende ondanckbare Vorften die hen waren haer goet onthoudende, tot recht ende redene te brengen: alsoo verhopen wy oock met de hulpe Godes, eyndelick eenen gheluckighen wtganck te vercrijghen teghen den ghenen die ons van onsen goeden soo onrechtveerdelick berooft heeft,[7] ende noch soeckt wreedelick ende [ 55 ]op een tyrannische wijse oock dat leven te benemen.
Nu dewijle dat wy nootsakelick noch moeten spreken van dese successie: Soo begheren wy wel te weten, als de Keyfer ons de voorschreven successie liet ghenieten, of hy ons oock yet gaf van zijn eyghen goet ofte niet? Want genomen, dat wy anders niet ontfangen en hebben dan t'gene dat mijn Heere de Prince René heeft toebehoort: wy en connen niet sien op wat voet ons
[ 56 ]de Coninck can verwijten, dat hy ofte zijn Vader de Keysfer ons souden yet ghegheven hebben: ten sy dat hy voor liberaelheyt wil rekenen, mildt van ander luyden goet te wesen. Maer wel ter contrarien, sonder hier te spreken van 't groot jonghelijck daz ons in de voorsz. Graefschap van Bourgoignen geschiet, daer in wy nocheans soo groot recht ende preeminentien hebben, ende van de welcke wy teghenwoordelijck zijn berooft worden wtstellende t'vervolch der selven tot der tijdt toe, dat de wapenen, die wy in handen hebben, ons meer rechts sullen hebben ghedaen, dan de onghereche ticheyc des ghenen diet ons altemaele is onthoudende: soo ist, dat wy niet soo haeste de voorsz, successie gheaenveert hadden, oft ons en wordt alsoo saene onttrocken de heerlickheyt van Chastel-bellin, de welcke van soo gheringher weerden is, dat de somme van de achterstellen die men ons van wegen der selven op dit pas schuldich is, beloopt tot drie mael hondert ende vijftich duysent guldens. Noch boven dien soo is ons oock die onghelijck gheschiet, om de mate van ongherechticheyt t'eenemaal te vervullen. De Keyser Karel versocht zijnde van onsen Heere vader dat wy ten minsten alvooren mochten nae rechten redintegreert werden in [ 57 ]de possessie, in de welcke onsen voorsaet hadde gheweest: ende woude 't selve gheensins ghedoogen, maer hy liet ons alleenlijck toe (doch onterft blijvende) hetselve by weghe van rechte te vervolgen: waer mede hy ons noch eenighen wech ten minsten open liet, dewijle dat hy ons niet en belettede ons recht teghen hem voor te staen: ende t'proces werdt by hem overgeset voor den Raede van Mechelen.[8] Maer de Sone, (die ons darf niet te min zijne weldaden verwijten) siende t'proces ghereet om te wijsen, den selven dach als dat soude gheschieden, de advijsen van den Preſident ende Raden alreede gheregisteert zijnde, ende wy vermaent dat wy souden nae Rapport-gelt laten sien. Neemt doch acht, mijne Heeren, hoe dat hy die ons ende dën Baener-heeren des landts gesworen hadde recht ende justitie te doen, t'selve in desen ghevalle ons [ 58 ]heeft laten wedervaren. Hy verbiedt den Raedt daer mede voort te gaen, ende laet dat proces en eenen naghel ophangen, daer het noch op deser uren blijft. Dit is t'greos voordeel dat wy van't'huys van Spaegnien hebben ontfanghe. Jae dit is den voet ende t'fondament daers op dit schandelick verwijt ende ghebeel timmeragie van deten eerloos sen Ban is steunende.
Soo wy nu daerenteghen wouden erdentlijck verhalen, hoe grootelicks dat dit huys van Spaegnien in onse Voor-ouders is ghehouden (want van ons selven en willen wy noch niet segghen) wy besorgen van in een wijde Zee te commen, die wy in veel Maenden niet en souden connen overschepen. Daerom willen wy alleenlljck de voorneemde poincten, aenroeren, ende ulieden, mijne Heeren, metgaders den Leser de voorsz. Obligatie in desen Historien ende oude Registers van den lande, laten eyghentlicker ondersoecken.
D'eerste van den huyse van Oostenrijcke, die in Nederlandt is ghecommen, langhen tijdt nae dar onse Voorsaten begonnen had den Graefschappen ende heerlickheden in den selven lande te besitten, is de Keyser Maximiliaen gheweest, die ter selver tijdt noch maer Ertz-Hertoghe van Oostenrijc was. Nu [ 59 ]wien is het onbekent, dat de Grave En gelbert onse groote oom, de gene was die zijn wterste beste dede, om den voorsz. Keyser in zijnen staet te behouden, ja goet ende bloet metgaders zijne sinnen ende verstant daer toe niet ghespaert en heeft: En was niet de Grave Engbelbert met mijs Heere van Romont de ghene die de slach yan Guipegaste wan, hebbende door zyn onversaechtheyt t'voetvolk by een behouden, doe de Ruyterie alreede inde vlucht gheslaghen was, door welck middel worden opgehouden de groote victorien van den Coninck Louys den elfsten, ende door t'selve middel werdt den staet van den Ertz-Hertoch Maximiliaen daer naer dies te meer versekert. En was hy niet de ghene die tot zijner wedercomste ws Vranckrijcke, nae dar hy by Bethunen hadde ghevanghen gheweest, vandt Maximiliaen belemmert mer oorloghe in Vlaenderen teghen mijn Heere van Ravensteyn ende die van Brugghe, ende bracht de saken soo verre, soo wel met wapenen als door zijnen raedt, datse verdraghen worden, d'welcke een oorsake was dat de voorsz. Ertz-Hertogha wederom werdt ghehandhaeft: jae die insghelijcks dede d'accord onderhouden by de inghesetene van Brugghe, soo dar noch huydensdaechs seer heerlicke ende merckelicke [ 60 ]teeckenen, soo wel van zijner ghetrouwicheyt, als van de danckbaerheyt van die van Brugghe tot hemwaert voorbanden zijn? Het was de selfde Enghelbert die bedwang de ghené die aen de palen des Rhijns gherebelleert waren, ende heeft den voorsz. Keyser in vredelick besit van de landen van Overmase ghestelt. Sonder te spreken van de ghevaerlicke reysen voor den voorsz. Keyser by hem voorghenomen, als die van Bretaignen, om dat houwelick van den voorsz. Ertz-Hertoch Maximiliaen met Vrouwe Anna (die erfghename van 't Hertochdom van Bretaignen was, ende naderhandt tweewerf Coninginne van Vranckrijcke is gheweest) te weghe te brenghen, ende hadde soo verre daer in ghehandelt, dat het al verwillighet was; ende zijnen voortganck hadde ghehadt, ten ware dar mijn Heere Jan Prince van Orangien Vader van mijn Heere Philibert t'selve verhindert hadde, die t'houwelijck van de selve Vrouwe, wesende zijn Nichte ende Rechtsweerinne, met den Coninck Karel van Vrancrijcke maeckte. Ja de verdiensten ende weerdicheyt des voorsz. Heeren waren in soo grooter achtinghe in desen landen, dat hy over alle de selve werdt Lieutenant generael gheset.
De Erfghenamen van alle de goeden, die [ 61 ]de voorsz. Grave Enghelbert herwaerts over hadde, was mijn Heere de Grave Jan van Nassau zijn broeder ende onse grootvader. Ende na des selven overlijden, quam mijn Heere de Grave Heyndrick onse oom, des voorsz. Heeren Grave Jans oudtste sone, int besit ende successie van alle de goeden van herwaerts over, namelick die gheleghen zijn in Brabandt. Luxemborch. Vlaenderen ende Hollant: ende mijn Heere de Grave Wilhelm onse vader in de goeden die in Duytslandt ligghen. Niemandt soude connen loochenen, dat tot zijnen tijde in dese landen gheen Heere en is gheweest, die meer arbeydt ende moeyte heeft ghedaen, ende hem meer beneersticht om den Keyser Karel te dienen dan de voorsz. Grave Heyndrick. Ende om niet wijd wt te varen int verhalen vant ghene dat so wel bekent is, so willen wy slechs met eenen woorde seggen, dat hy is de ghene die den Keyser heeft de Keyserlicke croone op 't hooft doen setten, hebbende in dier voeghen dese saken vervolcht (doe de Keyser zijnde in Spaegnien, soo wel door, zijn afwesen als door zijne jonckheye wan jaren de gheleghentheyt niet en hadde om selve sulcx te vervolghen) dat hy de Keurvorsten daer toe bracht, datse den voorsz. Keyser prefereerden voor den Co[ 62 ]ninck van Vranckrijcke, die oock nae de selve croone was staende. Maer also elk eenen is kennelic dat dese Keyserlicke croone is de brugghe geweest, die namaels den Keyser heeft den wech ghemaeckt om soo veel ende soo machtige landen ende heerlickheden te vercrijghen: Soo en can men oock niet ontkennen dat men om der selven weldaét wille, den voorsz. Heere Grave alle danckbaerheyt schuldich was te bewijsen.
Maer soude men ooc wel een teecken slechts, ofte een weldaet alleene ons connen bethoonen, die ons huys heeft van 't huys Spaegnien ontfanghen? Men siet op veel plaetsen hier te lande de stucken geschuts met de wapenen van Hongherijen, die de Coninck van Hongherijen onsen voorouderen ghegheven heeft tot een ghetuyghenisse ende memorie van hare vrome feyten die sy aen den dienst der voorschreven Coningen teghen de Turcken bewesen hadden: van den welcken stucken sommighe uit onsen huyse van Breda ons zijn gheweldelick ontvoert worden by den Hertoch van Alve, doe hy in desen landen was tyranniserende: ende sommighe zijn daer noch ghebleven. D'welck wy tot dien eynde hier voortbrenghen, om daer by te seggen, dat alsoo lange als dese stucken sullen in wesen zijn, so-lange sullen [ 63 ]oock dueren de teeckenen van de vrome feyten onser voor-ouderen, ende dat heerlick ghetuyghenis dat hen van den Coninck van Hongherijen ghegheven is. Maer alsoo onse voorsaten soo edel zijn gheweest, ende door de ghenade Godes, metgaders haerlieder goet regiment ende huys-houden, ooc daer beneven niet arm en waren, soo en hebben sy van dese Landtvorsten noyt niet gheeyscht, oock en hebben sy van den selven noyt gheen gratuiteyt ontfangen, na dat sy wel verdient hadden: daer nochtans de Keyserlicke croone ten minsten wel eenighe recompense was vereyechende. Wel is waer, dat de successie van Chalon ende des Vorstendoms van Orangien is een groot aenwas ende vermeerderinghe van onsen huyse gheweeft. Masr so wy dieshalven in yemandt ghehouden zijn, dan is voorwaer den Coninck Francoys den eersten des naems, die aen mijn Heere den Grave Heyndrick onsen-ooms ten houwelic gaf de suster van mijn Heere de Prince Philibert, dochter van mijn Heere de Prince Jan, de welcke opghetrocken hadde geweest by de Coninginne Anne, des voorschreven Conincks schoonmoeder, ende van de welcke de voorschreven Princesse de nichte was. Aenmerckt nu hier, mijne Heeren, den grooten onderscheyt die in desen [ 64 ]ghevalle hem verthoont. De Keyser heeft zijn croone ontfanghen door den arbeyt ende moeyte van onsen oom, ende en heeft hem gheen danckhaerheyt bewesen: ende ter contrarien, den Coninck Francoys, die wel wiste wat de voorschreven Heere gedaen hadde voor den ghenen die om t'selve was doende daer hy naestondt, en laet daerom niet hen ten houwelicke te gheven deze Princesse toecomende erfghename van haren broeder mijn Heer de Prince Philibert: daer mede te kennen ghevende de voorsz. Coninck, dat hy den selven gheenen ondanck en wiste, die hem soo standtvastelick over die zijde hieldt, aen de welcke, hy hem eens ghevoecht hadde, aoo dat wy t'selfde wel moghen van hem seggen dat de histori-schrijvers van zijnen tijden gheseyt hebben dat hy een edel ende milde Vorst van herten was.
Ende of schoon de Keyser ter ghedachtenisse van den Prince René, achtervolghende zijnen wtersten wille ofte testament, eenighe buyten ordinarise weldaet, ofte yet bysonderlinghe privilegie verwilliger ofte toeghelaten hadde soude dat nochcans wel een ghenoechsame recompense wesen voor soo ghetrouwe ende voornemelicke diensten van soo vroom ende cloeck een Vorst, die met macht ende ghewelt van wapenen niet al[ 65 ]leene de schade van een slagh aen's'Keysers zijde verlooren, heeft weder opghericht, maer noch daer en boven hem heeft dat Hertochdom van Geldren wederom vercreghen, ende die daer naer voor den dienst des voorschreven Keysers noch quam voor sijn voeten te sterven?[9]
Wat willen wy segghen van den Prince Philibert, de welcke alleene heeft vercreghen t'Hertochdom van Melanen, het Coninckrijcke van Napels, ende t'samen met mijn Heere van Bourbon hem versekert heeft van de staet van Roome: die t'zijnen dienste den Paus aldaer ghevangen, ende hem tot op t'hoochfte van foodanige grootheyt ende voorspoet eyndelick gebracht heeft? Ende nu sal de sone sulcken Princen van hooch[ 66 ]lovelicker gedachtenisse, comen verwijten, dat de Keyser heeft haren erfghenaem ende neve recht ende justicie gheadministeert? Jae en hadden die van Nassau hier te vooren niet gheleeft, ende en hadden die van Orangien niet soo dapper in de wapenen geweest, al eer dat desen Coninck geboren ward; hy en soude niet soo veel tittelen geset hebben in den beginne van desen Ban, door den welcken hy ons valschelick en de lasterlick voor eenen Schelm ende Verrader meynt te verclaren: d'welck noyt en, werdt bevonden, ende also, wy hopen noyt en sal aen yemants van onsen geslachte bevonden werden. Maer datmen ons daer op antwoorde wie de ghene was door wiens bevel dat de Cardinael van Granvelle heeft wijlen den Keyser Maximiliaen den anderen, doe hy noch maer Beemsche Coninc was, onderstaen te vergeven? Wy weten wel wat de voorschreven Keyser ons gheseyt heeft: ende hoe dat by nae dien tijdt den Coninck ende de de Spaegnaerts soo seer ontsien heeft, inder voeghen dat hy noyt meer daer naer en heeft durven openbare prosessie doen van de Religie, die hy nochtans bekende de beste te wesen.
Voorts segghen sy, dat by t'selve nader[ 67 ]handt altijdt naghevolcht ende t'onswaert ghecontinueert heeft, ons hebbende eerstmael ghecreeert Ridder ende medebroeder van zijner orden van den gulden Vliese, ende daer naer ghecommitteert zijnen Stadthouder generael over t'gouvernement van Hollandt, Zeelandt, Vtrecht ende Bourgoignen, ende oock vanden Rade van Staten, ons doende voorts veel ende verscheyden eeren ende weldaden. Soo veele de weldaden belangt, [10] wy en connen dat gheensins bekennen, ten ware datmen weldaden woude noemen de groote oncosten die wy soo wel aen s'Keysers als aen s'Conincks dienst ghedreghen hebben. Want die tot dien tijt gheleeft hebben, ende sonderlick ten tijden des Conincks, connen noch wel indachtich zijn, hoe machtighen edeldom van veele ende diversche natien t'hof altoos ghevolcht heeft, ende den meestendeel alle wt Duytschlant. Daer en boven soo weet een yeghelick wel hoe dat ons huys t'allen tijden open stondt, ende dat wy gewonelick moesten hebben alle t'gene daer s'Conincks hof gheer[ 68 ]ne af hadde ontlast ende ontslaghen gheweest: in der voeghen dat wy veele van des hofs costen hebben moeten draghen, om dat van s'Conincks weghen soo quade ordre daer in ghestelt wardr. Voorts soo is oock eenen yegelicken kennelick hoe groote ende excessive costen dat wy moesten doen op de reyse, op de welcke wy teghen onsen wille ende nae veelen protestatien aen den Keyser ende aen de Coninginne van Hongherijen ghedaen, bedwonghen worden de Keyserlicke croone nae den Keyser Ferdinand te draghen: dewijle dat het ons niet redelick en dochte, dat wy de croone van onses meesters hooft, die onse voorouders hadden daer op geholpen setten, elders souden gaen wech draghen. Daernaer deden wy die reyse in Vrancrijcke, alwaer wy als een van de ghijsels ghesonden worden tot dat de pays van Casteau en Cambresis souden in 't werck gestelt werden: de welcke ons oock een groote somme geldts heeft ghestaen. In der voeghen dat wy met der waerheyt connen segghen, dat dese drie artijckelen mergaders de costen ghedaen in de laeste tochen, ende insonderheyt dien van Philippeville ende van Charlemont, daer wy generael van den leger waren, beloopen tot de somme van meer dan vijftien mael hon[ 69 ]dert duysent guldens: daer t'nochtans, wel blijcken sul by de Rekencamer, dat wy voor alle dese diensten noyt van senen penninck recompense en hebben ghehadt. Ja dat wy Lieutenant generael van den legher zijnde, voor onse gagien niet meer ontfingen dan dry hondert guldens ter maent, waer mede wy niet en conden toecomen om slechts de dienaers die onse tenten stelden, te betalen. Daerenteghen, ware de Coninginne van Hongherijen noch by leven, soo soude sy wel indachtich wesen van t'ghene dat sy tot ons seyde, dee de Keyser hem vindende in de wterste benautheyt, daer in hy noyt en was gheweeft (zijnde van soo machtighe Vorsten, als van Hertoch Mauritz Keurvorft van Sassen ende Landtgrave Wilhelm van Hessen over d'een zijde, ende van den Coninck Heyndrick van Vranckrijcke over d'ander zijde, overvallen) den pays van Passau maeckte met soo merckelicke schade ende interest van onsen huyse, het welcke t'onsen grooten coste ende verliese hem was dienen, de, om t'selve Rijcke te bewaren, dat hem die van onsen huyse daer te vooren verworven hadden. Want niet tegenstaende dat de Keyser in volle versamelinghe der Staten des Rijcks, verheven in zijnen Keyserlicken stoel, ons hadde by advijse van de Keurvorsten en[ 70 ]de by vonnisse toeghewesen eenen grooten deel van de Graefschap van Catzenellenbogen, metgaders het dan twee milioenen guldens voor onse achter stedicheyt, soo maeckte by nochtans zijnen paeijs t'onsen coste, stellende by t'accord van Passau onse partijen wederom in de possesie, sonder ons eenige recompense daer van te doen. D'welcke wy alhier niet en verhalen, om die proces wederom op te werpen dat eens is ghewttet worden door 't appointement met den doorluchtighen huyse der Landegraven van Hessen (van de welcke wy dienaars ende bloedtverwanten zijn) by die van onsen huyse ghemaeckt: maer het dient alleenlijck om de gantsche werelt beter te doen verstaen de weldaden die wy van 't huys van Spaegnien ontfangen hebben: ende op dat een yeghelick mercke wie de gene is die met rechten behoort van ondanckbaerheyt ghestraft te werden. Daer toe soo en is dit niet de eerſte reyse dat ons sulcx is gebeurt. Want doe mijn Heere de Prince René, d'outste zijnde in onsen gheslachte, de oorlooghe van Cleven so cioeckelick vervolchde, de Keyser beloofde hem niet te appointeren met den Hertoghe van Cleven, dan met conditie, dar hy ons soude laten vredelick ghenieten den derden deel van 't Hertochdom van Guylic, die ons [ 71 ]toebehoorde by successie van mijn Heere de Grave Jan van Nassau onsen ouden grootvader, ende vrouwe Margriet Gravinne van Guylick ende van der Marck: dies niettemin de Keyser hebbende de victorie vercreghen appoincteerde met den voorschreven Hertoge nae zijn goetduncken: soo haeste vergheten hebbende dat de voorschreven victorie door den arbeyt ende dapperheyt van onsen voorschreven Heer neve hem was verworven. [11]Belanghende de eere die ons soude aenghedaen zijn, wy en willen gheensins ontkennen, soo wy oock hier te vooren geerne bekent hebben dat ons de Keyser grootelicks geeert heeft, ons hebbende aenghenomen ende opghetrocken in zijn camer den tijdt van negen jaren, ende naderhant in onse eerste krijchstochten ons terstont groot bevel ghevende, insonderheyt doe hy ons stelde [ 72 ]over alle de ordonnantien van dese landen. Ende doe de Hertoge van Savoyen hadde een sekere reyse voor de handt, ende in zijn absentie eenen Generael van den legher soude gecoren werden: hoe wel dat wy de selve tijt noch maer ontrent de eenentwintich jaren oude en waren, selfs afwesende van hove, ts weten tot Bueren: t'felve nochtans onaengesien, oock niet tegenstaende dat de Heeren van den Rade ende de Coninginne selve veel andere presenteerden die van grooter ervarenheyt ende daer toe seer bequame waren, als mijne Heeren de Graven van Bossu ende van Lalaing, Merten van Rossum out Ridder, ende den Grave van Egmond (de welcke twaelf jaren ouder was dan wy) metgader de Graven van Meghen ende van Aremberch: ende dat wy van niemands waren ghenoemt wt oorsake van onse groote jonckheyt (soo sy 't daer naer voor de Keys. Ma. hebben verantwoordt) So heeft het nochtans zijne voorschreven Ma. belieft ons voor allen anderen te verkiesen wt oorsake die hy doe ter tijt verclaerde, ende de welcke de Coninginne daer naer ons gaf te kennen, doese ons bedwanck desen last te aanveerden: die wy voor dese reyse liever willen verswijghen, dan de selve vertellende, te schijnen als [ 73 ]wouden wy ons selven te hooghe loven ende prijzen. Wy sullen noch meer segghen, namelick dat het den Keyſer belieft heeft ons doe der tijt wt den leger te ontbieden als hy voor ulieden, mijne Heeren, woude verclaren, dat hy begheerde alle zijne Coninckrijcken in de handen van den Coninc zijnen sone over te setten, ende dede ons so groote eere aen dat hy so een heerlicke ende solemnelicke acte niet en woude begaen in onsen afwesen, ja dat meer is, hy heeft hem selven willen verthoonen in uwe vergaderinghe, leenende op ons, van weghen zijner swackheyt: d'welck veele doe ter tijdt daer voor hielden, als dat ons groote eere daer door soude gheschiet zijn.
Maer oft nu soo ware, dat de Coninck na dien tijdt ons soude eenige eere bewesen hebben, nochtans wy en sien niet hoe dat hy daerom eenich voordeel over ons can hebben, dewijle dat hy teghen alle recht ende redene, ja teghen zijnen eyghenen eedt ons heeft onghetrouwelick de selve willen benemen. Want so veele als de ordre aengaet, dewijle dat de Keyfer metgaders de collegie van de Ridders ons hare stemmen hebben ghege[ 74 ]ven,[12] soo en zijn wy in hem niet meer ghehouden, dan in yemande van de ander Ridders: ghemerckt dat hy nootsakelick moeste goervinden t'ghene dat de Collegie voorgoet aensach: also hy wel weet, dat wy in 't leste Capittel van der ordre in desen landen tot Ghendt ghehouden, veel Ridders, by de meeste stemmen teghen zijn advijs ende wille vercoren hebben, ende de selve doen ontfanghen. Maer al waert soo, da wy om dies willen in hem gehouden waren, nochtans soo verre is het van daer dat hy ons de ordre soude met rechten connen verwijten, dat ter contrarien hy selve daer van is vervallen. Want onder anderen artijckelen van de voorschreven ordre heeft hy ghesworen, dat de Ridders niet en behooren te rechte te staen dan alleenlic voor hare medebroeders. [13] Wt crachte van welcken [ 75 ]welcken artijckel en was noyt ni de mache van den goeden Hertoch Philips, te bedwinghen Mher Jan van Luxenborch, die by zijnen eedt soude afgaen dien hy aen den Coninck van Enghelands hadde ghedaen, om dat de voorschreven Heere van Luxemborch de decisie van zijn gheschil aen de collegie der Ridderen overstelde. Maer de broeders die de Coninck in de sake van mijne Heeren de Graven van Egmond ende van Hoorne, den Marquis van Berghen, ende den Heere van Montigny heeft gecommitteert ende ghegheven, en zijn maer huerlinghen, pleyt-vogels, [14] ende luyden van gheener weerden: door de welcke hy ons oock teghen alle forme van rechte heeft doen daghen ende verwijsen, alsoo wy over sommige jaren daer tegen gheprotésteert hebben, metgaders de nulliteyt des voorschreven da- [ 76 ]ghements de geheele werelt te kennen ghegheven. In der voeghen dat hy selve teghen de artijckelen van de collegie, ende teghen zijnen eedt ghedaen hebbende, gheensins ontfanghelick en is in soodanich verwijt in t'welck de teeckenen zijnes eedtbrekens al te claerlick inghedruckt staen. Ende aengaende de ordre, metgaders de gouvernementen ende andere staten ofte digniteyten, wy en zijn gheenen anderen schuldich van der selven weghen eenighen danck te weten, dan alleene den Keyser, die voor zijn vertreck wt dese landen t'selve alsoo ghewilt ende verordonneert heeft, ghenoechsaem bekent hebbende onse neersticheyt ende trouwe in 't gene dat ons van hem belast was, ende namelick om de goede diensten hem bewesen in 't aenvoeren ende beleyden van zijn armeye, hebbende teghen ons over d'ander zijde mijn Heere van Nevers, ende wijlen mijn Heere van Chastillon Admirael van Vranckrijcke, die naderhandt ghenoech bethoont heeft, dat hy een seer harde ende straffe teghenpartije was: de welcke nochtans (Gode lof) ons gheen afbreucke ghedaen noch yet tegen ons behouden hebben: ja wy en lieten niet voor haren ooghen Philippeville ende Charlemont te bouwen ende te stercken, niet teghen[ 77 ]staende dat de peste soo groot in onsen legher was.
Soo veele als t'gouvernement van Bourgoignen belangt, wy connen voor seker ende met der waerheyt segghen, dat wy van t'selve noyt niet ontfanghen en hebben. Wy laten staen, dat onse voorsaten altijd hebben ghemainteneert t'selve hen ervelick toe te behooren. D'welck blijckt by dien, dar Mevrouwe Philiberte van Luxemborch Princesse van Orangien, te wijle dat, mijn Heere de Prince Philibert haer sone in Italien was, dede de Staten van van Bourgoignen in onse stade van Nozeroy vergaderen: ende alsoo het selve van sommighen niet goet ghevonden en werdt we redene dat de voorschreven onse sladt op eene van de frontieren vande Graefschap van Bourgoignen is legghende, soo antwoorde sy, dat sy 't dede om de possessie daer de Heeren van Chaalon in waren, van ervelicke gouverneurs in de voorschreven Graefschap van Bourgoignen te sijn, door soodanighe acte te onderhouden. Maer hoet daer mede is ofte niet, als men te rechten wil in sien hoe dat de Coninc met ons gheleeft ende ghehandelt heeft, soo is hy ghenoech wtwijsende, dat hy gheen redene en heeft om ons de voorschreven eeren voor te werpen de welcke hy selve teghen [ 78 ]alle regelen die in cas van eene pleghen onderhouden te werden, metgaders lijf ende goet ons heeft willen benemen, hebbende daer en boven onsen lieven sone, tegen alle goddelicke ende wereltlicke rechten; selfs tegen s'landes privilegien by hem ghesworen tot zijner blijde incomste, ons ontweldicht ende wech ghevoert.
Aengaende dat hy ons soude ghegundt hebben te wesen Raedt van Staten: wy hebben ghenoech bethoont in onse voorgaende verantwoordinge in 't jaer 1567 wtghegaen, [15] dat sulcks de Cardinael ende andere gepractiseert hadden dat wy daer toe souden beroepen werden, niet anders daer mede meynende, dan om slechts alle hare handelingen onder onsen name ende aensien by den volcke te bedecken. Derhalven oock en zijn wy gheensins in hen lieden ghehouden, dewijle dat sy niet ons voor deel, maer alleen hun eyghen nut ende profijt in desen waren soeckende. Soo hen dan t'selve nu niet en heeft willen ghelucken, dat moeten sy een van beyden toe schrijven, ofte haerlieder cleyn verstant ende begrijp, datse haer voornemen niet voorsichtichlick genoech hebben connen beleyden, ofte (dat beter te gelooven is naedemael [ 79 ]dat het genoech blijckt datse geen gebrech van verstast ofte sinnen en hadden,) om dat haerlieder boosheyt soo over groot, ja so oogenschijnelick ende tastelick was, dat niemandt heeft connen de selve yerdragen, maer hebben moeten als een fenijn ende een alghemeyne infectie van peste wt den lande gheworpen werden.
Nu dewijle datse hen daer mede niet en hebben laten vernoegen, datse souden onsen persoon alleenelick hebben aenghevallen, om ons van ondanckbaerheyt ende onghetrouwicheyt te beschuldighen: maer alsoo de toornicheyt ende rasernije niemande sparende, alle menschen te gelijcke lastert ende ænsnauwt, soo wel de onschuldighe als die men voor schuldich wil houden: soo is oock hare dertelheyt soo wt der maten groot geweest, datse insghelijcks de eere van onse gheselnede hebben willen raecken, door dien datse van ons leste houwelick so lasterlick zijn sprekende: waer in wy niet en sien wat meer te straffen is, ofte hare onbeschaemtheydt ofte haer onverstandt, dewijle dat dese geleerde luyden die hen beroemen soo goede schilders te wesen, niet en hebben gheweten dese lesse te practiseren, die de kinders in der schole daghelicks zijn: opsegghende, dat de ghene die bereydt is van an- [ 80 ]deren qualick se spreken, selve behoort van alle misdaet vry te zijn. Want het is een groote onbeschaemtheyt ende onbedachtheyt, indiense hare eygen fauten die soo merckelick zijn, wel kennen, datse niet te min over hare distelen ende doornen so sachte gaen al tredende, als oft enckel roosen waren: ofte soo sy de selve niet en kennen, wat een groote beestachticheyt ende botticheyt is het, niet te sien het ghene dat hes t'elcker uren voor haren oogen is verthoonende? Sy sien daghelicks eenen Coninck met bloedtschande bevleckt, dien maer een half ledt naerder en ghebreeckt om eenen Jupiter te wesen, die zijner eyghen suster man was: ende noch durven se ons comen verwijten een houwelick dat heylich, eerlick, wettelick ende goddelick is, ja volghende de ordonnantien der kercken Godes ghedaen. Ende hier zijn wy ten anderen maet benoodicht, mijne Heeren, ulieden te bidden dat ghy van ons sulcks niet en wilt ghedencken, als ghy noyt aen ons ghesien hebt, dat wy door lust van te missegghen souden beweecht werden dese leelicke ende stinckende sweeren te ontdecken, ofte alle de werelt voor oogen te stellen het brandtteecken van aoodanighe conscientien maer ulieden sal believen t'selve, niemant anders [ 81 ]dan alleenelick dese moedeloose toornicheyt ende rasernije der vyanden Godes, jae der gantscher Christenheyt, ende ulieder insonderheyt, te wijten, die teghen ons wt gheener anderen oorsake soo toornichlick ontsteken ende verhit zijn, dan om datse wel weten met wat grooter sorghe ende ghetrouwicheyt dat wy ons altijdt hebben beneersticht, om uwe welvaert te vervorderen. Hy selve dan, die zijn eyghen nichte ghetrouwt heeft, darf ons teghenwoordich houwelick, d'welck een wettelick houwelick is, ende na Godes woort, ons hier gaen verwijten. Ja de gene, die om tot sulc een nieuw houwelic te geraecken, zijn eyghen wijf dat hy hadde, zijnde een dochter ende suster van de Coninghen van Vranckrijcke, soo wreedelick vermoort heeft, [16] alsoo wy verstaen [ 82 ]dat men soude in Vranckrijcke goede informatien daer van hebben: ja zijn echtelicke huysvrouwe, die de moeder was van twee dochters de gherechte erfghenamen van Spaegnien. Soo dat wy niet en twijffelen, of de croone van Vranckrijcke, de welcke voor dees tijdt heeft de Croone van Castilien aen eenen bastaert ghegheven, van den welcken Philips is afghecomen, ontervende een tyran die nochtans echtelick was gheboren: en sal niet yan gheringeren vermogen zijn, om die voorschreven croone voor de gherechte erfgenamen der selven te behouden: soo anders [ 83 ]Godt (die een rechtveerdich richter is, ende sodanige boosbeyt niet en pleecht onghestraft te laten) de wraecke daer over niet en doet binnen zijnen levenden lijve, hem van zijnen state afsettende, also hy seer wel verdient heeft, al waert soo dat hy geen ander faute dan dese bloetschande, metgaders soo een leelicke moort ghedaen hadde. Maer hy was (sullense segghen) ghedispenseert sulcks te doen. Van wien doch? Van den Paus van Roome, die een Godt op eerden is. Die heeft het voorwaer moeten doen: want de Godt des Hemels en hadde hem noyt sulcks verwillighet. Nu op wat voet moeste dese eerdsch-hemelsche dispensatie gheschieden? Om dat men soo schoon een Coninckrijcke niet en behoorde sonder erfghename te laten. Dit was de oorsake waerom dat boven dese vervaerlicke fauten, die alreede verhaelt zijn, noch heeft desen schrickelicken nederslach moeten geschieden, dat de vader zijnen eygenen sone ende erfghename soo onmenschelicker wijse ende onghenadelic vermoort heeft, [17] ten eynde [ 84 ]dat de Paus door sodanich middel soude een inganck ende aenleydinge vercrijghen, om van soo grouwelick een bloetschande, die afgrijselick is so wel woor Godt als voor de menschen, te moghen dispenseren. Daerom wie can ons met rechten beschul- [ 85 ]digen, as wy seggen, dar wy niet en wilden geregiert zijn van eenen soo bloetschandigen Coninck, die zijnen eyghenen sone ende wijf vermoort heeft? Hoe veel Coninghen zijn wt haren Coninckrijcken gebannen ende verdreven worden, die noch soo grove crimen ende misdaden niet bedreven en hadden? Want aengaende van Don Karel, en was hy niet onse toecomende Heere, ende dien men mochte vermoeden,dat hy eens soude onse meester werden? Ende foo de vader hadde eenige bequame redenen by te brenghen, waerom dat zijn Sone moefto ter doot verwesen werden, en [ 86 ]behoorde niet ons lieden veel meer toe dat selve te richten, die so grootelicx daer in geinteresseert waren, dan dry ofte vier monicken ofte Inquisiteurs van Spaegnien? Maer wie weet, oft by daer mogelicke conscientie af maeckte, dae hy soude sulck eenen tot erfghename laten, dien hy hielde als in ons echten houwelicke gheboren: nademael dat hy, wel wifte, doe ter tijde als hy hem geliet de Infante van Portugal, des voorschreven Don Karels moeder, te trouwen, hoe dat hy ghehouwt was met Donna Isabella Osorio, by de welcke hy ooc twee ofte dry kinders heeft ghehadt, daer van dat d'eerste heet Don Perro, ende d'ander Don Bernardino: van d'welcke houwelick Rigomes Prince van Yvoli, so hy noch by leven ware, goede ghetuyghenisse soude connen gheven: want hy selve dat houwelick ghemaeckt hadde, waer door hy oock in Spaegnien in soo groot vermogen ende aensien, ende aen soo groot een goet is gheraeckt: d'welck men met, grooter ondanckbaerheyt van zijnen weduwen allenskens als met een sponcie nu is opdrooghende ende weder wt wringhende. Soo hy dan hem soo wel ghedraghen heeft in dit ghewaent houwelick, t'ghene dat hy na der handt, met de dochter van den Coninck van Vranckrijcke heeft ghecontracteert, [ 87 ]en was niet veel gheluckigher: want boven dien dat hy eyndelick de Coninginne zijn gheselnede vermoort heeft, so is hy by haren leven oock berucht worden van wegen eenes mereklicken, ende wel ghequalificeerden overspels, te weten dat hy ghewoonelick huys ghehouden heeft met Donna Eufrasia; de welcke van hem bevrucht zijnde, soo bedwanck by den Prince van Ascoli de selve te trouwen, ende binnen corten tijdt daer naer (alsoo de dienaers van de tyrannie selve segghen) quam dien armen Prince van onghenoechte te sterven, siende dat hy niet en conde beletten (als die veel te sterck een partije tegen hem hadde) dat eens anderen bastaert-kinde niet en soude zijn erfghenaem werden. Maer die van den saecken veel ghewisselicket spreken, de selve willen vastelick segghen dat hy een brocke creech veel lichter om nederwaert te swelgen, danse was om te verteeren. Ende nu degene die met een croone van drye soodanige houwelicken verciert is, jae tot drie reyaen toe in zijne houwelicke staten, hem alsoo ghedraghen hebbende, darf ons noch daer toe ons wettighe houwelick verwijten.
Maer al waert dat hy soo niet bevleckt en ware, ende, datmen hem mochte voor onschuldich houden Soo en besorghen wy [ 88 ]nochtans niet; dat hy ons soude connen eenighe faute voorwerpen: ende wy en hebben (Gode lof) niet gedaen dan seer rijpelick ende met voorgaenden rade van diversche groote, eerlicke, wijse ende voorsienighe personnagien. Ende wat noot was het, dat by hem soo seer dat hooft soude breken met een sake die hem niet aen en gaet, ende van de welcke wy hem oock geen rekeninghe schuldich en zijn te gheven? Want soo veele als wijlen onse gheselnede belangt, sy was seer hooghe ende moghende, oock verstandige ende lovelicke Vorsten na bestaende, de welcke wy niet en twijffelen of sy en houden hen des halven voor wel te vreden ende vernoecht. Ende soo 't van noode ware breeder hier van te handelen, wy souden hem weten te bewijsen, dat oock de geleertste onder zijne eygene Docteurs hem souden onghelijck gheven. Nopende t'houwelick daar wy teghenwoordelick mede bevonden zijn, hoe grooten yver datse hen vermeten hebben tot de leeringhe van de Roomſche Kercke, soo en sullense nochtans niemandt wijs maken datse meer yveraers zijn van de voorschreven kercke, dan mijn Heere van Montpensier onse schoonvader is, de welcke wel geen professie en doet van zijn religie, als de Cardinael van Granvelle ende [ 89 ]zijns ghelijcke zijn doende: maer volghende t'ghene dat hy meynt dat hem zijn conscientie belast, ende nochtans wel overweghen hebbende t'ghene dat daer gheschiet is, ja daer op ghehadt t'advijs van de voorneemste Raden van den Parlemente van Parijs, doe ter tijdt binnen Poitiers vergadert wesende, om de ghewoonelicke gherichts-daghen aldaer te houden, oock ghehoort hebbende t'advijs van de Bisschoppen ende Docteurs: heeft bevonden (alsoo 't oock is in der waerheyt) niet alleene soo daer eenighe belofte van weghen onser gheselnede gheweest hadde, dat de selve van rechts weghe nul ende van gheener weerten behoorde te wesen, om datse in hare kindtsche jaren ghedaen was teghen t'gheestelick recht, teghen de ordonnantien van Vranckrijcke, ende de arresten van de hoochster raden, self teghen de Canons ende artijckelen van de Concilie van Trenten, daer de Coninck soo veele van houdt: maer oock dat daer selfs noyt gheen belofte en is gheschiedt, jae veel ende verscheyden protestatien daerenteghen, alfo t'selve by goede informatien heeft ghebleken, na t'vertreck ende int afwesen van ons gheselnede ghenomen. Boven dien allen, soo en zijn wy in de oprechte Christelicke leeringhe soo on[ 90 ]vervaren niet, dat wy niet em souden weren hoe dat alle dese banden der conscientien van den menschen gedreyt, gheensins en deughen om yemandt daer mede voor Gode te verbinden ofte te verstricken. Ons en can oock niet hinderen dec men mochte segghen, al waer tsake dat 'sulcx, eenen Heere van onser qualiteye, soude eenichsins mogen toe gelaten werden, dat de Paus behoorde ten minsten daer over gedispenseert te hebben. Want wy weten. Gode lof, al over langhen tijt wel, hoe veel dae dese ware van Roomsche dispensatien wel gelden mach. Ende soo verre is het van daer, dat wy souden onse toevlucht willen nemen tot den ghenen die ons tot op deser uren alle t'quaet heeft berockt dat hy heeft eenichsins connen doen, dat wy noch vastelick hopen; alsoo desen gpeden herder ons ende allen vromen eerlicken luyden sulcks is aendoende, dat ons Godt oock sal de ghenade verleenen om dit soo wonderlick ende verholen Rijcke van hem in zijn speloncke van Roome opgherecht (met den welcken hy hier, voortijdts over de gansche aertrijcke was heerschende, den Coninghen ende Vorsten ghevende zijn pantoffel te kussen, jae eenen Keyser onder de voeten tredende) te helpen nae onsen vermoghen in den grondt verderven ende vernielen. [ 91 ]
Ons wert oock verweten, als dat wy souden een vreemdelinck ende wtheemsche ofte een wtlander zijn. [18]
Even als of de Prince van Parma een treffelick groot patriot ware, die in desen landen niet en is gheboren, jae niet eenen stuyver weert goets, noch eenighen tittel in den selven heeft, de welcke niet te min over sommighe onvoorsichtighe luyden na zijnen wille ende goet duncken is gebiedende, die als arme slaven [ 92 ]hen selven onder zijne ghehoorsaemheyt begheven. Maer wat heetense doch eenen vreemdelinck? namelick den ghenen die buyten s'landts is gheboren. Soo volcht dan, dat hy even soo wel een vreemdelinck is als wy: want hy is în Spaegnien gheboren in een landt dat met dese landen een natuerlicke vyantschap heeft ende wy zyn gheboren in Duytfchlandt, met de welcke dese landen natuerlicke vriendtschap ende eenieheyt onderhouden. Men sal ons hier op antwoorden, dat hy Coninc is, ende wy segghen ter Contrarien, dat soodanighen name van Coninck ons hier onbekent is. Hy mach het wefen in Castilien, in Arragon, tot Napels, in Indien, ende alomme daer hy nae zijnen wille ende begeerte heeft te gebieden. Hy mach het oock zijn (wilt hy) tot Jerusalem, vredelick heerschende in Asien ende Afrijcken: Nochtans so veel isser af, dar wy in dese landen niet hoogers dan eenen Hertoghe ende eenen Grave en kennen, wiens macht met seker palen is afghescheyden, achtervolghende onse privilegien die hy tot zijner blijde incomste ghesworen heeft. Maar soo veele als ons is raeckende, het is kennelick, dat wy ende onse voorsaten, van den welcken wy in rechter manlicker linie zijn afcommende, al over twee hondert [ 93 ]jaren begonnen hebben Graefschappen ende vrye heerlicheden in de landen van Brabandt, Luxemborch, Vlaendren ende Hollandt te besitten. Want ontrent den jare ons Heeren M. CCC. XL. mijn Heere de Grave Otto (van den welcken wy zijn af comende in sevenste ledt, ende zijn eerstgheboren erfghenaem) trouwde de Gravinne van Vyanden: ende nae dien tijdt en is de Graefschap van Vyanden wt onsen huyse niet geweken, maer wy hebben altijdt vredelijck de selve genoten tot der tijdt toe date ons de Coninck soo onrechtveerdelick afgenomen heeft. Daer naer mijn Heere de Grave Engelbert dies namens de eerste, soons sone van den voorschreven Grave Otto, nam ten houwelicke de Vrouwe van der Lecke ende van Breda, van den welcken wy insghelijcken af comen in rechter mannelicker linie ende in den vijfsten graedt. Hoe connen wy dan met goeden rechte een vreemdelinck ghenoemt werden? Wy en wilen alhier niet spreken van onse goeden die in Bourgoignen zijn ligghende, alwaer wy Gode lof oock eenen goeden deel in hebben. Maer wy willen ulieden, daer van laten oordeelen, mijne Heeren, die beter wetenschap hebt van onse rechten, dan eenighe andere luyden ter weerelt, wat by onse voorouderen desen [ 94 ]aengaende van ouden immemorialen tijde is ghebruyckelick gheweeet, ende of den Heere van Raveneteyn, van Luxemborch, van S. Paul, van Nevers, van Estampes, ende andere Heeren. Graefschappen ende Baroenijen in desen landen hebbende, voor vreemdelingen zijn gehouden worden, ende of ghy noch huydensdaechs niet en houdt voor ingheborene des landts alle de ghene die soo danige beerlickheden besitten, also verre als sy 't over de zijde van dese landen willen houden? Ja en hebben wy niet hier van een wtdruckelick recht onder ons, soo wel in Brabandt als elders? Want belanghende den tittel van Hertoghe van Brabandt. Grave van Vlaendren, ende andere die hy noch voert, hoe wel dat wy bekennen dat dese digniteyten de hoochste zijn: nochtans ist stat by ende de Spaegnaerts dit niet en weren, soo moeten sy leeren, dat de Banerheeren mesgaders de goede steden des landes van Brabands hebben haren Hertoghen, wanneer dat sy hen selven dus verre vergaten, buyten rechte ende redene yet handelden, genoechsaem bewesen, hoe groot dat was de macht van de Banerheeren van Brabandt, metgaders van de Staten des landts in 't ghemeene. Ende het is kennelick, dat wy zijn afcomende van sulcke Heeren, die som[ 95 ]mighe hondert jaren lanck de voorneemste Baroenijen ende heerlickheden van Brabandt. Vlaenderen. Hollandt ende Luxemborch beseten hebben. Insghelijcks hopen wy oock dat mijne Heeren de Staten soo wel begonnen hebben, hem te bewijsen, hoe grootelicks dat hy teghen zijn schult ende plicht hem misgrepen heeft: jae dat hem de voorschreven Staten noch so wel zijn lesse sullen leeren, dat de arme Sicilianen. Calabroisen. Milanoisen, metgaders die van Arragonien ende Castilien sullen aen ons een exempel nemen, dat men desen tyran niet langher en behoort op aerden te lijden. Selfs de arme inwoonders van Granaten sullen wesen, hoese met soodanich eenen tyran behooren te handelen, die ten tijde van de oorloghe teghen de Mooren, ontrent hondert rijcke Cooplieden van Granaten, ende alle ghelijck Christenen, van den welcke de slechtste mochte wel vijftich duysent Ducaten weerdt aen goeden hebben, liet vanghen ende spannen, daer naer door eenen oploope van volcke dede vermoorden, om zijn coffers met alle t'goet van dese arme luyden te vollen. Alle dese dan sullen met Gods hulpe by dit exempel gheleert werden, hoe dat men met den selven behoort om gen, die haren eedt vervalschen, dien sy so [ 96 ]goet een volck tor harer blijder incomste ghesworen hebben.
Soo wy nu willen verder gaen, mijne Heeren, ende breeder verhael doen, over hoe langhen tijdt dat onse voorsaten niet alleene haren oorspronck in desen landen ghenomen hebben, maer oock Heeren zijn gheweest, ende groote tittelen, digniteyten, ende goeden daer in hebben beseten: voor al sullen wy segghen, hoe dat ten tijden doe zijne voorouders waren maer Graven van Habsburch, woonende in Switserlandt, de onse langhe daer te vooren Heeren des landts van Geldren waren: waer van oock tot op deser uren de wapenen onses huyses van Nassau zijn ghebleven ende behouden worden voor de wapenen van de Hertogen van Geldren. [19] D'welck landt wy niet voor een cleyn wijlken slechts besetten hebben: maer al van dien tijt af, doe mijn Heere de Grave Otto ghetrouwt hadde de dochter ende erfghename van den Voocht ofte Regent van Geldren (want alsoo worden de Heeren des selven landes in dien tijdt ghenoemt) het welcke gheschiet is in't'jaer duysent neghen[ 97 ]endertich, [20] tot in't'jaer derthien hondert vijftich, te weten, eenen tijdt van drie hondert elf jaren, hebben onse voorsaten altijdt gheweest Heeren. Graven ende Hertoghen des Landes van Geldren also van dien noch gedenck-teeckenen ghenoech voorhanden zijn. Daerenteghen zijn wy wel versekert, dat de ghene die ons eenen vreemdelinck heet, niet alleene en sal soodanighe teeckenen ende mercken connen by brenghen, om te bewijsen dat hy zijnen oorspronck wt desen landen heeft, maer dat ter contrarien ten selven tijden zijn gheslachte in desen landen noch onbekendt, ofte ten minsten niet vermaert en was.
Ende om dies wille dat hy hem soo heeft beneerticht een valsch narratijf te maken, nies weert om eens daer van te spreken, maer veel meer om te verspotten, inhoudende (alsoo hy seght) den voortganck [ 98 ]ende progres van onse aenslaghen: Aenghesien dat daer veele zijn onder ulieden, die wt redene dat sy in dien tijden, als dese saken eerst begonsten, noch nier van bequamen ouderdom en waren om de selve te connen verstaen, ofte ymmers om datse doe ter tijdt in de ghemeyne saecken noch gheen onderwindt en hadden, niet wel en conden sien hoe dat alle saken zijn beleydt worden door de schalckheyt der Cardinalisten, ende nae het stieren van den raedt de wt Spaegnien quam, (den welcken raedt altoos in dese Landen heeft, willen alle dinghen nae zijn handt hebben, alsoo hy oock heeft in anderen landen ghedaen, hebbende dese opinie van hem selven, dat hy was t'hooft van de heerlickheden deser Landen, ende dat wy slechts hare slaven ende onderdanen waren:) Soo willen wy ulieden nu gaen vertellen, hoe dat alle dinghen door dese verstandighe meesters (die daer meynen dat alle andere menschen by hen vergheleken, niet dan beesten en zyn) gheregiert zijn worden, tot dat sy ons bynae ghebrocht hebben tot opt wterste ende tot aent boort van onse grondelicke bederffenisse ende van een allendighe slavernije, foo Godt door zijne voorsienicheyt voor ons niet ghewaeckt, ende ons van hare wreede raedeslaghen ende bloedighe handen verlost [ 99 ]hadde, Versoeckende aen ulieden; mijne Heeren, alfoo wy in desen verhale uwe lijdtsaemheyt noch voorder van doen hebben, dat ghy niet en wilt aflaten ons soo goet ghehoor te geven, als ghy tot noch toe ghedaen hebt. Niet t'wijffelende (alsoo daer veel zijn onder ulieden die onse actien ende handelingen, ofte ymmers eenen deel van de selve ghesien hebben, ofte verstaen, soo van haren vaderen als van andere eerlicke luyden, die hier af connen ghetuyghenis gheven) oft ghy en sult ons gehoort hebbende, lichtelick mercken ende oordeelen, dat onse woorden soo veel waerachtigher zijn ende gheloofweerdigher, als die van onse teghenpartije valsch ende onbeschaemt zijn. Wy en sullen hier niet aenroeren t'ghene dat wy tot s'Keysers tijden hebben ghesien niet dat wy diversche dingen van de Spaegniaerts doe ter tijdt alreede voorghestelt ende ghepractiseert niet en souden zijn gheware worden, de welcke wy niet goet en vonden: ofte dat wy niet en souden ghenoech verstaen ende ghemerckt hebben, dat de sieckte metrer tijdt mochte gheraken soo seer toe te nemen, dat het soude van noode werden eyndelick een sterck ende crachtighe medecijne te ghebruycken, om t'lande van dese schadelicke Spaensche [ 100 ]humeuren te purgeeren: maer wy en conden ons niet wel laten duncken, (dewijle dar wy van weghen onfer jonghe Jaren ende cleyne ervarentheyt doe ter tijdt soo grondelicke de boosheyt der Spaegniaerden ende harer aenhangheren, die noch soo diepe verborghen lach, niet en conden ontdecken) dat wy eyndelick souden bedwonghen werden dat brandt-ijser ofte cauterije teghen desen kancker van Spaegnien te ghebruycken, ofte ymmers tot aen 't scheermes te comen. Maer nae dien dat met onsen Jaren oock ons verstant heeft toeghenomen ende versterckt is worden. Soo zijn wy van een ander ende seer verscheyden meyninghe gheworden, dan vele waren, die niet en conden ghedencken dat de wreedtheyt ende rafernije van de Spaegniaerden haer soo verre hadde connen wtstrecken. Want daer en is niet ghebeurt, dat wy al over langhen tijdt van te vooren niet sekerlick en hadden verwacht, ghemerckt dat wy van hare wreede, gierige, ende hoochmoedige manieren van doen seer eygentlicke kennisse droegen. Daerom willen wy den voorsz. tijdt van den Keyser Karel voorby gaen, de welcke oock gheensins en is te verghelijcken in manieren van excessen ende tyrannije, by den tijdt die naderhant onder zijns soons regeringbe ghe[ 101 ]leden is niet dat de Spaegniaerts doen een hayr beter waren dan se nu zijn (want sy in Indien ende elders daer se volcomelick hadden te ghebieden, haer boose aerde ende natuere, mergaders haren tyrannischen wille ghenoechsaem bewesen hebben:) maer hare eergiericheyt ende hooghmoedicheyt werdt eenichsins achterwaerts ghehouden, door de goede affectie die de Keyser den armen onderdanen van herwaerts over was draghende, ende om dat dese Landen vol waren van voortreffelicke Heeren, oock van cloecke ende verstandighe Mannen, aerdende nae haren ouden Edeldom (dien wy oock van herten souden wenschen datse kinderen hadden die hen gheleken) de welcke dienstelick ende bequame waren om der Spaegnizerden, dertelheyt in den toom te houden, ende tot een teghenghewichte teghen hare groote hooveerdije ende vermetenheyt. Soo willen wy dan comen tot den navolghenden tijde, onder deses Conincks regieringhe: wt defer redene mede, om dat hy (die s'Keyfers goeden alleene, ende niet zijne deuchden ghe-erft heeft) de ghene is die ons op soo Barbarifche ende tyrannische wijse nu comt bespringhen.
Als de Keyser Karel van hooghloffelicker gedachtenisse, ende de Coninginne Maria sa[ 102 ]ghen, dat hare saken langs soo ergher worden, ende gheschapen waren qualick af te loopen, door dien dat de oorlooghe van Duytschlandt veel eenen anderen wtganck hadde ghenomen, dan de Paus ende de Spaegniaerden hen selven waren belovende: aenghesien dat de Coninck van Vranckrijcke hem met sommige van de voorneemste Duytsche Vorsten teghen den voorsz. Keyser ghe, voeght ende verbonden hadde: Soo werdz de Keys. Majesteyt bedwonghen met zijnen vyanden te appoincteren, zijnde in sulcken state zijne saken, dat hy den moet verloren ghevende, van dese Landen te moghen langher houden, voor hem nam nae Spaegnien te vertrecken, om daer een stille ende eensaem leven te gaen leyden, na dat hy alle zijne Coninckrijcken ende heerlickheden in de handen van zijnen sone hadde overgestelt. Ende hoe wel dat den Coninck hoogelick hadde van noode gheweest, nae dat den staet zijner heerlickheden ende namelic van de Nederlanden doe gestelt was, jae van de Keys. Majesteyt dies seer widruckelic bevel hebbende, dat hy soude zijner onderdanen goeden wille ende affectie tot hemwaerts met allen vlijte onderhouden, [21] ghemerckt dat [ 103 ]soo wel des Landes welvaren, als het bewaren zijner eere geheel ende al aen de middelen ende dapperheyt der selven zijner onderdanen, was hanghende: Nochtans het zy om dat hy alsoo, in Spaegnien hadde opghevoedt gheweest, ofte t'zy door den raedt van [ 104 ]de ghene die hem hadde alreede doe ter tijdt ende hebben altoos naderhande inghenomen: soo heeft hy ghestadichlick desen wille in zijn herte behouden, dat hy woude ulieden door een puere ende volmaeckte slavernije hem onderwerpen (diese met den name van een volcomen ghehoorsaemheyt hebben becleyder) ulieden gantschelick benemende uwe oude privilegien ende vryheden, om met ulieden ende met uwe wijss ende kinderen alsoo te leven, ghelijck zijne Dienaers met de arme Indianen, ofte ten minsten met die van Calabrien, Sicilien ende Napels pleghen om te gaen: niet ghedenckende dar dese Landen niet en zijn met den zweerde ghewonnen, maer meestendeel al gheerst ende van patrimonie weghen ghecomen, ofte die hen selven ghewillichlick met goede conditien ende voorwaerden zijnen voorsaten [ 105 ]hebben overghegeven: [22] Jae dat ' meer is, die zijnen vader den Keyser, ende den Coninck zijnen Grootvader tot een fondament gedient hebben, om daer op de timmeragie van soodanighe Coninckrijcken ende heerlickheden op te rechten, tot de welcke men siet dat huys van Oostenrijcke ghecomen te zijn, het welcke sonder teghensegghen huydensdaeghs wel dat meeste ende machtichste van de gantsche Christenheyt is. Desen zijnen wille ende affectie en heeft by maer al te seer betoont ende openbaerlick te kenmen ghegheven corts na des Keysers vertreck: ghelijckerwijs de Heeren die doe ter tijdt leefden, soose nu noch voor handen waren, ghenoechsaem t'selve souden beruyghen. Want soo saen als hy werdt bedwonghen den krijch teghen den Coninck van Vranckrijcke te vernieuwen, hadde hy slechts een voncsken van oprechte ende goede affectie tot desen landen ghehadt, soo behoorde hy zijn onderdanen ten minsten in goeder devotie ende gheneghenheyt tot hemwaerts te onderhouden, ghemerckt de groote macht zijnes vyandts: Maer ter contrarien, zijnde int midden ende int diepste van zijne swaerwichtighe affairen (soo groot ende on[ 106 ]matich was zijn begheerte om te tyranniseren) hy heeft al te clare ende ghewisse bewijsinghe ghedaen van zijnen quaden wille ende ghenegentheyt die hy desen Landen was draghende. Niet teghenstaende dat de Keyser (dien de opgheblasene ende hoveerdighe aerdt ende natuere van de Spaegniaerden beter bekent was, dan eenighen Vorst of Mensche ter weerelt, ende moghelick oock de voorsz. genegentheden aen den Coninck zijnen Sone ghemerckt hadde: [23] oock wel wetende den staet van dese Landen, waer door dat de selve te bewaren ofte [ 107 ]te verliesen zijn) soo ernstlick den Coninck waerschoude, soo verre als by desen Spaenschen hooghmoet niet in den toom hielde, dat hy wel sach commen dat de selve soude de oorsake zijn van de wterste bederffenisse van den heelen staes deser Landen, die metter tijt dese moetwillige regieringe, die de Spaegniaerts waer sy connen ofte moghen plegen aen te rechten, niet en soude connen verdraghen. Ende dese vermaninghe dede hem de Keyser in onse tegenwoordicheyt, mergaders in bywesen van wijlen mijn Heere den Grave van Bossu, Vader van den letst overledenen, ende van veel ander Heeren van zijner camer, van den welcken noch eenighe by leven zijn. Maer noch het aensien van zijns vaders gebot, noch zijner eygener saken welvaert, noch de gherechticheyt, selfs niet (t'ghene dat oock de vreemste natien, hoe barbarisch datse zijn, pleecht te bedwinghen ende achterwaert te doen houden) zijnen eed dien hy ghedaen hadde, en hebben noyt connen dese aengheboren aert ende wille temmen ofte matighen: Jae, darenteghen niet anders dan of hy de overhandt boven alle rechten, privilegien ende vryheden des landts, selfs over de redelickheyt ende gherechticheyt hadde ghehadt: alsoo heeft hy alle banden ontwee gebroken, om in eenen on[ 108 ]versoenlicken haet te vallen, ende tot allerhande soorte van wreedtheyt hem selven moetwillichlick te begheven.
Op den selven tijdt, mijne Heeren, hebt ghy hem verwillighet seker bede, die daer wert ghenoemt die Novennale ofte Neghenjarighe bede, doort middel van de welcke oock de cloeckheyt en de wijse aenleydinghe van de Heeren ende Edelen van herwaerts over, mergaders van diversche manlicke ende dappere Duytfche Heeren ende krijchsluyden; zijne saken soo wel ende met sulcker voorspoet zijn beleydet worden, dat hy nae twee slachten door hem ghewonnen, veel steden verovert, ende veel ghevangenen wan grooter qualiteyt ende in grooten ghetale by hem vercreghen, zijnen vyandt eyndelick bedwanck eenen vrede te aenveerden, tot soo groote schade ende nadeele van den Coninck van Vranckrijcke, als hy heerlick ende profitelick was voor den Coninc van Spaegnien: Ende (so ons yet veroorloft ware ons selven te segghen) hadde hy noch een droppel van danckbaerheyt by hem resterende, hy en soude niet connen loochenen dat wy zijn een van de voorneemste instrumenten ende middelen gheweeft, om hem tot soodanighen vrede, daer hy soo groot voordeel by hadde, te doen gheraec[ 109 ]ken, hebbende den selven met mijne Heeren den Connestebel van Montmorency ende Mareschal van S. Andre alleene ende besonderlick gehandelt, ter grooter instantie van den Coninck, die ons voor seker verclaerde, dat den meesten dienst dien wy hem ter weerelt souden connen doen, was den paeys te maecken, ende dat hy dien in alle manieren begheerde, hoe diere dat hy hem oock soude moeten costen, om dies willen dat hy ghesint was nae Spaegnien te verreysen. Maer dat en conde al niet helpen, om te maken dat hy selve ofte zijnen Raedt soo wel van Spaegniaerden als van veelen wt desen landen ghecomposeert (die teghen ulieden ende uwe vryheyt metgaders teghen t'gantsche landt altijd eenen gheduerighen haet hebben gedraghen) souden ulieden eenighen danck weten van een soo merckelicke hulpe als de voorschreven bede was, ofte van soo gheluckighe executie als daer naer is gevolcht: Ja ter contrarien, sy hielden dese subventie voor een crime ende misdaet teghen de Majesteyt, om de welcke ghylieden (ende voornemelick wijlen mijn Heere van Lalaing) sententie van lijfstraffe met rechten scheent verdient te hebben; in sonderheyt wt dese oorsaken, Om dat men hen de selve niet eer en heeft willen ver[ 110 ]willighen, sonder de Generale Staten eerst daer over te beroepen: ende om dat ghy, mijne Heeren, in soodanige vergaderinge dese harpijen van Barlamont ende haers ghelijcke grijp-voghels de clauwen wat corten, ende voor af snijden woudt, doe ghy ordonneerder dat de penninghen, volghende de voorghedraghen conditien, souden by uwe commisen wtgereyckt werden. Dit waren (om de waerheyt te fegghen) twee wtnemelicke groote crimen. D'eerste, te weten, de vergaderinghe van de Staten te versoecken: dewijle dat sulcks een recht middel is om de tyrannije daer door in den toom te houden ende te verschrencken: soo wert het gherekent voor een misdaet wel soo seer ghehaet van den tyrannen, die haer eyghen volck op eten, ende vyanden van haer eyghen croone ende onderdanen zijn, als ter contrarien dese edel vergaderinghe van de oprechte Coninghen ende Princen ende goede vaderen des volcks, bemint, gheeert ende gherespecteert wert, als zijnde het rechtsinnich fondament ende versekeringhe van alle Staten ende policijen, jae het eenich steunsel daer de Vorften vry ende vaste op moghen berusten. D'ander crime en wert in eeuwicheyt niet vergheven. Want dese luyden die t'volck soo opknaghen ende van [ 111 ]bloet der arme luyden leven, hebben van over langhen tijdt den staet van hare dieverijen ende rchattinghen alsoo ghemaekt, datse scheen dese hare diefte van de ghemeyne goeden hen alsoo goet ende seker incommen te wesen, selfs veel vruchtbarer ende nutter als t'ghene datse van haren vaderlicken ofte gheerfden goede zijn ontfanghende: daer beneven verswijghende haren Vorsten de oorsake alles quaedts, ende met loghenachtich voorgheven vleyende ende smeeckende sy soecken eenighen schijn ofte decksel, d'welcke sy voorwenden om der voorsz. Vorsten herten tegen hare onderdanen te ontsteken ende te verbitteren. Wy hebben selve, mijne Heeren, hare daden ende handelinghen ghesien: wy hebben hare propoosten ghehoort: wy zijn de ghetuyghen van 't ghene dat sy geadviseert hebben, doe sy ulieden alle ter doot waren verwijsende, ende niet meer wercks van ulieden en maeckten dan van beesten, haddense maer slechts de macht ghehadt om ulieder insghelijcks te vermoorden, alsoose in Indien ghedaen hebben, ende noch daghelicks doen, daerse meer dan twintich milioenen, ofte twee hondertmael hondert duysent persoonen hebben jammerlick om den hals gebracht, ende dertichmael meer landts verdorven ende wtgheroeyt, dan dese Nederlan[ 112 ]den groot zijn, met soo vreeselicke grousaemheyt, dat alle de barbarische, wreede ende tyrannische feyten hier te vooren oyt bedreven, niet en zijn dan spel te achten by t'ghene dat den armen Indianen is ghebeurt, alsoo de Spaensche Bisschoppen ende Docteurs selve dat hebben by geschrifte naghelaten, en de om den Coninck voor Godt ende voor de menschen alle middelen te benemen van hem te moghen verontschuldighen, soo is de historie hem selve toegeschreven ende gedediceert worden door eenen van zijne onderdanen, dien noch eenighe gherechticheyt in 't herte was overghebleven. Van dien tijdt af dan, wy ende de andere Heeren, oock veele van de beste luyden van eeren ende verstandichste, so wel onder den edeldom als onder het ghemeyne volck, hebben goet ghevonden de Spaegniaerden wt den lande te doen vertrecken: onse rekeninghe alsoo maeckende, hoe wel datter noch al veel quaet bloets onder ons lieden was (soo men van dien noch op dese stonde meer siet resterende dan 't wel oorboorlick ware, voortspruytende wt de gheinfecteerde besmettinghe van hare vaderen, die der Spaegniaerden eergiericheyt, ende bedrieghelicke handelinghen van de Cardinael van Granvelle doe ter tijt waren dienende, dat t'selve niet teghenstaende het [ 113 ]meeste ghetal oock van de Heeren van hoochster qualiteyt souden vyanden van dese Spaensche tyrannije wesen: Maer eensdeels om eenighe ander becommernissen ende affairen die daer voorvielen, eensdeels oock om dat wy metgaders sommige andere Heeren na Vranckrijcke moesten verreysen, daer wy werden als gijsels henen gesonden, ende om by t'houwelic van de dochter van Vrancrijcke tegenwoordich te zijn; soo werdt de selve sake voor eenen tijt lanck verachtert, ende de executie van dien verhindert. Nu so verre is het van daer, mijne Heeren, dat wy eenen goeden deel van t'ghene dat tegen ons is voortghebracht, souden eenichsins begheeren te loochenen, dat wy ter contrarien het selve voor groote eere zijn houdende : ende sullen ulieden moghelick noch meer segghen dan onse vyanden weten, namelick, hoese meer teghen ons sullen crijsschen, ende hare verwoedtheyt metgaders haer verbittert herte teghen dese landen betuyghen, dat wy soo veel te meer ons sullen verblijden, dat het Gode beljeft heeft ons die genade te doen, dat wy souden helpen den loop van dese onmatighe tyrannije schutten ende ophouden, metgaders door t'selve middel oock eenen inganck ende open bane yoor de waerachtighe Religie helpen maken. [ 114 ]
Sy segghen, Soo gheringhe, als de Cominck wt den Nederlanden vertrocken is gheweet, dat wy met alle listighe ende boose aenslaghen ende practijcken ons vervoordert ende ghepoocht hebben om te winnen ende vercrijghen den wille ende ghemoet van den ghenen die wy wisten qualick ghesint te zijn, belast met schulden, vyanden van der Iustitie, liefhebbers van nieuwicheden, ende boven al de ghene die ter saecken van de Religie bedraghen ofte ghesuspecteert waren. Soo veele als de ghene belangt die de kennisse van de Religie hadden, wy belijden gheerne dat wy de felve noyt ghehaet en hebben. Want aenghesien dat wy van joncks op in de voorsz. Religie waren ops getrocken, ende dat onse Heer vader daer by heeft willen leven ende sterven, hebbende die abuysen der Kercke wt zijnen heerlickheden wtgeroeyt: wien can het so vremdt beduncken, dat dese leeringhe soude in ons herte van doen in sulcker voeghen inghegraveert ende soo diepe ingewortelt zijn geweest, datse t'haren rechten tijde heeft begonnen hare vruchten voort te brenghen? Want hoe wel dat wy doe ter tijdt, wt redenen dat wy soo langhe jaren in s'Keysers camer hadden opghetrocken gheweest, ende dat wy tot onsen jaren ghecomen [ 115 ]zijnde om de wapenen te moghen draghen, ons oock alsoo saen met grooten last ende bevel in den armeyen belemmert vonden, metgaders dewijle dat wy soo weynich middel hadden om in de Religie recht onderwesen te werden, veel meer aen de wapenen, aen de jacht, ende ander oeffeninghen van jonghe Heeren ghedochten ende die naeder ter herten trocken, dan t'ghene dat onse salicheyt was belanghende: Nochtans wy hebben groote oorsake om Godt te dancken, dat hy dit heylighe saet, d'welcke hy selve in ons ghesaeyt hadde, niet en heeft laten versticken. Jae dat meer is, wy segghen dat ons noyt en hebben te sinne ghestaen alle de wreede execution, soo wel met den vyere ende met den sweerde, als in 't water te versmooren, [24] oft te del[ 116 ]ven, ende ander dierghelijcke, [25] die men ter selven tijdt al te ghemeynelick plach te għebruycken teghen de ghene die van de Religie waren, alsoose de schrijver, ofte (gelijck hy liever heeten wil) de schilder van dese eerloose verbanninghe, selve noemt. De welcke hoe wel dat hy in allen anderen dinghen niet en doe dan vlaebacken, lleghen ende missegghen, nochtans dit aengaende heeft hy seer wel ghesproken als hy segt, dat de ghene die hy soo onghenade- [ 117 ]lick tot der doodt verwesen ende veroordeelt wil hebben, van de Religie zijn, alsoo oock inder waerheyt even dese Religie alleene weerdich is dien name te draghen, als die boven alle d'andere, die oock mer den selven name (doch t'onrechten) ghemeynelick pleghen genoemt te werden, verre is utnemende: d'welck hen de waerheyt selve (soo groot is haer cracht ende sterckte) wt den mondt getrocken ende also heeft doen belijden. Maer insonderheyt, nae dat wy in Vranckrijcke zijnde, wt des Coninck Heyndricks eyghenen monde verstaen hadden, hoe dat den Hertoghe van Alve was handelende van de middelen om alle de ghene die ghesuspecteert waren van de Religie te zijn, soo wel in Vranckrijcke[26] als in dese lan[ 118 ]den, ende over al door de gantsche Christen heyt ut te roeyen: ende na dat de voorschreven Coninck (de welcke meynde, alsoo wy een van de gecommitteerde waren tot de Vrede-handelinghe, ende dewijle dat ons soo groote saken vertrouwt ende ghecommuniceert waren, dat wy insghelijcks oock van desen aenslacht souden wetenschap draghen) ons verclaert hadde de hooft-somme van den raedt ende voornemen des Conincks van [ 119 ]Spaegnien, metgaders des Hertoghen van Alve ende wy hier en teghen, om by zijner Majesteyt niet in vercleyninghe te comen, als of men ons hadde yet willen verhelen ofte voor ons verborghen houden, op sulcken wijse gheandtwoort hadden dat de voorsz. Coninck sodanige opinie van ons nieţ en liet vallen: waer door hy veroorsaeckt werdt te continueren ons een lanck ende breet verhael te doen, uit t'welcke wy [ 120 ]conden ghenoech afnemen ende bemercken wat den grondt van 't gantsche bewerp en de aenslaghen van de Inquisiteurs was: Wy willen gheerne bekennen, dat wy doe ter tijdt uit der maten seer zijn beweecht worden tot compassie ende medelijden over soo veel luyden van eeren, die tot ter doot gheschickt ende overghegheven waren, metgaders in 't gemeyne over alle dese landen, den welcken wy ons hielden soo groo- [ 121 ]telicx verbonden te wesen, ende in den welcken men ghedochte een seker maniere van Inquisitie in te voeren, die erger ende wreeder hadde gheweest dan de Inquifitie van Spaegnien,[27] jae die een gespannen [ 122 ]garen was om also wel de Heeren des lants selve als dat volc daer in te vangen: In der voegen dat de gene die de Spaegniaerts ende hare aenhanghers door andere weghen niet en hadden connen onder de voeten brenghen, souden door soodanich middel in hare handen lichtelick zijn ghevallen, uit den welcken hen hadde onmoghelick gheweeft te ontcommen: ghemerckt datmen maer behoeft hadde een beeldt eens zijdelincks ofte dweers aen te sien, om tot den vyere verwesen te werden. Ende wy bekennen noch voorder, dat wy (sulcks siende als hier te vooren verhaelt is) met rechten ernst ter selven tijdt voor ons namen, ons uiterste best te doen, om dit Spaensche gespuis uit den lande te helpen verjaghen, het welcke ons noch tot deser uren niet en is berouwen: Jae ter contrarien wy zijn dies wel versekert, dat wy ende mijne Heeren onse medeghenooten, metgaders alle de ghene die soo lovelick een voornemen jonstich toeghedaen zijn gheweest, hebben soodanich een daet volbracht, die in eeuwicheyt niet ghenoech en sal connen gheloost werden, aen de welcke maer een dinck alleene en ghebrack om allesins volcomen te wesen, ende waer door wy die meeste eere van der weerelt hadden moghen behalen, dat wy behoorden de dore achter [ 123 ]hare hielen oock soo wel ghesloten te hebben, op datse niet wederom in t'landt en souden comen, als wy doe de middelen hadden ghevonden om t'landt daer van te suyveren. Oock willen wy ulieden noch meer segghen, ende zijn wel te vreden dat den gantschen Raedt van Spaegnien, jae al de werelt, dit hoore ende verstae. Waert sake dat onse medebroeders van de ordre ende onse medeghenooten van den Rade van State, in haren raedtslaghen liever hadden willen met ons stemmen, dan haer eygen leven soo goede coop wech gheven: soo hadden wy oock mede lijf ende goet by gheset, om den Hertoghe van Alve ende de Spaegniaerts buyten s'landts te houden. Ende wy willen wel darse dit noch daer toe weten, nu alreede eenen goeden deel deser landen van de voorschreven vuylicheyt in dier maten ghesuyvert is, soo datter in den selven gheen ander memorie dan alleene van hare gebeenten en is overghebleven, dat wy ins gelijcks met Godes hulpe, mergaders door toe doen van uwe goerjonsticheyt (de welcke soo wy hopen ons niet en sal begheven ofte ontbreken) noch teghenwoordelick niet eer en ghedencken op te houden noch af te laten, dan wy uit alle onse cracht ende vermoghen sullen alle neersticheyt ghedaen [ 124 ]hebben, om t'gheheele landt in 't ghemeyne van dit ghewormte te reynighen, ende met allen zijnen aenhangeren wederom over t'geberchte te doen passeren, om aldaer hare eygene landen in roere te stellen, ende ons te laten leven in ruste ende vrede van lijf, goet ende conscientien. Derhalven zijnse seere verdoolt, wanende dat wy sfoodanich werck eerst hebben begonnen nae haerlieder vertreck uit dese landen: want wy hadden sulcks al van doe voorgenomen als wy in Vranckrijcke met den Coninne op de jacht, ende sy lieden noch hier in t'lant waren. Ja wy en hadden gheen ruste, eer dat wy doort middel van wijlen Mevrouwe van Savoye oorlof vercreghen, om wederom in dese landen te moghen keeren, op onse trouwe, ende met belofte tot Reyms wederom te verschijnen, teghen dat men aldaer den Coninck Franchoys dies namens den anderen soude croonen. Ende herwaerts over ghecomen zijnde, wy sochten aen, niet die met schulden belast waren of banckerotiers, maer luyden van eeren ende rijck van goede, ja de eerste ende notabelste van den lande, om uit de name van de Stadt te versoecken, dat den Spaegniaerden soude bevolen werden te moeten vertrecken. D'welc ooc eyndelick ward int werck ghestelt: ende [ 125 ]de vyanden connen noch wel indachtich zijn, wie dat dese vrome ende eerlicke personagien, waren, die henlieden dese so onaenghename bootschap brachten: ende hen de selve voor ooghen stellende sullense daer by ooc hare onbesfchaemde lasteringen leeren bekennen.
Aengaende datse segghen, dat wy principael autheur ende oproerder zijn gheweest van de eerste overghegheven Requeste, wy en willen hen, niet verswijghen noch helen wat daer van is. Ende namelick, doe wy gheware worden dat het quaer in sulcker voeghen hadde toegenomen, dat het nu niet meer te doen en was om sommigbe arme luyden, alleenelick te verbranden die hen selven, ghewillichlick lieten in 't vyer werpen, maer dat veel van den besten edeldom ende van de voorneemste onder den volcke daer over alomme murmureerden: vreesende dat dese sake een ghevaerlick eynde ende uitganck mochte gheraken te nemen: ende alsoo, wy voor onsen ooghen saghen dat Vranckrijcke om gelijcker oorsaken wille, eens alreede eenen harden aenval van inlantschen krijch gheleden ende overcomen hadde, beforghende dat wy insghelijcks de selfde sieckte oock niet en souden op den hals crijghen, die ghemeynelick, veel ghe[ 126 ]vaerlicke ende haeftighe toevallen mét haer brenght, de welcke somtijdts veel swarer om te genesen zijn dan de sieckte selve, alsoo wy 't (eylaes) maer al te veele daghelicks moeten ervaren: Sulcks (segghen wy) siende ende bemerckende, soo ist dat wy, van weghen onses eedts ende plichts daer mede wy den lande verbonden waren, versocht hebben aen mijn Heeren onse medebroeders, Ridders van der ordre, ende aen de voorneemste van den Raedt van State, datse souden willen te Hoochstrate by een vergaderen, om aldaer henlieden te kennen te geven den sorghelicken staet deser landen, zijnde apparent in een inlandtsche oorloghe te vallen: ende dat het oprechte ende eenighe middel was om t'selve te beletten, wylieden, die van weghen onser Staten ende officien groote macht ende auctoriteyt binnen den lande hadden, souden de sake voor de handen nemen, dac om daer în alsulcke ordre ende remedie te stellen als wy tot ruste ende welvaren van den lande souden bevinden te behooren, metgaders voor alle dinghen, ende insonderheyt te verhoeden dat sCardinaels creatuercn die niet en sochten dan bloetverstorten, banninghe, confiscatie van goeden, ende in somma niet dan moordt ende wonden, de handt daer souden eenichsins aen legghen, [ 127 ]legghen, tot een versekerde ende ontwijsselicke verderffenisse van alle de landen van herwaerts over: ofte andersins het mochte soo comen, dat de ghene die niet goet en vonden, dat men alsoo nae de ghewoonlicke maniere meer soude branden ende blaecken, gheen gebreck en souden hebben van een hooft ofte voorstaender die sulcks soude willen beletten. Ende hoe wel dat wy met veel redenen hen verthoonden, datse hen souden willen voeghen nae ons advijs ende meyninghe, jae dat wy boven de goede vriendtschap die wy onder malcanderen hadden, hen daer toe noch voorhielden t'advijs van mijn Heere den Grave van Swartzburgh ensen schoonbroeder ende van den Heere Joris van Holt, de welcke doe ter tijdt by den Heeren van herwaerts-over in grooter achtinghe ende wel ghesien waren, om de groote diensten by hen desen landen bewesen: Nochtans het en was doe niet in ons vermoghen t'selve te verwerven: ende dese onse t'samencomminghe en diende nerghens anders toe, dan tot een ghetuyghenis voor alle de weerelt, dat wy siende van verre aencommen t'gene dat wy nu, daghelicks zijn ervarende, alle goede middelen ghesocht hebben om t'selve te voorcomen ende af te keeren. Maer de ghene daer wy te [ 128 ]vooren van gheseyt hebben, datse bevonden dese vervolginghen seer hardt ende onverdraghelick te wesen, ende datse, alsoo lange als de selve souden blijven duerende, gheen vaste gerustheyt in den lande en conden bemercken (soo 't ghewoonelick in dien ende in dierghelijcken saken pleeght te gheschieden) begonnen nieuwe aenslaghen voor te stellen, de welcke wy uit redene onses lasfts ende officien, die wy waren bedienende, middel vonden om te ontdecken. Soo veele isser af, besorghende dat dese dinghen mochten gheraken seer ghevaerlick af te loopen ende een quaedt eynde te nemen: daer beneven achtende dat desen wech den sachtsten ende in den rechten wel ghefondeert was: dat wy niet quaet en hebben ghevonden dat de voorsz. Requeste soude ghepresenteert werden. D'welck wy gheensins en willen ontkennen: ende soo verre van daer is het, dat wy 't souden soecken te bewimpelen,[28] dat wy ter contrarien t'felve tot grooten voordeele voor onse eere ende reputatie, oock tot sonderlinghen diensten des [ 129 ]Conincks ende des landts zijn houdende. Want hadden s'Conincks wijse Raden soo wel beraden gheweest, datse sulcks in den eersten verwillighet hadden, daer en soude soo veel jammers ende ellendicheyt niet uit zijn ontsproten ende naghevolghet, door de welck t'gheheele landt bynae verdorven ende vernielt is worden. Maer so hen lust te weten de rechte ende eyghentlicke oorsake soo wel van t'overgheven van de voorschreven Requeste, als van t'gene dat daer op ghevolcht is: datse t'selve wijten ende toeschrijven sare onversadelicke wreedtheyt, de welcke haer niet en heeft laten vernoegen met de onverdraghelicke strengicheyt der placcaten, maer volghende d'exempel van den onvroeden Coninck Roboam, ja meer ghehoor ende ghelove ghevende den raedt van een qualick-beraden Vrouwe, van eenen Cardinael die des Paus creatuere is, ende van andere dierghelijcke: sy gaven den volcke dese antwoorde, De vader heeft ulieden ghecastijdt met sweepen, ende de sone sal ulieden castijden met scorpioenen. Korts daer op [ 130 ]op werdt met grooter instantien ende ver volch gedreven, dat de nieuwe Bisschoppen, die weynich tijdts daer te vooren gecoren waren ende opghericht, souden gheaenveert ende ontfangen werden: d'welck alsoo veel was te seggen, als soo menigen hangman ofte beul, om de arme Christenen te verbranden. Oock worden de privilegien onder de voeten ghetreden. Door wien doch? door een ghepassioneerde vrouwe, ende daer en tusschen ghewapent met een momaensichte, van Conincklicker macht van verraderijen, meyneedicheyt ende Cardinaelsche listen. Op soodanich aenbeeldt, mijne Heeren, was għesmeedt alle t'groot quaedt dat hier nae gevolcht is: namelick, om dat op de voorschreven Requeste by den edelen gepresenteert in sulcker voeghen niet en werdt voorsien als de redene ende den noode was vereysschende. Waer in wy wel weren, connen dat selve voor Godt ende voor ulieden, mijne Heeren, vry protesteren, dat wy onse eere, metgaders onsen eede nerghens en hebben te buyten ghegaen: maer daer en teghen wy waerschouden de Hertoginne ende alle de Heeren van den Rade, dese groote inconvenienten die naderhandt ghevolcht zijn: soo dat alle t'quaet henlieden moet gheweten werden. Want soo [ 131 ]verre waft van daer, datse ons wouden ghehoor gheven, datse ter contrarien ghedochten een sonderlinghe ende bequame occasie ghevonden te hebben, om ter executie te stellen t'ghene dat sy langhen tijdt daer te vooren overleyt ende beworpen hadden: te weten, Na datse souden vernielt hebben alle de gene die ghesuspecteert waren van der Religie te wesen, datse daer naer dies te lichtelicker de reste van des landts inghesetenen onder een jammerlicke ende onlijdelicke dienstbaerheyt hadden connen brenghen. Ende niet alleene van onsent weghe, maer oock van veelen anderen worden hen diversche vertooninghen ghedaen soo wel in t'openbare als in t'byfondere, oock van veelen eerlicken luyden, liefhebberen des vaderlandts, jae des Conincks selve, meer dan hy wel verdient hadde: te rechter tijdt ende stede die selve waerschouwende van het toecomende dangier, ende te kennen ghevende wat de Coninck in sulcken ghevalle te doen schuldich ende verplicht was van zijnes eedts weghen, metgaders van weghen der verbintenissen ende conditien, met den welcken hy ende zijne voorsaten voor hem, tot Heeren deser landen aenghenomen zijn geweest. De Grave van Egmond selve werdr in Spaegnien ghesonden, om den Coninck in ey[ 132 ]ghener persoone t'voorschreven vertooch te doen. D'welck niet te min soo, weinich heeft gheholpen, dat daer en teghen den voorschreven Heer Grave onder, den schijn van s'Conincks woort seer deerlick bedroghen, zijnde (d'welcke hem naederhandt diere ghenoech ghecost heeft,) brieven van daer brochte, heel ende al van contrarien, inhoude, dan t'ghene was dat hem, de Coninck mondelinghe hadde bevolen te segghen: alsoo dat hy doe bedwonghen werdt te bekennen, dat wy, al eer dan hy de reyse aenveerde, seer wel voorsien hadden wat daer af comen soude. Ende noch souden ons de discipulen van Macchiavel hier gheerne de ooghen willen verblenden met dese schoone momaensichten van vaderlicke liefde, ghetrouwicheyt, aengheborene goedertierenheyt, ende, dierghelijcke schijnbare ende cierlicke woorden en de en maken daer en tusschen, ter weerelt gheen swaricheyt soo, schandelick te bespotten met den eedt diese doen, ofte met hare beloften, aen persoonen van soo danigher qualiteyt ghedaen. Dese zijn dan, de rechte autheurs, voorderers ende oproerders gheweest van alle de troublen die ter causen van de eerste Requeste zijn gheresen ende ghy hebt oock daer beneven ghehoort, mijne Heeren, wat raedt [ 133 ]om de selve te prefenteren dat wy ghegheven hebben.
Alsse dan oock comen te spreken van wijlen mijn Heere den Grave Lodewijck onsen broeder, sy hadden wel beter soo vroom eenen Ridder met vreden ghelaten: ghemerckt dat hy onghelijck beter eeren weerdt is gheweest, jae een vromer ende oprechter Christen, dan sy en zijn. Ende wy en maken niet te meer werck van dat se hem eenen ketter schelden, dan onse Heere Jesus Christus en dede, als hy van even so eerlicke luyden als dese zijn, werdt voor eenen Samaritaen ghescholden.
Belanghende de predicatien ende openbare vergaderinghen, diese op hare wijfe valsch ende heretijck noemen. Vlieden is kennelick ghenoech, mijne Heeren, door wien ende hoe datse worden inghevoert. Soo veel isser af, dat wy doe ter tijdt soo veel nièt ghelooft en waren, dat men ons advijs eens daer op gevraecht hadde: oock en hebbeh wy noyt daer toe gheraden. Niet te min siende dat de saken soo verre gecomen waren, wy bekennen dat onse meyninghe ende advijs gheweest is, dat de Hertoginne van Parma de selve soude verwillighen. Waer in of wy qualick gheraden hebben, ten minsten t'ghene dat daer naer heeft ghevolcht, [ 134 ]is ghenoech uitwijsende,[29] hoe dat de ghene die onsen raedt niet goet en hebben ghevonden, haers meesters saken soo wel beleyt, ende hem soo goet huys ghehouden hebben. Daer beneven heeft ons Godt oock willen betoonen, hoe wel dat hy de zijne voor eenen tijdt lanck castijdt ende ter neder slaet, dat hy nochtans een soo merckelicke ende ghequalificeerde meyneedicheyt, als dese is, van den Coninck ende Hertoginne van Parma, niet soo en liet henen gaen sonder de selve swaerlick te straffen: ten eynde dat alle weerelt soude weten, dat God niet sonder groote redene en heeft gheseyt, dat hy niet en fal voor onschuldich houden noch onghestraft laten den ghenen die zijnen name in ydelheyt sal ghebruycken.
Datse seggen van t'breken der beelden, autaren, kercken, ende andere ongheregheltheden, Wy houden dat niemandt en is onder ulieden, mijn Heeren, die niet ghenoech bekent en sy, dat wy aen sulcke wijse ende maniere van doen noyt gheen behaghen en hebben ghehadt: [30] oock dat veele [ 135 ]le van den genen die ons behoorden te helpen ende voor te staen, ons over d'ander zijde t'onrechten ghelastert ende ghescholden hebben, om dat wy noyt en hebben willen daer toe verwillighen, dat sulcke dinghen sonder voorgaende ordonnantie van de Magiftraten ende overheeren souden gheschieden.
Sy en zijn oock niet veel beter ghefondeert in't'ghene datse segghen, dat de saken door de voorsichticheyt van de Hertoginne van Parma sulcks ghehandelt ende gheremedieert zijn gheweest, dat wy benoodicht zijn gheweest ons te vertrecken uit desen landen. Haddense alsoo gheseyt, door de valscheyt, bedroch ende meyneedicheyt van de voorsz. Hertoginne noch al wat geseyt hebben: soo soudense ofte haddense alsoo ghesproken. Om dat sommighe die eyndelick den beul op haren hals waren verwachtende, soo lancksaem waren om hen selven te connen resolveren, daer toe soo licht om gheloove te gheven: insghelijcks door onse metgaders van sommighe, ander Heeren veel te groote affectie tot den Coninck, die mijne Heeren van Berghen ende van Montigny daer toe brachten, datse nae Spaegnien souden reysen, achtense dat de Coninck van weghen der groote diensten by [ 136 ]den selven bewesen, daer toe in aensieninghe van haer edel afcomen, soude veel liever uit haren monde, dan van de Spaegniaerts willen vernemen t'ghene dat tot de bewaringhe van dese landen nootsakelick te doen was: ende siende hoe dat de selve aldaer soo wel ontfanghen worden, als eenen yeghelick notoyr is, dat wy ghedochten goede oorsake vercregen te hebben, om wat naerder op ons selven te letten, ende onsen persoon beter waer te nemen: Haddense (segghen wy) op soodanighe wijse ghesproken, soo soudense eenen deel van de rechte waerheyr geseyt hebben. Want wel een jaer daer te vooren hadden wy gantschelick voor ons ghenomen te vertrecken ende alle onse staten te verlaten, soo 't blijcke by den brief met s'Conincx eyghen handt aen ons gheschreven, hier achter aen gedruckt. Waer uit men can ghenoech bemercken, hoe onwaerachtich dat het ghene is dat hier verhaelt wert. Ende soo yemandt begheert te weten, uit wat oorsaken dat wy nae Duytschlandt een jaer daer naer zijn vertrocken, die mach lesen onse verantwoordinghe int jaer 1567 uitgegaen, de welcke ghenoech te kennen gheeft de redenen van ons vertreck, ende voornemelick dese, om dat wy niet en wouden ghedooghen dat de Spaeni[ 137 ]Sche Inquisitie in onsen gouvernementen souden aenghenomen werden: uit welcker oorsake wy voor onsen vertrecke de voorschreven gouvernementen in de handen van de voorschreven Hertoginne overghestelt hadden, met vasten voornemen ende meyninghe by onse vrienden te gaen in ruste ende in vrede leven, tot der tijt toe dat het Godt soude believen den Coninck beteren raedt in te gheven ofte soo 't met hem langhs soo erger worde, tot dat Godt de Heere selve de dore soude eens openen, om dit arm landt te verlossen, d'welck wy versmacht saghen liggen, ende versoncken in eenen diepen afgronde van alle ellenden ende catijvicheyt. Want wie soude sonder hert-sweer ende treuren connen verhalen alle dat verbannen, ontweldigen van goede, [31]vanghen [ 138 ]ende spannen, alle die gheleden pijne ende smerten, soo menigerhande soorte van afgrijselicke ende jammerlicke dooden,[32]daer dese bloetgierighe luyden (de welcke in wreetheyt alle de wreeste tyrannen van der werelt, als Phalaris, Bufyris, Nero, Domitianus, ende andere, verre te boven gaen) de arme ondersten der landen van herwaerts over soo langhe mede gequelt hebben? De welcke dinghen niet teghenstaende, alsoo wy [ 139 ]gheen middel en saghen om de selve van sodanighe ellendicheyt te verlichten, wy hielden ons vredelick ende stille.
Ende om datse in desen Ban willen segghen, dat gheduyrende de laetste vrede-handelinghe tot Coelen ons van t'selve soude presentatie ghedaen zijn gheweest, dat wy ons souden willen vertrecken ter plaetse van onser gheboorte: Soo moeten se wel weten, datse hen doe wel hadden moghen te vreden houden met ons ghewilligh ballinckschap, sonder ons voorder te vervolghen: selfs gemerckt dat wy hen hadden doen weten by sekeren perfoon van qualiteyt die noch by leven is, waer't datse bestonden ons aen onse eere ofte goeden aen te tasten, datse ons daer door souden bedwinghen nae ons vermoghen sulck ordre in onse saken te stellen, als de noodt soude vereysschen. Maer als verwoede ende rasende luyden, nae datse ons niet en hebben connen aenlocken met soeten ende smeeckachtigen woorden (alsoo de Coninck selve ons meynde te trecken door sekeren brief met eyghener handt aen ons gheschreven, die veel te courtoys was ende te vriendelick, ende dien wy claerlick ghenoech bemerckten vol bedrochs te wesen) soo gaen se hen alvooren adresseren aen onsen sone een kindt dat noch ter scholen [ 140 ]lach, ende trecken 't geweldichlick uit de Universiteyt van Loven,[33] tegen the privi legien der selver Universiteyt:[34] ja dat meer, is, opt vertooch te dier causen by die van der Universiteyt aen hen ghedaen, dien [ 141 ]barbarischen ende onbeleefden Vergas gaf dese antwoorde in quade Latijnsche tale: Non curamus veftros privilegios, willende seggen: Wy en vragen na uwe privilégien niet. Sy voeren voorts onsen sone buyten Brabandt, tegen s'landts privilegien ende s'Conincks eede: sy seynden hem in Spaegnien, om van ons, die zijn vader zijn, hem verre wech te doen ende te vervreemden ende houden also, noch den ontschuldighen jonghen Heere in een wreede ende deerlicke gevanghenis. In der voeghen, dat soose ons gheen ander onghelijck dan die alleene gedaen en hadden, wy en waren niet weerdich, noch van sodanighen gheslachte, als wy afgecomen zijn, den name te draghen, noch oock een vader gheheeten te werden, soo verre als wy niet alle onse sinnen, verstant, ende middelen die Gode ons ghegheven heeft, te wercke en stelden om hem te proeven uit dese jammerlicke slavernije te ontledighen, ende een soo groot onghelijck ons te doen weder oprichten ende beteren. Want wy en zijn soo vervreemdt van natueren niet, mijne Heeren, dat wy niet een vaderlick herte ende ghe- [ 142 ]neghentheyt in ons en souden ghevoelen: noch soo wijs ende voorsichtich, dat ons niet menichmael een claghelick verlanghens nae onsen sone dus langhe afwesende, in onsen ghemoede en soude te vooren comen. Nochtans sy en houden hen hier mede noch, al niet gherust: maer teghen alle forme van rechte ende van justitie, sy legghen de haat aen onse medebroeders. Ridders van der ordre: sy vervolghen ons by daghementen, opteeckeninge ende aenveerdinghe van onse goeden, ende drijven ons met ghewelde so verre, dat wy bedwonghen werden veel dinghen voor te nemen, daer wy binnen onsen leven noyt aen gedocht en hadden. Sy, stellen t'proces van onse medeghesellen ende het onse (contrarie de artijckelen van de ordre des gulden vlieses, ende teghen s'Conincks eedt, die t'hooft van de voorschreven ordre was) in handen van sommighe ongheachte persoonen, die niet weerdich en waren onser medegenooten ende onse knechts te zijn: sy degraderen ende setten ons af van alle onse staten ende officien: sy benemen ende berooven ons van onse goeden: sy verwijsen ons totter doot. Ende wat is alle t'selve anders, dan datse ons quijtschelden van onsen eedt, ende in onse vryheyt stellen, om te moghen met allerhande mid[ 143 ]delen ons van Godt verleent onsen vyande gaen bespringen? Daer by can men sien; hoe dat als wy niet dan ruste en sochten; sy de troublen hebben verwect: ende als wy stonden na den vrede, dat sy ons bedwonghen hebben tot den krijch te comen: jae tot sulck eenen krijch die voorgenomen is om onsen sone te verlossen, om ons leven te beschermen, om onse goeden weder te crijghen ende t'ghene dat ons t'liefste ende daer ons, meest aen gheleghen is, ent onse eere te verdedighen: sonder alhier noch yet aen te roeren van t'ghene dat de ghemeyne sake aengaet. Ende dit is t'ghene datse soo lichtelick ende met stilswijghen voorby gaen, mijne Heeren, d'welck sy al willens ende wetens uitlaten, als niet sonderlinghe tot haer sake dienende. So wy dan, niet zijnde s'Conincks ingeboren ondersaet (alsoo by selve segt) daer toe zijnde van onsen eede ontslaghen door dese ongherechte sententie ende verbanninge, oock hebbende so goet recht ende oorsake om onsen sone, metgaders de goeden die ons afgheweldicht zijn met crachtiger handt wederom te eysschen, ons niet alleene hadden ghepoocht, maer oock met der daet alreede hem uit desen Nederlanden metgaders uit allen zijnen anderen landen ende heerlick[ 144 ]heden verjaecht, ende ons selven die toe te eyghenen ghesocht hadden (nademael dat hy teghen alle recht ende billicheyt, jae tegen zijnen eyghenen eedt, ons heeft benoodicht ende bedwonghen den krijch tegen onsen danck voor te nemen, doe wy uit allen onsen vermogen den selven waren ontvliedende: jae dat meer is, dewijle dat hy ons allen desen overlast ghedaen heeft even op de selvige tijt ofte corts nae dien, dat hy ons by zijne eyghene brieven met zijner eyghener hande gheschreven, soo groot ende heerlick een ghetuyghenis van onse ghetrouwicheyt ghegheven hadde, soo datter gheen mensche ter weerelt en was, die meer hadde connen wenschen ofte begeeren, alsoo 't blijckt by de copie van den brief hier achter by gevoecht:) Wie soude ons connen van eenighe ander faute beschuldigen, dan dat wy te veel tijds hebben laten verloopen eer dat wy de wapenen in handen hebben ghenomen, ende dat wy niet en begheeren te ghenieten van 't ghene dat ons bys krijchs-rechte, oock by de rechten die allen volcken ghemeyn zijn, ghejondt ende ghegheven is? te meer, aenghemerckt dat wy een vry Heer gheboren zijn, ende noch daer en boven dese eere vercreghen hebben, dat wy den name moghen draghen van Prin[ 145 ]cen absoluyt ende souvereyn, die naest Godt in onsen Vorstendomme gheen overhooft en bekennen, hoe wel dat hem t'felve niet seer verre en is uitstreckende.
Nu aenghemerckt dat haren voorneemsten grondt ende fondement hier in is gheleghen, namelick dat wy souden teghen onsen overheere in wapenen zijn ghecomen: soo zijn wy oock wel te vreden de selve sake ende materie aen te roeren ende te overwegen: in de welcke men bevinden sal, datse even soo wel gesondeert zijn als in alle d'andere. Want voor 't eerste willen wij se vraghen by wat tittel dat de Coninck Philips (die een erfgenaem is van Heyndrick den bastaert van Castilien) t'Coninckrijcke van Castilien ende van Leon is besittende? Want het is claer ende notoyr, dat Heyndric zijn voorsaet een bastaert was, de welcke rebelleerde tegen den den wettelicken erfghename; die zijn eyghen broeder ende Heer was; dien hy oock met eyghener handt heeft om den hals ghebracht. Wat recht hadde dan dese bastaert, oude grootvader van den Coninck, om na de voorschreven Croone te staen? Daer op antwoorden sy, dat Don Pedro zijn broeder een tyran was: ende sy plegen hem selve ghewoonelicke den name van El crudele ofte wreede te gheven. Maer [ 146 ]soo de Coninck Philips by sodanighen tittel is t'Coninckrijcke van Castilien besittende: en siet hy niet dat men hem can even met de selve mate meten, daer hy anderen mede ghemeten heeft? Ende soo noyt wreeder tyran ghevonden en wert die meer des landts privilegien ende met meerder verwaent heyt, ook met minder respect overtreden, ende ghevioleert, jae die met minder schaem te zijnen ghesworenen eedt ende trouwe ghebroken heeft, dan even dese Coninck Philips: is hy dan niet veel onweerdigher de croone van Castilien te draghen, dan. Don Pedro? Want Don Pedro, en was ymmers met gheen bloetschande noch met zijns soons ofte wijfs moort bevleckt. Ende soo yemandt woude segghen, dat ons sulcx niet aen en gaet, soo zijn wy wel te vreden noch naerder te comen: hae wel dat ons voornemen niet en is den voet te vestighen op t'ghene dat wy jeghenwoordelick willen verhalen. Want of wy schoon de wapenen teghen hem ghenomen hadden, ende dat hy sonder eenich uitnemen onse overheere, ende wy zijn ondersaten gheboren waren. (d'welck nochtans soo niet en is volghende zijn eyghen belijdenisse:) Wat souden wy anders ghedaen hebben, dan dat een onder zijn voorsaten teghen den Keyser Adolf van [ 147 ]Nassau zijnen overheere gedaen heeft? Een yeghelick die eenige kennisse of wetenschap heeft van't'gene dat hier voortijdts in Duytfchlandt ghebeurt is, weet hoe dat Albrecht d'eerfte van dien name ende gheslachte Hertoghe van Oostenrijc (want daer te vooren en voerdense maer den tittel van Graven van Habsburch) hem in wapenen teghen den voorschreven heere Keyser onsen voorsaet ghestelt heeft. Ende, hoe wel dat de voorschreven Keyser door Godes ghehenghenisse in den slach quam te sterven, noch, tans wy weten wel wat de verstandichste schrijvers daer van gheschreven ende gheoordeelt hebben, hoe wel dat Geeraert doe ter tijt Erts-bisschop van Mentz, de voorneemste autheur ende aenstichter van de conjuratie tegen den voorschreven Keyser voorgenomen, t'selve op diversche manieren heeft gesocht te bewimpelen ende te verduysteren. Doch soo yemant wat naerder wil de Historie insien, hy sal lichtelick bevinden, dat de Paus Bonifacius dese sake aengherockt ende bestelt hadde, van den welcken men pleecht te segghen, Intravit ut vulpes, regnavit ut leo, moritur us canis: Dat is, Hy geraeckte aen den Pauselicken stoel als een Vos, hy regeerde als een Leeuw, ende starf als [ 148 ]een hondt. Ende dat beschicte hem de voorsz. Paus alleene uit dien oorsaken, om dat de Keyfer hem niet en hadde willen bekennen voor fulcx als by hem was uitgevende. Derhalven verwecte hy teghen den voorsz. Keyser desen Hertoch Albrecht, die alreede malcontent genoech was, om dat de Keyfer Adolf in de heure voor hem, gheprefereert ende voorghetrocken wert. Ende, sommighe Bisschoppen die heel ende al den Paus tocgedaen waren, hebben hen selven daer by ghevoecht, ende over zijn zijde begheven. Maer wie soude doch hebben soo snoodt eenen mensche connen te voete vallen ofte eenighe eere bewijsen, die in sijnen Jubileo corts daer naer gevolcht, beval dat men twee sweerden triumfantelick ende statichlick voor hem soude dragen, doende luyde roepen by den ghene die d'een sweerdt, droech, O Christe, 0 Christe, siet, dese is uwe stadts houder op eerden: ende by den ghenen die d'ander droech, O: Petre, siet, defe is uwe successeur ofte nacomelinck: Jae dat meer is, na dat hy dese snoode practijcke teghen den Keyfer also hadde aengherecht, hebbende, nu Albrecht heel ende al nae fijner handt, ghedochte de voorschreven Paus oock even t'felve teghen den Coninck van Vranckrijcke Philippe le Bel te doen, hem poogende zijn [ 149 ]Conincrijcke te benemen, ende den voorschreven Albrecht daer mede begift hebbende, gaf hem last den tittel van Roomsche ende Fransche Coninck te gebruycken. Maer hy en vandt de geestelickheyt van Vranckrijcke so wel tot hemwaerts niet gesint, daer toe niet soo rijcke noch soo machtich als die van Duytschlandt: Daer en boven was dat gantfche Conincrijcke wacker gemaect, door dien dat meester Pieter van Cognieres s'Conincks sake soo wel ende wijselick beleyt ende gedicht hadde: Ja hy vant den Coninck selve so wel geresolveert, dat hy tot Anagnia fijne fatuiteit ofte mallicheyt (alsoo noemde de Coninck in sijnen brief de Pauselicke heylicheyt[35]) dede aentasten by eenen van de principaelste Heeren, die t'hooft was van den edelen huyse van Columna, ooc by eenen Edelman uit Languedoc, met [ 150 ]namen Noguaret, de welcke den Paus van daer naer Roome voerden: ende deden hem aldaer ombrengen also hy seer wel verdient hadde. Doch also wy hier te vooren geseyt hebben, wy en gedencken op sodanige fondamenten niet te steunen: maer willen vorder tot de obligatien ende verbintenissen comen, die tsschen hem en ons zijn.
Ghenomen dan,[36] of nu alle t'ghene dat alreede verhaelt is niet en ware, en weet hy niet, soo hy Hertoch van Brabandt is, dat wy ter causen van onse Baroenijen ende heerlicheden, een van de voorneemste leden zijn van Brabandt? En weet hy niet Waer toe dat hy aen ons, onse medebroeders ende medeghesellen, ende aen de goede steden des lants verbonden is? ende op wat conditien dat hy desen staet is soudende? En gedenckt hy oock niet meer aen sijnen eedt? ofte soo hy dies wel indachtich is, maeckt hy soo cleyne werck van t'ghene dat hy Gode ende den lande belooft heeft, metgaders van de conditien die aen sijnen Vorftelicken ende Hertoghelicken hoet zijs aenghehechtet? Het en soude wel niet van noode wesen, mijne [ 151 ]Heeren, ulieden voor te houden't'ghene dat hy ons belooft heeft, eer dat wy hem den eedt ghedaen hebben, dewijle dat sulcx veelen onder ulieden al te wel bekent is: Maer om datter oock veel andere zijn, die dese verantwoordinge sien sullen, daerom hebben wy ulieden willen de memorie ververschen van de voorneemste poincten ende artijckelen die hy den lande tot sijner blijde incomfte ghelooft ende gesworen heeft: waer uit genoech blijcken sal, waer toe dat hy ons lieden verbonden is soo dat hem niet vry en staet alle dinghen te schicken ende te disponeren nae dat hem goet dunckt, ghelijckerwijs als hy in Indien heeft ghedaen. Want hy niet en vermach slechts eenen van sijnen onderdanen met ghewelde erghens toe te bedwinghen, ten zy dat de costuymen van de gherichts-bancken daer sy haer huysinghe ende woonplaetse hebben t'felve toelaten: oock en can hy by gheener ordonnantie ofte decreet den staet van den lande in eeniger maniere veranderen: hy moet hem oock te vreden houden met sijn ordinares ende ghewoonelick incomen: hy en can niet doen oplichten noch eyschen eenighe impositien teghen den danck ende sonder uitdruckelicke verwilliginghe van den lande, ende achtervolghende de privilegien des[ 152 ]selfs hy en mach gheen volck van oorloghe in 't landt brenghen sonder des lands voorgaende wille ende consent: Ja sonder den voorschreven wille en darf hy niet veranderen aen de valuatie van de munten: by can oock gheenen ondersaet doen aentasten sonder voorgaende informatie by de overheyt van der plaetse gedaen: ende hebbende den selven ghevanghen, hy en vermach hem niet buyten den lande te verseynden. Als ghy nu dit gheheel begrijp soo in 't corte hoort verhalen, en bemerckt ghy niet mijne Heeren, wanneer dat de Banerheeren ende Edelen van den lande den welcken uit redene van hare preeminentien den last der wapenen bevolen is, hen daer teghen niet en stellen, niet alleene als dese artijckelen overgherreden ende gevioleert zijn, maer dat veel meer is, alsse soo tyrannischer ende hoochmoedigher wijse onder de voeten ghedruckt werden: als daer niet eenen artijckel alleene, maer alle te ghelijck: ende niet eens, maer duysent ende duysentmael: oock niet alleene by den Hertoghe selve maer by vreemde ende barbarische luyden verbroken ende gheschendt zijn: Jae wanneer dat de Edelen volghende haren eedt ende obligatie den Hertoge niet en bedwingen, om den lande te doen dat recht ende redene [ 153 ]is: dat sy selve als dan met rechte behooren van meyneedicheydt, ontrouwe, ende rebellie, teghen den staet van den lande beschuldicht ende overwesen te werden? Maer so veele als ons belanght, wy hebben daer en boven een eyghen ende besonder oorfake, die ons wat naerder aengaet: te weten, dat wy teghen de voorschreven privilegien zijn van allen onsen goeden berooft worden sonder eenighe forme van rechte ofte justicie. Boven dien t'ghene dat ons in den persoon van onsen sone den Grave van Bueren is wedervaren, t'selve is soo claer een ghetuyghenis van des vyandts onghetrouwicheyt, ende overtredingen der privilegien, soo dat niemant met rechten meer en behoort te twijfelen van de oorsaken, om de welcke wy de wapenen hebben moeten aennemen.
Ende hoe wel dat wy in den eersten tocht by ons ghedaen, gheenen vasten voet en hebben connen in 't landt setten[37] [ 154 ](gelijck hy ons t'selve verwijt ende voorhoudt, dat wy ons aldaer nerghens en hebsben connen berghen ofte onderhouden. Soo en is nochtans niet nieuws, ofte dat niet insghelijcks oock anderen den besten Veldtheeren ende Capiteynen van der werelt en zy wedervaren: ja tis hem 'selve menichmael gebeurt, daer hy soo dickwils met soo groote ende machtighe leghers in Hollant ende Zeelandt is ghecomen, ende niet te min met een handt-vol volcks ende by toedoen van mijne Heeren de Staten der voorschreven landen, hebben wy hem met schanden uit den selven verdreven, metgaders dien grooten ende vermaerden Capiteyn den Hertoghe van Alva ende sijnen nakommer, sonder dat hy huydensdaechs in den selven landen slechts eenen voet landts heeft, die tot sijnen ghebiede ofte beschickinghe staet: alsoo wy oock verhoopen, midts uwe goede hulpe ende toedoen, dat hy binnen corten tijdt insghelijcks niet en sal hebben in alle de reste van dese landen.
In somma, by sijnen eedt is hy te vre-[37] [ 155 ]den, wanneer dat hy sal yet teghen den selven doen ofte voornemen, dat wy lieden als dan hem niet meer en sullen verbonden zijn, ja hem gheenen dienst noch ghehoorsaemheyt meer schuldich te bewijsen, alsoo 't blijckt by den artijckel, die t'selve uitdruckelick is inhoudende. So wy dan hem niet meer verbonden ende gheenen dienst noch ghehoorsaemheyt meer schuldich en zijn, hoe comt hy nu soo vermeten te zijn, dat hy derf segghen, dat wy de wapenen teghen onnen Heere ghenomen hebben? Het is kennelick, ende daer en is gheen twijffel aen, dat tusschen alle Heeren ende Vassalen is een verbindinghe over beyde zijden: ende t'ghene dat eens een Raedts-verwandte tot den Consul van Roome seyde, Houdſt du my niet voor Raedts-Heer, so en houde ick dy oock voor gheenen Conful: t'selve can in desen gevalle oock seer wel stede grijpen. Maer tusschen de Vassalen is eenen grooten onderscheydt, want d'eene ben onghelijck meerder vryheyt voor behouden dan d'ander: alsoo wy lieden in Brabandt zijn, aldaer wy oock soodanighe rechten hebben dat wy in onsen landen ende heerlickheden vermoghen gratie ende pardoen te verleenen: soo dat wy uitghessteken alleene t'hommage wy den Hertoghe schuldich zijn te [ 156 ]doen, niet en souden meerder vryheyt connen hebben ofte begheeren. Ende onder andere rechten hebben wy oock dese privilegie, dat wy onsen Hertoghen tot ghelijcken dienste verbonden zijn, als hier voortijts die Ephori tot Sparte haren Coninghen dienden namelick, om t'rijcke te bevestighen in de handen eens goeden Vorsts, ende om te bedwinghen te doen dat recht ende redene is, den ghenen die teghen sijnen eedt yet soude willen voornemen.
Hier op sal men moghelick segghen, dat by den voorschreven eedt is een seker conditie gheset: te weten, dat wy van onsen eede sullen ontslaghen zijn, tot der tijdt toe dat hy de faute sal opgerecht ende ghere pareert hebben. Maer of hy de selve in ecuwicheyt niet en ghedochte op te richten? Soo men als de Keyser Maximiliaen, metgaders de Vorsten des Rijcks hem baden ende voor ons ten besten spraken, ten eynde, dat hem soude believen t'landt wat te ontlasten, hen voor antwoorde gheeft, datse hen met hare eyghen saken souden moeyen, dat de Coninck wel wiste hoe dat hy sijne onderdanen behoorde te regeeren: Jae soo hy met grooter vermetenheyt ende hoochmoet onse Requesten is verstootende, als wy hem so menichmael hebben doen verthoonen, en[ 157 ]de tot dien eynde ooc van de voorneemste ende aensienlickste Heeren die in den landen waren, henen ghesonden om aen hem te vertoecken, dat hy ons recht soude willen doen: Soo hy daer en boven den voorschreven Heeren doet dat leven benemen, ende alle de gene die hy crijgen van door des Beuls handen laet pafferen, ende d'andere die hy niet ghecrijghen en can, met alle de wreedtste ende, onbehorlickste middelen is vervolghende: soo hy eyndelick nieuwe heyrcrachten ons daghelicks op den hals sendt, am ons in den grond te bederven ende te vernielen: Sullen wy altoos moeten blijven op haerlieder ghenade wachtende, tot de tijdt toe dat de wreedtheyt van de Spaegniaerden ons alle weghen sal benomen hebben, om slechts den aessem eens te moghen verhalen? Maer sy segghen, dat hy de fauten ghedenckt te repareren, ende dat hy de middelen van dien ghesonden heeft by den Heere van Selles, ja dat hy den Hertoghe van Alva ontkent heeft hem sulcx belast ende bevolen te hebben, als de voorschreven Hertoghe ghedaen heeft. Alle dese dinghen sullen wy op hare behoorlicke plaetse by ordre overweghen: ende voor dese reyse zijn wy te vreden verclaert te hebben, dat wy met goeden rechte teghen hem in wapenen [ 158 ]zijn ghecomen, eerstelick met de Staten van Hollandt ende Zeelandt, ende naederhandt oock met ulieden, mijne Heeren, om dat by van meyneedicheyt teghen t'gantsche lande is overtuycht worden, ende so veele onse persoon in 't besondere aengaet, om dat hy tegen de artijckelen van 't Capittel van der ordre, daertoe teghen de privilegien van Brabandt heeft ghehandelt, doende onsen sone uit der Universiteyt van Loven nemen ende in Spaegnien wech voeren, beroovende ons van alle onse goeden, staten, ende officien: waer door hy ons ghenoech van onsen eede, met den welcken wy hem verplicht waren, ontslaghen heeft. Maer nu insonderheyr heeft hy sijn al te bloo ende niet te min tyrannisch herte bewesen, door dien dat hy dese wreede ende Barbarische verbanninge heeft laten publiceren, om de mate van sijner ongerechticheyt ende quaden wille te vervullen.
Nu dewijle dat hem voorts belieft, mijne Heeren, tot de navolghende tijden te comen soo willen wy oock gheerne tot de selve naerder treden ende dies te liever, aenghesien dat wy van alle t'ghene daer van hy ons hier in sal beschuldigen, niet dan by advijse, wille, ende danck, eerstelick van de Staten van Hollandt ende Zeelant, ende [ 159 ]daer naer door ulieder aller verwilliginghe in 't ghemeene, ghedaen en hebben: in der voeghen dat soo daer in eenighe faute gheschiet ware, de selve en behoort ons niet gheweten te werden, maer ter contrarien wy, souden grootelicx, te prijsen zijn, dat wy ulieden soo wel ende soo ghetrouwelick gedient hebben. Soo willen wy dan comen tot de ander beschuldinghen: maer t'selve sal wesen op dese conditie, dat wy van tghene dat hy uyt archlisticheyt in desen Ban heeft achtergelaten om sijn wreedt ende fel herte te bedecken, doch niet en laet ons t'selve by ander cleyne smaedtschriften, ende libellen fameus noch dagelicx voor te houden, alhier oock sullen vermaen doen ende sulcks ten voorschijne brenghen: alsoo wy in 't beantwoorden van sijne voorgaende beschuldinghen ghedaen hebben.
Soo bevinden wy nu voorts, ende bemercken, mijne Heeren, dat alle t'ghene, daer van hy ons hier na wil beschuldighen, ofte om beter te spreken, alle sijn wissegghen, van hem in twee voornemelicke deelen ofte stukken is verscheyden. D'eerste beroert t'ghene dat hem met de comste des Hertoghen van Alva toeghedraghen heeft, ende wat uit deselve gevolcht is: maer insonderheyt t'ghene dat nae onse aencomste in Hol[ 160 ]landt ende Zeelandt, door de Staten van de voorschreven landen ende onse regeeringhe is aengherecht ende uitghevoert worden. D'ander is van t'ghene dat daer ghebeurt is nae dien tijdt dat Godt ulieden de ooghen heeft, open ghedaen door 't middel van de onverdraghelicke moetwellicheyt der Spaegniaerden, ende nae dat ghy (om dit arme landt van dit vervloeckt ghespuys eyndelick te verlossen) de selve metgaders hare aenhangers voor rebellen ende des lants vyanden hebt verclaert. Derhalven soo willen wy oock de selve ordeninghe volghen. Ende in den eersten wy dancken Godt dat selve door onses vyandes stilswijgen ghylieden ghenoech moecht bekennen, mijne Heeren, hopende dat het insghelijcks noch de gantsche werelt sal kennelick werden, hoe dat men selfs gheen achterdencken van ons en heeft, als dat wy souden eene de gheringhste mijte uit de ghemeene penninghen tot onsen profijte toegheeyghent hebben. Want naedemael dat sy in anderen dinghen (alsoo ghy eenseels alreede ghesien hebt) gheen swaricheydt en hebben ghemaeckt van ons valschelick te beschuldighen ende soo openbaerlick met der onwaerheyr te lasteren, ghemerckt nu datse ons oock met de minste suspitie van giericheyt niet betijcht en hebben: So bewijsense daer [ 161 ]mede uitdruckelick, dat wy niet alleene vry ende reyn zijn van soodanige misdaet, maer oock hoe wel datse onbeschaemit ghenoech zijn, daer toe onse doot-vyanden, dase nochtans gheen ghenoechsame noch bequame redene ghevonden en hebben om ons de faute voor te werpen, van de welcke ghewoonelick alle Gouverneurs van Provincien t'zy te rechte oft t'onrechte pleghen beschuldicht en de ghelastert te werden. Maer wy hebben Gode lof, al van over langhen tijdt dese lesse gheleert, dat de ghene die eenich bevel heeft, voor alle dingen behoort suyver handen te hebben, jae waert moghelick oock vry van alle quaet vermoeden. D'welck is d'oorsake geweest, waarom dat wy noch zijnde in onser jonckheyt, de handen aftrocken van de superindentie van de financien:[38] de welcken van anderen seer gheerne wert opghevaet ende gheaenveert. Ende hoe wel, mijne Heeren, dat het gheensins van noode [ 162 ]en was, dat wy mer ulieden alhier sprekende, souden hier af vermanen, dewijle dat alieden genoech, bekent is, dat wy noyt eenighe mijte van de ghemeene penninghen ghehandelt en hebben: selfs belanghende t'gene dat ulieden belieft heeft ons toe te voegen soo wel voor onse gagien, als om de buyten-ordinarise oncosten van de oorloghe, aenghesien dat ghylieden alderbest weer hoe weynich dat wy daer van ontfanghen hebben, ende in wat manieren dat wy van de middelen die ons noch zijn herwaerts-over resterende, ons tot noch toe hebben onderhouden ende diversche oncosten ghedaen, selfs na dat wy in uwen dienst zijn ghetreden: (niet dat wy souden willen ghedencken dat sulcks come by gebreke van uwen goeden wille t'onswaert, maer wy wijten 't alleene de gheleghentheydt deses teghenwoordighen tijdts:) Nochtans naedemael dat onse vyanden bedecktelick schijnen t'selve oock te belijden, ende dat wy haerlieder stilswijghen moghen tot onsen voordeele nemen: [ 163 ]Soo en hebben wy sulcks niet willen also voorby gaen sonder daer aen te vermanen, om eenighe cleyne vergifte serpenten, die onder ons gheweest zijn, daer door te beschamen, die hen niet en hebben gheschuwt, 't zy teghen haer eyghen conscientie, ofte door een uitnemelicke dwaesheyt ende ergheyt, onder den gemeenen man te stroyen, t'ghene dat des vaderlandts ende onse ghesworen vyanden selve, hen geschaemt hebben ons te verwijten: wel bevroedende, so sy t'selve deden, dat den schijn ende luyster der waerheyt haere leelicke ende schandelicke loghenen haest soude ontdecken.
Dewijle dan datse ons soo schoone ende wijdloopende materie hebben voorgheleyt, om te vertellen niet t'gene dat wy selve, maer dat de Staten van Hollandt ende Zeelandt met onse hulpe ende dienst ghedaen hebben: Soo en weygheren wy niet, noch voor ulieden, mijn Heeren, noch voor alle menschen van der weerelt tot haer lieder instantie daer van rekenschap te gheven. Maer nademael oock, dat ghylieden de opperste ende souvereyne richters zijt van t'ghene dat in dese landen gheschiet is: het is meer dan redene, dat ghy insghelicx aenschouwt ende acht neemt op t'ghene dat by hen lieden in [ 164 ]allen anderen provintien soo ongherechtelick ghehandelt is worden, middeler tijdt dat mijne Heeren van Hollandt ende Zeekant, ende wy, dienden als tot eenen handtboom ende afschutsel, om den voortganck van hare aenslaghen ende voornemen in 't midden van haren loop op te houden ende te beletten.
Eerstelick seggen sy, dat wy ghepractisfeert hebben om in Hollandt ende Zeelands te moghen weder keeren. Ende of dat alsoo ware wat hadden wy anders gedaen dan wy schuldich waren te doen? Ja soo wy daer te vooren met soo goeden ende oprechten grondt als boven verhaelt is, in landt met een armeye waren ghecomen: waerom souden, wy nu swaricheyt ghemaeckt hebben in ons Gouvernement weder te keeren, aen 't welcke wy met eede verbonden waren, ende daer wy onder den Eedeldom d'eerste plaetse waren besittende? Maer so verre is het van daer, dat wy oyt souden hebben sulcks aenghesocht, dat wy ter contrarien bereyd zijn, brieven te thoonen van de ghene die de voorneemste den lande selfs van de principaelste steden waren, by de welcke wy, eendrachtelick beroepen worden, om t'lant teghen de tyrannije der Spaegniaerden, ende, name[ 165 ]lick des Hertoghen van Alve te comen bevrijden.
Ende aengaende de beloften by ons ghedaen, doe wy in Hollant quamen, t'ghene datse segghen, dat wy den Staten ghesworen hebben hen alleenelick by te staen ende te beschermen, soo verre de Hertoghe van Alva de selve soude willen fortseren ende bedwinghen tot den thienden ende twintichsten penninghen van den impositien: dat en sal met waerheyt alsoo niet bevonden werden: maer wel is waer, dat wy daerom expresselick ten anderen male binnen s'landts met ghewapender handt zijn ghecomen, om t'landt te verlossen van de tyrannije daer 't alreede meede verdruckt was, niet alleene, met de impositie van den thienden penninck, maer met duysent andere soorten van barbarische wreetheyt, selfs om de groote moorderije ende bloetstortinghe die den Hertoghe van Alva tegen de arme ingesetene van de voorschreven landen was ghebruyckende.
Datse voorts willen segghen, Dat de Gheestelicke persoonen door ons zijn vervolcht worden, ende verjaecht van haren goederen, ende de Religie inghebrocht: Wy en behoeven daer toe gheen ander antwoorde, mijne Heeren, dan t'ghene dat ulieden dies aengaende beter bekend is: te weten, dat alle [ 166 ]de veranderinghe die ter causen van de Religie is ghecomen, veel meer een werck Godes, dan der menschen is geweest. Ghy weet hoe dat men ons soo menichmael beschuldicht heeft, dat wy ons veel te slap, bethoonden teghen onse teghenpartije, dat wyse veel verdroeghen, dat wy noch souden oorsake wesen van s'landes verderffenisse, om dat wy so lancksaem daer toe verstaen wouden dat mense soude verjaghen ende uitroeyen: ende als het soo verre quam, dat men hem moeste van sommighen quijte maken, wat neersticheyt dat wy als dan ghedaen hebben, op dat de een by den anderen in vrede mochte blijven leven. Maer soo de Staten, die in den beginne tot s'landts behoudt goet ende nuttelick ghevonden hadden, dat d'een ende d'ander Religie onderhouden soude werden, ende naderhandt door de dertelheyt, slimme practijcken, ende verraderijen van de vyanden, die onder ons ghemenght waren, zijn gheleert ende ghewaerschouwt worden, dat haren staet in ghevaer stondt van tot een uiterfse verderffenisse te comen, ten ware datse d'exercitie van de Roomsche Religie schorsten ende verboden, om dat de ghene die professie van de selve deden, emmers ten minsten de Papen (ghelijckse alomme oock elders doen) eenen an[ 167 ]deren eedt van den Paus hadden, den welcken sy hoogher achteden dan den genen dien sy aen haer vaderlandt hadden: In der voeghen dat in de vergaderinghe van de Staten binnen Leyden gheschiet, ende daer naer in de vereeninghe ende verbintenisse der landen van Hollandt ende Zeelandt te samen, desen artijckel eendrachtich is verwillighet worden: (D'welck den vyanden selve niet en can soo onbekent zijn, ghemerckt dat ten tijde van de Vrede-handelinghe tot Breda, als belanghende poinct van de Religie, de vyanden der selven by brachten, dat dese veranderinghe door het toedoen ende aenvoeren van sommige particuliere persoonen soude byghecomen zijn, hen wert daer en tegen t'accoordt ende verwillinge van alle, de steden met den segel der selven gewesen:) Hoe connen wy dan noch aen yemandt eenichsins verbonden blijven, als de ghene den welcken wy een belofte ghedaen hebben, niet alleene ons van de selve quijtschelden, maer sy selve die oncrachtich maken, wechnemen ende te niete doen? Dies niet te min willen wy gheerne verstandighe luyden van dese sake laten oordelen, namelick of wy wel ofte qualick daer aen hebben ghedaen. Soo veel isser af, doe sulcks eerst voorghehouden ende verthoont ward, [ 168 ]wy hadden wel begheert dat ment ghelaten hadde: ende noch meer was het teghen onsen sin, doe 't ward ter executie ghestelt. Waer van dat mijne Heeren van Hollandt ende Zeelandt ons sullen soo goet ghetuygenis geven, selfs sommige corsele ende moeyelicke quellers onder ons, die tegen alle redene in vreemden landen ons alomme zijn qualick nasprekende: in der voeghen dat wy verhopen, dat ons niet seer van noode en sal wesen op soodanighe beschuldinghen te antwoorden: de welcke nae dat wijse als valsch ende onwaerachtich sullen geloochent hebben, wy en hebben voorts geen sorge dat sy eenichsins de selve sullen connen bewijsen: latende ulieden hier van oordeelen, mijn Heeren, hoe spottelick dat sulck een beschuldinghe moet wesen, die men met soo slecht een antwoorde verstooten: ende niet te min alle de schoone verwen ofte coleuren daer dese schilder hem beroemt ons mede afghemaelt ende ghecontrefeyt te hebben, zijn meestendeel van sulcker stoffe, datse met een slecht Neenwoordt connen uit ghevaecht werden. Maer soo men woude by brengen, dat dies niet tegenstaende, de ghene die verjaecht zijn, groot recht hebben van te clagen, gemerckt dat hen de belofte niet en is gehouden worden, hoe wel dat ons t'selve niet aen en [ 169 ]gaet, nochtans willen wy tot verantwoordinge van de Staten van Hollandt ende Zeelandt, so veel seggen, dat dese clachte seer qualick soude gefondeert zijn: dewijle dat het geen reden en is, das sulcke luyden souden genieten een privilegie ofte sonderlicke vryheyt, door 't middel van de welcke sy t'landt hebben in des vyandts handen willen overleveren, jae der onderdanen lijf ende goet verraden, mergaders niet een, twee ofte drye van haere privilegien alleenlick, maer alle de franchisen ende vryheden die van ouden tijde buyten aller menschen gedachtenisse ende van geslachte tot geslachte by onsen voorsaten ende voorouderen zijn bewaert ende onderhouden worden. Sy voesghen hier tusschen mede in, dat wy hebben begonnen in te brenghen liberteyt van de conscientie, So sy daer by willen verstaen, dat wy souden de dore gheopent hebben tot soodanighe Godtloose feyten, als daghelicks bedreven worden in des Princen van Parma Hof, Daer men een Atheist te wesen, ofte in Godt niet te ghelooven, metgaders andere Roomsche deuchden, slechts voor spel houdt: Soo antwoorden wy hen, dat men soodanighe vryheyt ofte veel eer, roeckeloose ende onghebonden moetwillicheydt, by de erfghenamen van Signor Pietro [ 170 ]Aloysio wel mach gaen soecken. Maer een dinc willen wy geiren bekennen, dat het blincken ende glinsteren van de vyeren, in de welcke soo veel arme Christenen zijn ghepijnicht ende ghequelt worden, onsen ooghen noyt soo aenghename en is gheweest, als het den Hertoghe van Alva, ende de Spaegnaerts wel verblijt heeft: ende dat wy altijdt gheraden hebben, dat de vervolgingen in Nederlandt soude ophouden. Wy willen oock noch meer bekennen, ten eynde dat onse vyanden connen mercken, datse met sulck een teghenpartije hebben te doen, die recht uit spreeckt, sonder bedroch ende yet te willen binnen houden: namelick, dat de Coninck als hy soude van Zeelandt afvaren, (dwelck de laetste plaetse was, die hy, nae Spaegnien treckende in dese landen verliet) ons uitdruckelick belaste ende beval, veel luyden van eeren, daer men vermoeden op hadde datse van de Religie waren, te doen sterven: ende dat wy 't niet en hebben willen doen, maer daer en teghen hebben die luyden selve laten waerschouwen: wel wetende dat wy sulcks met goeder conscientie niet en vermochten te doen, ende dat men veel meer Gode behoort ghehoorsaem te wesen dan den menschen. So laten wy dan de Spaegniaerden segghen al wat hen goet [ 171 ]dunckt: wel zijnde versekert, dat veel volcken ende natien, die wel soo weerdich zijn als de Spaensche natie, ende die overlangh zijn gheware worden dat men door 't middel van den vyere ende zweerde, de saken niet veele en vervoordert, ons hier om loven sullen, ende voor goet houden t'ghene dat by ons gedaen is. Maer nademael dat ghy, mijne Heeren, met een alghemeyne verwilliginghe des volcks dat selve hebt daer naer gheapprobeert, straffende die strengicheyt van de placcaten, ende schorssende dese wreede executien, so en laten wy ons niet aenvechten, t'ghene dat de Spaegniaerts ende hare aenhanghers veel daer teghen willen morren.
Wy en connen ons oock niet ghenoech verwonderen van hare dwaesheyt, datse hen 'niet gheschaemt en hebben ons voor te houden, Dat wy hare Religieusen jammerlick hebben doen vermoorden:[39]ghemerckt dat [ 172 ]niet alleene sy wel weten, hoe dat wy van soodanich ghewelt eenen natuerelicken aftreck bebben maer oock dat ulieden, jae der gantsche werelt, kennelick ende notoyr is, dat wy bevolen ende verordonneert hebben sommighe te doen executeren ende aen den leven straffen, die sodanighen excessen, als men ons wil optijgen, bedreven hadden: ende andere van de voorneemste ja van seer [ 173 ]grooten huyse, door onse principaelste hofdienaers laten vaste houden: de welcke nae datse langen tijdt in hechtenisse ghebleven hadden, zijn alleenelick los ghelaten worden in aenschouwe van den huyse daer sy af gecomen waren, zijnde het lanckdurich aenhouden van hare persoonen hen gherekent in stede van de straffe diese hadden verdient. Maer t'ghene dat door ons bevel is gheschiedt, is sulcker maten alle werelt bekent, dat sy 't selve niet en connen bewimpelen noch verduysteren: alleene also se seer wel hebben gheleert de waerheyt segghen, nopende t'ghene dat van ons wel ende looffelick ghedaen is, so gevense uit, dat wy ons ghelieten een mishagen daer van te [ 174 ]hebben. Maer wie heeft hem dat selve gheseyt, dat wy ons maer en gelieten ofne gebaerden? Wie heeft hen no vele van onne secreten gheopenbaert? Sy sien wel: wat wy ghedaen hebben: maer van t'herte, en connen sy niet oordeelen. Jae daer en is ter weerelt gheen mensche soo arch noch soo snoodt (ten waere de ghene die, dit gheschrifte ons gesmeedt heeft, ofte erghens een Spaegniaert) die niet en behoort veel meer uit t'ghene dat hy siet, dan uit het ghene dat hy door archlisticheyt slechts is vermoedende, van yemandts zijn oordeel ofte meyninghe te segghen.
Sy spreken ontallicke veel lasteringhen van onse Religie, ende noemen ons een heretijck. Maer het is alreede soo langhe gheleden, datse voorghenomen hebben te bewijsen dat wy sulcx zijn: ende en hebbent tot noch toe noyt connen volbrenghen. In der voegen, dar dese lasteringhen die slechts țe gelijcken zijn by de woorden van een vrouwe door gramschap verhit wesende, niet weerdich en zijn dat men daer op antwoor de. Ende veel min is te passen op haer bot ende beestachtich seggen, dat wy ons, op gheenen pape noch monick en betrouden, t'en ware dat hy hem hadde ten houwelicke begheven, ende dat wy se qualick trac- [ 175 ]teerden ende verdreven, soo verre syt selve niet en wilden doen. Want wie is de ghene die niet genoech bemercken can, datse sonder keure ende sonder eenighen onderscheyt, ons alles na 't hooft werpen, datse in haren wech vinden? soo groot is hare rasernije, ende soo betoovert zijnse in hare pasien, datse in den selven geen mate en weten te houden. Doch niet te min, al waer 't so ghelijckse segghen, ende dat hen dese dinghen in der waerheyt alsoo hadden toegedraghen (d'welck doch niet en sal bevonden werden, jae ten hadde oock niet redelick noch billick gheweest, ghemerckt dat onse Religie ons leert, dat den houwelicken staet behoort vry te zijn, dat is, noch gedwonghen noch verboden) soo ist nochtans dat dese faute gheensins en ware te verghelijcken by de tyrannije ende bedwanck der conscientien, teghen de welcke niet alleene de Kercken van Orient ende van Grieckenlands, maer oock de Duytsche ende de Fransche Kercken hen ghestelt hebben.
Maer t'ghene dat meest te prijsen is in dese so warachtighe ende wel ghefondeerde Proscriptie, is namelick dit point: dat de Coninck noyt en hadde den Hertoghe van Alva bevolen de impofitien van den thien- [ 176 ]den ende twintichsten penninghen op te stellen, [40] noch oock verstaen en soude hebben sulcks ghedaen te werden, dan met goeden danck ende wille van de ondersaten. Soo dat waer is, dat de Hertoge van Alva in een sake daer so vele aen gheleghen was, ende die d'oorsake is geweest [ 177 ]van de doodt ende verderffenisse van soo menich duysent persoonen zijn commissie heeft te buyten gegaen:[41] waer is de straffe die op 't selve ghevolcht is? Den Hertoch van Alva, om dat hy Don Frederick zijnen sone gheholpen ende ghevoordert hadde ten houwelick met eene van zijn nichten, ende om te verlaten de ghene die hy verleydt ende bedroghen hadde onder t'decksel van een volbrocht houwelick (t'felve dat Rigomes daer te voren ghedaen hadde, om den Coninck te believen, als boven breeder verhaelt is) were in gevanghenisse ghestelt, ende comt heel ende al uit de gratie: ja en ware oock noyt los worden, hadde men in geheel Spaegnien eenen bequameren tyran connen vinden, dan, hem, om de Portugijsen te tyranniseren. Soo is hy dan ghecastijdt worden om een minder faute, ende om een ander die soo groot is, wert hy gheeert, ghecaresseert, ende hem wert een overvloedich goet toeghevoecht. Ja die by den Coninck woude wat stijver aenhouden over de doot van mijne Heeren van Egmont ende van Hoorne, hy soude sonder twijffel t'selve oock segghen, ende soude anderwerf den [ 178 ]Hertoghe van Alva ontkennen dat hy hem mulcke lamt hadde ghegheven. Ware nu dat niet een goet middel om hem inmghelijcx, van allerhande fauten te ontlader ende van zijn hals af te schudden? Ende haddense ymmers ten minsten tot nae de doodt van desen vyant der gantscher werelt vertoeft. Maer wy gheven hen vry de keuze, datse d'een of d'ander nemen welcke sy liefst souden willen houden staende. Of de Coninck heeft den Hertoghe van Alva sulcks bevolen ghehadt: ende alsoo en can de Coninck den name van eenen tyran niet ontgaen. Ofte hy en heeft het hem niet bevolen: ende den selfden name van tyram blijft hem, om dat hy dien niet gestraft en heeft, die we eyghener macht ende auctoriteyt soodanich een tyrannie over een vry ende vranck volck heeft derven t'onrechten ende met ghewelde ghebruycken. Waer we dan ghenoech blijckt, dat hy in alle manieren selve mede daer aen schuldich is. Maer hoe wel dat wy den Hertoge van Alva altoos ghehouden hebhen voor s'landes openbaer vyandt, ende die hem altijds gheerne in onsen ende ander Christenen bloede ghebaedt hadde, eens Mahometisten herte heymelick ende in den boesem draghende: soo is hy ons nochtans al te wel bekent, door dien dat wy hier voor[ 179 ]tijts hebben met hem moeten omgaen ende handelen, in der voeghen dat wy niet lichtelick en connen ghelooven, dat hy soo sot ofte so vermeten hadden geweest, dat hy hem hadde derven vervoorderen om soodanich een insettinghe die van soo grooter consequentie was op te legghen, daer toe soo langhen tijdt ende soo stranghe, mẹtgaders door so buyten ordinarise, jae dens lande heel ende al onverdraghelicke middelen die selve te vervolghen sonder seer goet ende uitdruckelick bevel daer van te hebben, niet voor een reyse alleene, maer om t'selve veelmael te continueren. Wy laten ulieden dat bedencken, mijne Heeren, of de ghene die den Borgemeester van Amstelredamme heeft derven op de boete van vijfentwintich duysent guldens wijsen, ofte ymmers ghedooghen, ende jonste dragen den ghenen die sulcks ghewesen hebben, ende dat in den propren ende eyghenen name van den voorschreven Borgemeester, alleene om dat hy hem teghen den thienden penninck ghestelt hadde: of hy niet ghenoechsaem versekert en was ende ontlast van zijnen overheere? Ende ons en ghebrack anders niet, mijne Heeren, dan alleenelick die poinct dat nu verhaelt is, om daer uit te connen bemercken alle t'bedroch, de ge[ 180 ]weyntheyt, oock de constelicke vonden ende listen, daer ons de Coninck dus langhe mede opghehouden ende bedroghen heeft, ende noch op defe are ghefint is alleen int selve voort te varen, soo wy ons slechts wouden laten quetsen door den anghel zijner tonghe, ofte ontstellen van de dreyghementen van zijn feyten van wapenen. Maer anghesien dat hy daer van soo veel gheveerts maeckt, door dien dat hy alomme de mare laet gaen ende hem soo hooghe is beroemende, dat by nae alle de steden van Hollandt ende Zeelandt, d'een nae d'ander souden beleghert ende inghenomen zijn gheweest, soo met stormender handt als by compositie: namelick in vier jaren twee ofte drie, ende met meer volcks ende macht,: dan hy noyt en heeft ghehadt om teghen den Turck te strijden: soo ist dat wy hem daer op antwoorden, dat hy alvøoren behoorde te bemercken, hoe groote schande dat hem t'selve is, nademael dat hy so groot voordeel in den selven lande hadde, als hy hem alhier beroemt, dat hy niet te min daer uit is heel ende al verjaecht ende verdreven worden. Ende hier en baet niet de desordre ende ongheregheltheyt van Spaensche krijghsvolck te allegeren. Want een hooft, ende insonderheyt een die so [ 181 ]groote middelen heeft als hy, geeft ghenoech te kennen dat hy noch bequame noch weerdich en is om te ghebieden, als hy met soo groot een voordeel niet en can zijn soldaten in bedwanck ende ghehoorsaemheyt behouden. Ja ter contrarien, daer hy so blauwe ontschuldingen is voortbrenghende, hy wert bedwonghen, t'sy hem lief of leedt, ɛe kennen, dat wy ende mijne Heere van Hollandt ende Zeelandt, met seer cleyne middelen, ja met vier ofte vijf duysent manpen hem hebben meer dan t'sestich duysent verslegen ende allenskens doen te niete gaan. Ende te wijle dat hy in dier voeghen zijnen tijdt, metgaders zijn krijchs-volck ende zijn ghele was verquistende, soo verloos hy binnen twee maanden tijds 'Coninckrijcke van Tunis ende la Goletta, met veel meerder schande ende confusie dan oyt eenich machtich Prince, die uit zijnen landen is verjaecht worden: hoe wel nochtans dat men de schuldt gheerne hadde op Don Jans jonckheyt ende des Cardinaels hoerejaghen willen legghen: Want te wijle dat hy alhier soo qualick alle zijn cracht aenleyde; soo benam hem Sinam Basscha dit Conincrijcke metgaders de voorschreven gheweldighe sterckte (die geacht was onoverwinnelick te wesen,) in 't aensien van heel Spae[ 182 ]gnien ende Sicilien eonder dat hem oyt yemandt van s'Conincks weghen dorste laten sien ofte den cop bieden, om tegen den Turck te ftrijden, ofte ymmers den selven van daer te doen vertrecken ende af te keeren. Doch niet te min, so hem niet meer en was gheleghen aen het alghemeyne welvaren der Christenbeyt (daer op hy noyt niet ghepast en heeft, also t'selve ghenoech is blijckende by zijn gheveynsde ligue ofte verbintenisse, de welcke den Venetianen so diere ghestaen heeft) oft soo verre als hy gheen acht op zijn eyghen eere en wonde nemen: soo behoorde ten minste de ghedachtenisse aen den Keyser Karel zijnen vader, die alle de machtige tochten ende feyten van wapenen, door hem binnen zijnen leven ghedaen, by dese eenighe victorie niet en was achtende, hem te beweghen ende te verwecken tot een cloecke ende manlicke begeerte, om wijselick voor te willen staen ende te behouden t'gene dat de voorschreven Keyser voor hem metgaders voor de gantsche Christenheyt soo dapperlick ende coenlick verworven hadde. Maer dese rasermije ende hardtneckich voornemen om ons in den gront te bederven, vernam hem t'gesichte, om dit quaet niet te sien, metgaders sijn verſtant, om t'selve niet te con[ 183 ]nen onderscheyden, ademael dat hy veel liever hadde sijn machteloosheyt teghen sijne eyghene onderdanen, dan sijn cracht ende ghewelt teghen den alghemeynen vyandt van de gantsche Christenbeyt te bewijsen.
Dit is nu, mijn Heeren, t'ghene datse ons voorhouden, dat soude gebeurt zijn, voor uwe generale vereeninghe ende Pacificatie, tot Ghendt ghemaeckt van alle de Staten deser landen in 't ghemeyne: waer op het moghelick niet en hadde soo seer noodich gheweest te antwoorden, ten ware dat ons devoyr niet alleene en vereyschte ulieden te voldoen, maer oock den vyanden den mondt te stoppen, ende hare onbeschaemde lasteringen alle de weerelt te doen tasten ende gevoelen. Want soo daer alleenelick questie ware van t'gene dat ulieden is rakende, ende de ghene die 't in den eersten met ons hielden, maer naederhande tot soo onbequamen tijdt, ende uit soo onghefondeerde redenen hen ven ons hebben ontrocken ende afstandt ghedaen: soo hebt ghy, ja sy selvé met ulieden, aldaer te vooren ghenoechsaem bewesen, dat ghy van ons al veel beter opinie ende ghevoelen hadt. Want eerstelic t'accoort felve dat ghy tot Gendt met ons ende met mijn Heeren van Hollandt ende Zeeland gemaeckt hebt, heeft onse ont[ 184 ]schuldt ghenoech te kennen ghegheven: ghemerckt dat ghy lieden tot sulcke een handelinghe ende accoort noyt en soudt hebben willen noch behooren te comen, waert dat ghy ons voor sulcks ghehouden hadt, als ons dese eerloose verbanninghe is beschrijvende. Ende naderhant heeft t'selve ghenoech ghebleken by soo veel eerlicke ende sftatelicke Ambassaden aen ons gesonden binnen Geertruydenberghe, oock na dat wy alreede tot Antwerpen aenghecomen waren, soo wel op dat wy ons na Brabande souden willen begheven, als om te versoecken dat wy souden naerder by ulieden tot Brussel toecomen, om aldaer in den Raedt mede te assisteren: ende uit dien dat ghy noch boven dien ons hebt willen vereeren met den tittel van Lieutenant generael. Uit welcken dinghen allen men heeft ghenoech connen sien ende afnemen, wat uwen sin ende gevoelen doe ter tijdt geweest zy van alle dese valsche ende ydele beschuldinghen: het welcke alleene wy achten ghenoechsaem te wesen om de selve te wederlegghen.
Maer laet ons nu daer en teghen sien, hoe dat sy hen voor den selven tijdt over haer lider zijde hebben ghedraghen, met wat grooter opgheblasenheyt ende stoutheyt, oock met wat dertelheyt ende verachtinghe van [ 185 ]onse gantsche natie. Wy en willen in desen nies wederhalen, noch der Hertoginne van Parma, noch des Conincx meyneedicheyt ende bedroch aen Mijne Heeren de Graven van Egmont ende van Hoorne ghebleken, noch hoe dat se ons meynden te koesteren ende aen te locken, om in 't net te brenghen, oock niet alle t'ghene dat daer voor de aencomste van den Hertoghe van Alva gheschiet is: maer alleenlick t'ghene dat ne de selve is ghedaen tot der tijdt toe van uwe generale conjunctie ende vereeninghe: ten eynde ghelijckerwijs als de ghedachtenisse van de voorleden smerte ende onghemack ulieden eenighe ghenoechte sal mede brenghen, ende oorsake gheven, om ons die ulieden hebben in den selven by gestaen, daer van danck te weten, dat ghy oock insghelijcx lancx so meer eenen moet grijpt ende ulieden vercloect, om in soo heylige ende loffelicke een resolutie, van den Spaegniaerden ende haren aenhangheren te wederstaen, stantvastelick te volheerden. Nu soo en heeft niet alleene den Hertoge van Alve, maer oock alle de gene die onder hem ende na sijn vertreck eenich beveel hebben gehadt, ons genoech te kennen ghegeven, wat in den raet van Spaegnien al over menighen tijt is gesloten geweest, namelick van ons [ 186 ]uit te roeyen, ende tot slaven ende lijfeygene te maken. Want gelijckerwijs als Hannibal van den neghensten jare sijnes ouderdoms af, op den autaer sijner Goden swoer, dat hy al sijn leven lanck soude een vyant van den Romeynen zijn: also is desen Hertoge van Alva oock van joncx op in eenen onversoenelicken haet ende vyantschap teghen dese landen opghequeeckt ende gevoedt worden, die noyt en heeft connen versadiget werden door al dat bloet dat hy gesopen heeft: d'welck hy in soo grooter overvloedicheyt heeft vergoten, dat men in allen steden van dese landen t'selve met geheele beken heeft ghesien lancx de straten lopen: jae gelijck hy hem selven heeft derven beroemen, hy heeft meer dan achthien duysent arme onschuldige persoonen door s'beuls handen laten ombrenghen. In der voegen dat soo yemant begheert te weten wat den secreten raerslach van Spaegnien is, hoedanioh dat s'Conincx wille is, ende hoe lief dat hy ons heeft: die sal t'selve altemale in de bloetgierighe feyten des voorschreven Hertoghe van Alva soo claerlick bevinden, evenals of hy 't voor sijnen oogen gerepresenteert ofte op een tafereel geschildert sage. Want daer en is ter weerelt gheen soorte van gheveynstheyt, verraderije [ 187 ]ende meyneedicheyt, die hy niet te wercke gestelt en heeft, om alle de voorneemste Heeren van den lande nae sijn hant te hebben, met schoone presentatien ende beloften, metgaders hen ghevende nieuwe tittelen van eere ende meerder weerdicheyt: ende als hy eenige luyden met eeren conde aenlocken die dede hy, sonder aenschou te nemen noch op haer onschult, noch op des lants privilegien, jammerlick ende wreedelick ombrenghen: niet te min daer en is van alle t'ghene dat voorschreven is, niet dan by bevele van den Coninck ghedaen. Op ghelijcker wijse heeft hy met de goede borgheren ende cooplieden gheleeft, onse oude privilegien ende vryheden, metgaders al wat by ons noch overgebleven was van de heerlickheyt ende grootheyt onser voorouderen, soo vermetelick ende hooveerdichlick onder de voeten tredende, soo dat het scheen als of ghy niet en hade weerdich gheweest voor menwchen ghehouden te werden. Ende hoe woude men een gewisser ende clarer bewijsinghe daer van connen hebben die meer in den thoon is gheweest, ende als een schoufpel voor de gantsche Christenheyt, met een onverdraghelicke verachtinghe van alle dese landen, dan dese opgheblasene, eergierighe, goddeloose, hey[ 188 ]densche, metgaders oock dwase oprechtinghe van sijn beeldenis[42] ofte statue in 't midden van 't Casteel van Antwerpen was sonder schaamte op 't lijf tredende van de Heeren Staten ende van t'gantsche volck van dese landen, als een gedenckteecken sijner tyrannije ende ghetuyghenis sijnes hoochmoets? Wy verswijghen van sijn dienaers ende alle dit gespuys dat uit Spaegnien mede is ghecomen, die nu van ons niet meer als van Vellacos, maer als van beesten, en waren sprekende. Ghy bebt, mijne Heeren, de ooren noch vol daer van, jae ghy cont na het leven representeren al haer wesen ende ghelaet, haren ganck, haer woorden vol stourheyt, hoveerdije ende verachtinge, haer onverdragelicke maniere van doen, ende als ghy se in de steden binnen hadt, met wat [ 189 ]moetwillicheyt datse over ulieden den meester maeckten. So dan dat waerachtich is, dat men om eens Heeren aert ende natuere wel te leeren kennen, neerstich ondersoecken moet de conditien ende ghesintheyt van sijne vrienden ende van de ghene die daghelicks met hem zijn verkerende: oock dat men den meester wert kennende by sijn dienaers. soo sult ghy mijne Heeren, by de deuchdelicke feyten des Hertoge van Alva (die sijns meesters voorneemste dienaer is, ende sijns Heeren raedtslagen ter execute stelt) seer wel konnen oordeelen, hoe goede jonste ende affectie dat de Coninck ulieden is draghende, die u sulck eenen menich in 't landt heeft ghesonden recht om ulieden te quellen: daer toe wat ghy hier namaels noch van hem te verwachten hebt, ten zy dat ghy by behoorlicke middelen daer in voorsiet also ghy schuldich zijt te doen, ende alsoo al dit goede volck ulieden wel is toe betrouwende ende hem gantschelick daer op verlatende: Wy en willen niet segghen van vercrachten, rantsoeneren ende brandtschatten dat de Spaegniaerden ghebruyckt hebben: maer willen alleene het voorneemste voor de handt nemen ende overweghen, te weten dat ghy noyt en hebt connen een vrye vergaderinghe van de Ge[ 190 ]nerale Staten vercrijghen,[43] dewijle dat de vyant wel verstont dat sulcks het eenighe middel was om den boom van uwe privilegien by den voet af te bouwen, ende de fonteyn-ader van uwe vryheyt te doen uitdrooghen, namelick, te beletten dat de voorschreven Staten niet en souden beschreven werden. Want wat is den volcke daer mede gheholpen datie schoone privilegien hebben in reyn perckement geschreven in een coffer liggende, soo se door 't middel ende toedoen van de Staten niet onderhouden ende ter executie ghestelt en werden, op dat men de cracht ende werckinge der selven moghe bevinden? Ja dat meer is, de Coninck hadde al langhen tijt van te vooren hem, by den Paus laten dispenseren van den eedt dien hy ulieden ghedaen hadde aengaende d'onderhoudinghe van uwe privilegien: waer door hy niet alleenelick sijn ghegheven trouwe schendde ende violeerde maer hy gheloofde oock al te lichtveerdelick ende schadelick sommighe dwase raedeghevers, daer mede maer al te veel bewijsende hoe voorsichtich dat hy was. Want en conde hy niet bevroeden, door dien dat hy hem selven voor ontslaghen hieldt van den eedt [ 191 ]dien hy ulieden ghedaen hadde, dat ghy insghelijcken oock quijte ende ontslaghen waert van den eedt dien ghy hem daer teghen hade ghedaen: In der voeghen dat ghy hem ghehoorsaemheyt noch onderdanicheyt meer schuldich en waert? Ende aengaende de voorschreven dispensatie, wy willen andere die in sulcken questie beter gheoeffent zijn dan wij, daer van laten disputeren, of de Paus hem met goeden rechte beroemen mach sodanighe macht ende authoriteyt te hebben: ende of daer oock yet ter weerelt meer sal moghen voor vaste ende versekert gehouden werden, wanneer dat den eedt, met sulcke solenniteyt gedaen, onder soodanigen schijn ofte decksel mach ghevioleert ende ghebroken werden? Ter selver tijdt worden de houwelicken buyten s'landts te doen, heel ende al verboden. Ende t'ghene dat noyt meer ghehoort noch ghesien en was, werdt oock verboden, namelick dat de kinders buyten sijne erflanden nergens en mochten ter scholen gaen, ofte in eenighe Universiteyten verkeeren, uitghesteken alleenelick te Roome: verwerpende, ende condemnerende door soodanich middel alle ander scholen van der weerelt, d'welck een al te over groo[ 192 ]te vermetenheyt is. Ja sy waren wel soo onvoorsichtich, dat se sonder eenich achterdencken oock die van de Jesuijten die in sijn landen niet en sijn, ende van de Spaegniaerden nochtans voor so heylige luyden ende goede Catholijcken ghehouden werden, mede daer onder begrepen ende condemneerden: maer dat 't erchste is, haer voornemen was, daer door eenen wech te banen tot een rechte onwetenheyt ende Barbarische verduysteringhe van alle vrije consten ende wetenschap. Want ghelijckerwijs het hanteren ende ommegaen met allerhande gheleerde luyden ons heeft in desen landen veel subtile geesten ende van grooten verstande voortgebracht, die dese landen grootelicks vermaert ende beroemt hebben ghemaeckt: also en conde uit soodanich verbodt anders niet met der tijdt ghevolgen, dan een Turcksche ende grove Barbarische onwetenheyt. Sonder hier by te voeghen, datse door t'selve middel her landt veele swaren ende noyt meer ghehoorden conditien hadden onderworpen. Even op de selve tijt wert oock t'Concilie van Trenten ghepubliceert, d'welck Concilie den Francoysen selve soo onredelick heeft ghedocht, dat het noch tot op deser uren in [ 193 ]gantsch Vranckrijcke nergens en heeft connen gepubliceert werden. Daer te vooren wert eenen tijt lanck vervolcht ende oock verworven het inleyden[44] van de nieuwe Bisschoppen, waer in seer groote swaricheyt is ghemaeckt geweest, van weghen der inconvenienten, die alle verstandighe luyden, liefhebbers des landes, ende vyanden van de perssinghe ende bedwanck der conscientien; ooghenschijnelick saghen uit dier oorsake comen te rijsen (alsoo wy daer van aen den Coninck selven schreven sonder te spreken van 't vertooch dat wy aen de Hertoginne van Parma in den raedt ende elders seer dicwils gedaen hebben) zijnde t'selve tot geenen anderen eynde aengherecht, dan om de wreede Inquisitie van Spaegnien te bevestighen, ende op dat de voorschreven Bisschoppen in stede van Inquisiteurs dienen souden, om niet alleene de lichamen te verbranden, maer oock om de conscientien të pijnigen ende te tyranniseren. Het is wel waer, datse huydensdaechs geerne wouden loochenen, datse dese vervloecte Inquisitie hebben willen invoeren. Maer so wy hem conden voortbrengen eenen geloofweerdigen persoon die ter selve tijt Pensionaris vant [ 194 ]Vrye in Vlaenderen was, was, de welcke wert tot twee verscheyden reysen ter banc geleyt om gepijnicht te werden, ten eynde dat hy soude bekennen, wie dat de Heeren in 't voorschreven Vrye waren die van sodanigen advijse hadden geweest, dat men de Inquisitie behoorde goet rondt af te slaen ende te weygeren: sullen sy seggen dat de selve een getuyge is den hoecke gesocht, die nochtans sodanich is datse op hem niet en weten te segghen? Ende soo 't noot ware, men soude noch andere wel soo clare ende blijckelicke bewijsinghen ghenoech connen voortbrengen. Daer naer volchden de placaten die noch rigoreuser waren dan van te voren, met expres bevel, dat men van de oude strafheyt ende rigeur in gheener maniere en soude afgaen noch de selve verlichten. Jae de Bulle selve by den Paus ghesonden om de voorschreven Bisschoppen in te setten, is uitdruckelick, inhoudende, dat een yeghelick Bisschop soude macht hebben negen prebenden in zijnen Domme wech te gheven, ende dat elck van de Canonicken soude ghehouden zijn hem by te staen int feyt van de Inquisitie, ende dat twee namelick onder den selven souden met der daet, des Inquisiteurs ampt ende officie bedienen. Ende ghelijckerwijs als de Princen of [ 195 ]Tyrannen die eenighe nieuwe Coninckrijcken ofte heerlickheden ghewonnen ofte met ghewelde verovert hebben, den selven eenighe schattinghe of tribuye plegen op te legghen tot een teecken ende ghetuyghenis van hare victorię: alsoo heeft oock de Hertoghe van Alva in desen landen ghedaen, in teecken dat hy de selve soude ghewonnen ofte ghe conquesteert hebben (want sulcx, was zijn ghewoonnelicke maniere van spreken, dat dese landen den Coninc toebehoorden niet als zijn vaderlic ende geerft goet, maer als met den wapenen geconquesteert zijnde) heeft hy den selven by zijns meesters bevel opgheleyt den thienden ende den twintichten penninck eeuwelick duyrende, ende: dat sonder toelatinge van de steden ende provintien: jae dat meer is, hy was geresolveert met den zijnen, t'selve met ghewelde te doen executeren, als hem ter ooren comt, dat sommighe dappere ende manlicke herren hen begonsten te roeren in der voeghen dat even op de selfste ure (waer aen ghy, mijne Heeren, de voorsienicheyt Godes oogen, schijnelic cont bemercken) doe hy de tijdinghe creech dat den Briel was inghepomen, hy hadde alreede by hem selven besloten ende geresolveert de voorneemste ende beste borghers van Brussel wel uit ghesocht, [ 196 ]in der nacht om den hals te doen brenghen, daerom datse hen teghen dese impositie ghestelt hadden, die hy met gewelde teghen hare privilegien hadde laten publiceren. Want meester Karel den Beul hadde last seventhien coorden gereet te houden ende leederen van thien ofte twelf voeten lanck: de soldaten stonden alle in wapenen ende Don Frederico was ghecomen ten huyse van den President Viglius, om het dictum van haer vonnis te besluyten ende arresteren, als dese gheluckighe tijdinghen voor de goede borghers van Brussel quamen. De Lieutenant van den Amman was een daer onder, om dat hy gheweygert hadde te doen executeren de ghene die hen teghen de voorschreven impositie stelden: den welcken de Hertoghe van Alva ghesint was sijn ghelofte te houden, alsoo by corts daer te vooren teghen hem gheseyt hadde Por estas; grijpende by der handt sijnen baert, Si vos no lo hazeis, yo os hazé a horcar; metgaders op de replicke van den voorschreven Lieutenant, segghende: Los Iueses son vellacos: basta que yo os lo mando. Dat is soo veel te segghen: Ick sweere u by desen baert, soo ghy 't niet en doet, dat ick u sal doen hanghen. Item de Wethouders zijn alle rabauwen, ist niet ghe[ 197 ]noech dat ick 't gebiede? Ende soo veele als onsen persoon is belanghende, wy bekennen dat wy even ter selven tijdt, zijnde anderwerf aenghesocht ende ghesolliciteert soo wel by diversche luyden van eeren, als uit cracht van onsen eyghenen eedt ende schuldt daer wy den lande mede verplicht waren, in 't lant zijn voor de tweede reyse met ghewapender hant gecomen: van welcken krijchs-tocht wy alhier gheen breeder vermaen en willen doen, aenghesien dat niemanden onder ulieden onbekent, is wat een vruchtbaer eynde dat den selven ghenomen heeft, ende wat bate hy ons noch teghen woordelick is medebrenghende.
Soo ulieden dan belieft, mijne Heeren, over d'een zijde te bemercken ende acht te nemen wat de Hertoghe van Alva voor den beginne deser oorloghe ghedaen heeft, hoe gerechte oorsaken ende groote occasien dat hy ons ende den Staten van Hollandt ende Zeelandt ghegeven heeft, de toevlucht tot de wapenen te nemen, d'welck hy ende den grooten Commendador doorgaens vervolcht hebben te doen, tot op dien dach dat de Spaegniaerden gherevolteert ende gherebelleert zijn, oock hoe dat wy ons ter selven tijdt daer en teghen ghedraghen ende de saken beleyt hebben: wy en weygheren niet [ 198 ]de kennisse van dien ulieden over te stellen, om daer van te oordeelen ende te sluyten, alsoo ghy sult bevinden te behooren: Maer t'selve hebt ghy nu alreede ghedaen ende uwe meyninge ghenoech verclaert soo wel door de Pacificatie van Gent, als door t verdrijven van Don Jan, ende veel ander daden ende getuygenissen meer, selfs door dien dat ghy ons van den last dien wy draghen noyt en hebt willen ontslaen, hoe wel nochtans dat wy t'selve tot diversche reysen aen ulieden versocht hebben: soo dat het niet van noode en schijnt voorder bewijs des selven te begheeren. Derhalven soo willen wy nu comen tot tghene dat se in den tweeden deele van dese hare wreede Proscriptie zijn verhalende ende namelick tot t'ghene dat daer is ghevolcht na dien tijdt dat de Spaegniaerts zijn voor rebellen ende vyanden des landes verclaert worden.
Eerstelic, mijne Heeren, op de selve tijt wert de Pacificatie van Gent ghehandelt ende besloten met soo grooter blijschap ende vernoeginghe des volcx van alle de provintien in 't ghemeyne ende van elcke in 't besondere, dar by mans gedencken dies ghelijcke niet en is ghehoort worden. Een yegelic can noch wel indachtich zijn, hoe [ 199 ]taste beloften van vrientschap ende goede correspondentie onverbrekelick tusschen malcanderen te onderhouden, ende van malcanderen met raedt ende daet by te staen, in de selve begrepen zijn. Dit alles nochtans onaengesien, even de selve die naderhandt wel bethoont hebben de verouderde ende al te diepe inghewortelde snoodtheyt hares herten, hoe wel dat sy mede in 't gheselschap waren van de ghene die om de voorschreven pacificatie te maken met onse deputeerde, ende van die van Hollandt ende Zeelant, waren onderhandelende, dewijle dat sy noch daer mede besich waren, worpen niet te min dwers ende ter zijde allerhande beletsels ende verhinderinghen in den wech, diese slechts conden ghedencken, om de selve te onderdrucken, eer datse ten eynde ofte ten effecte quame te gheraken: d'welck hen oock sonder eenighen wederstandt seer wel hadde geluckt, ten ware datse besorcht hadden in eenich gevaer ofte dangier van hare persoonen om dies willen te vallen; ende ten ware dat het gemeyne volck ende alle de Provintien (de welcke ghevoelden ende langhe daer te vooren voorsien had den dat dese Pacificatie t'fondement harer vryheyt, ende wederkeeringhe van hare oude privilegien was) met eendrachtighe stemmen [ 200 ]tot het besluyten der selven sy benoodicht ende bedwonghen hadden. Maer dewijle datse ons in desen afgrijselicken Ban metgaders in hare cleyne ende ongheschickte smaetschriften, fameuse boecxkens ende secrete brieven die se malcanderen oversenden,soo menichmael voorhouden ende verwijten, dat wy de voorschreven pacificatie belet, ghebroken, ghevioleert ende ons daer teghen gheopposeert hebben. Soo laet ons sien, hoe datse over haer zijde de selve hebben onderhouden. Also saene als de selve ghesworen was, de Heere van Haussy volghende ulieden bevel, dede verscheyden reysen tot ons, in Zeelant zijnde, om bysftant ende secours soo wel van krijchsvolcke als van munitie van oorloghe te verwerven, om t'casteel van Ghent te belegghen, als een van de nesten der Spaensche tyrannije wesende: d'welck hy oock vercreech. Maer eenen quidam, niet weerdich den name te draghen van den huyse daer hy af ghecomen is en conde hem selven niet langher onthouden, maer begonste even te dier tijdt zijn vergift uit te spouwen, lasterende om 't selve grootelicx den voorschreven Heere, in stede van recompense van so goet eenen dienst, door den welcken de dore is geopent worden tot de vryheyt des landts ende [ 201 ]Graefschap van Vlaenderen, ende insonderheyt der stede van Gent, de welcke soo langhe daer te vooren hadde ghetyranniseert gheweeft. Ende 't en heeft aen den voorschreven Zweveghem. Grave van Reux; Mouscroen ende andere niet ghehouden, dat, de Spaegniaerts de handen noch bebloet hebbende van de versche moorderije in de vermaerde coopstadt van Antwerpen bedreven, ende vol roofs ende buyts dien se den goeden borgheren hadden afghenomen, niet een gelijcke executie in de stede van Ghendt als binnen Antwerpen ghedaen hebben: de welck sy oock niet en souden ghelaten hebben (nae t'nytwijsen van de brieven Rhodas ende andere) en ware dat voorschreven secours niet in tijts aengecomen. Hier uit can men sien, hoe dat dese eerlicke luyden, te wijle dat men het trompet noch blies om de Pacificatie te publiceren, hebben de selve alreede begonnen te breken. Daer op quam Don Jan in 't lant. Ende hoe wel dat onse vyant hier gheerne woude de sa ken vervalschen ende met een momaensichte bedecken: soo connen wy nochtans t'selve doen blijcken by de brieven die wy hebben met s'Conincks eyghen hant gheteeckent: en de by eenen van de Secretarisen van zijnen Staten ghecontresigneert, ende met s'Conincks [ 202 ]wapen ende signet gheseghelt, die ghenoech betuygen wat hy Don Jan belast ende bevolen hadde: de welcke brieven men heeft laten printen ende publiceren, om van alle man gesien ende ghelesen te werden: ende daer en is tot noeh toe geen Spaegniaert soo onbeschraemt geweest, die de selven heeft derven twijfelachtich maken. Door de voorschreven brieven zijn wy gheleert worden, dat alle den onderscheyde die daer was tusschen Don Jan, ende tusschen den Hertoge van Alve ende Loys van Requesens was dese, namelick dat Don Jan veel jongher ende onvoorsichtigher[45] was dan de andere, ende dat hy niet en conde zijn vergift soo langen tijd bergen, noch zijnen last secreet houden ofte veynsen, daer toe zijne handen glinsterende ende brandende van begeerte om de selve in onsen bloede te baden, niet en wiste te bedwingen noch t'onthouden. Van dese brieven, mijne Heeren, en willen wy ulieden geen breeder verhael doen: want het inhoudt der selven oock den aleynen kinderen bekent is, ende alle, de weerelt weet daer af te spreken. Dies niet teghenstaende, ende hoe wel dat sulcx dese vredemakers selve oock ghenoech [ 203 ]kennelick was: niet te min haren haet ende ouden grol teghen dit arm ghemeyne volck ghevaet was so groot, ende soo diepe ingewortelt, daer toe sy waren soo gewoone den ghenen bystant te doen, die uwe privilegien onderdruckten, jae de dienstbaerheyt diese der tyrannije waren bewijsende, hadde by hen sulcke plaetse gegrepen, als haddense hem van naturen aengheboren gheweest, in der voegen datse als wilde swijnen schuymende van quaetheyt, selve quamen in den spriet van Don Jans bloetgierich herte geloopen: ende maeckten een accoort met hem, contrarie onse advijse, oock van die van Hollandt ende Zeelandt, ja teghen haren eedt dien sy in de Pacificatie ghedaen hadden. Ende dit zijn de gene die ons de Pacificatie ende onsen eedt derven voorhouden, recht al of dese banden nergens anders toe en hadden bereyt gheweest, dan om ons metgaders mijne Heeren van Hollandt ende Zeelandt daer in verstrickt ende geboeyt te houden, middeler tijt dat dese goede ende getrouwe vredehandelaers, die alle verbintenisse van rechten ende van ghetrouwicheyt ghebroken hadden, veroorloft ware te doen ende te bedrijven alle t'ghene dat hen haer trouweloos herte was inghevende. [ 204 ]
Sy sullen moghelick by brenghen, datse Don Jan hebben doen beloven, dat hy de Spaegniaerts soude doen vertrecken: recht of ons gantsche verbondt ende vereeninge op dit poinct alleene stonde. Maer en behoordense niet eer dan se t'accoort met Don Jan besloten, ons wederom ghestelt te hebben in onse gouvernementen, ende in 't besit van onse goeden, metgaders ons doen wederom hebben onsen sone, die onder t'getal van de ghevangene was? Ofte hebbense oock slechts eens aen hem ghedocht, hoe wel dat veele onder henlieden van zijn maegschap waren? Niet met allen. Want haer intentie ende voornemen, was wel anders: d'welck sy claerlick bethoont hebben door dien datse soo menigen raedtslach ghehouden hebben, hoe datse mochten eenich middel vinden om ons te onderdrucken, metgaders om Hollandt ende Zeelandt onder hare subjectie te brenghen, dewijle datse bemercken, dat wy ter selver tijdt, metgaders de Staten der voorschreven landen noch alleene de ghene waren, die haren schadelicken aenslach, streckende tot onse grondelicke verderffenisse, met opentlicke macht ende ghewelt te rugge hielden ende verhinderden: de welcke was, datse henlieden selven in de plaetse van de Spaegniaerts [ 205 ]ghedochten te stellen, ende even de selve tyrannije te bedrijven die de Spaegniaerts gebruyckt hadden, doch (alsoo sy hen selven laten duncken) met meerder macht ende aensien, oock met minder sorghe datse om der selven wille souden ghestraft werden, nademael datse in haren eyghenen lande waren. D'welck genoech sal blijcken indien 't noot is, by de instructien die mede ghegheven worden den ghenen die tot Geertruydenberghe met ons quamen handelen. Ter selven tijt sonden sy aen de Coninginne van Enghelandt, om allerhande valsche dinghen haer te verstaen te gheven, ende de selve te induceren om teghen ons metgaders teghen mijne Heeren de Staten van Hollandt ende Zeelandt de wapenen te doen, nemen: maer de kennisse die sy hadden van de waerheyt, ende haer sonderlinghe verstant ende groote voorsichticheyt daer sy mede begaeft is, deden haer op veel eenen anderen voet resolveren, dan sy wel ghehoopt hadden. Corts, sy deden hen uiterste beste om van nieuws alle de selve practijcken in 't werck te stellen ende aen te rechten, die de Spaegniaerts daer te vooren ghedaen hadden. Daer by can men sien, mijne Heeren, hoe dat sy lieden selfs, in den eersten beginne, hebben de Pacifi[ 206 ]catie van Ghendt onderhouden. Ende belangende de Spaegniaerts, de welcke Don Jan hen wijsmaecte dat hy se te rugghe ghesonden hadde: Sy saghen ymmers wel, soo hen t'gesichte niet gheheel benomen en was (want sy worden dagelicx daer van gewaerschout) dat eenen deel noch bleef in 't landt van Luxemborch ligghende, d'andere in Bourgoignen, ende noch andere in Vranckrijcke, onder t'decksel van de inlandsche oorloghe, die aldaer wederom opgeresen was, verwachtende slechts de lose om op eenen ooghenblick wederom in 't landt te keeren: d'welck sy oock deden. Dies niet te min sy wisten wel hoe dat Don Jan noch vierthien duysent Duytsche knechten van de oude benden in de voorneemste steden van den lande in garnisoen behieldt, ende met de voorschreven Duytschen tot Mechelen handelde: sy hoorden dat hy tot den selven eenerley, ende tot ulieden, mijne Heeren anderley was sprekende, ende sagen hoe dat hy t'Casteel van Antwerpen sochte te trecken uit de handen van den Hertogen van Arschot ende van den Prince van Chimay zijnen sone, om t'selve in handen van Treslon over over te laten. Dese dinghen sagen sy alle wel, ende niet te min sy bewesen hem daer toe alle jonste ende bystant. En[ 207 ]de noch soudense wel derven segghen, datse de Pacificatie van Ghendt vaste onderhielden. Want dat de vyant ons wil voorhouden, dat Don Jan de selve hadde ghesworen: wy bekennen noch veel meer, datse de Coninck selve belooft hadde d'welc dient om hem dies te beter ende meer te overtuyghen: want even ter selven tijdt doe hy beloofde die Pacificatie te onderhouden, beval hy Don Jan over d'ander zijde dat hy se breken soude, soo 't blijckt by zijn eyghen brieven. Ende aengaende van Don Jan, t'is also dat hy se heeft belooft ende ghesworen: maer t'selve is gheschiedt midts een seker conditie, van de welcke hy van te vooren geseyt hadde (selfs in de teghenwoordicheyt van sommighe van uwe gedeputeerde) datse behoorde daer by ghevoecht te werden, namelick, tot ter tijdt toe dat hem t'selve soude berouwen: de welcke conditie seer corts daer naer gheviel ende vervult wert. Want dit jonck quantken meynende alle dingen gewonnen te hebben, ende tot zijnen voornemen alreede gecomen te zijn, oock zijn rekeninghe makende, dat hy (ter causen van de Duytsche garnisoenen ende van so veel verraders hares vaderlants die over sijn zijde waren) de beste steden in zijn handen ende tot zijnen wille hadde: [ 208 ]begint by t'innemen van 't casteel van Namen, (niet sonder de Coninginne van Navarre, die even ter selven tijt aldaer voorby passeerde, een merckelick groot onghelijck ende schande aen te doen) want die plaetse dochte hem bequame ende oock noodich te wesen om de Spaegniaerden aldaer in 't landt, weder over te brenghen. Maer alsoo sane als t'Casteel van Antwerpen ulieden wert overghegheven, soo bevandt hy, hoe dat hy noch tamelicken verre van zijn rekeninghe was: d'welck hem voor eenen tijt lanck veel vrienden dede verliesen, de welcke ooc tersſtont begonnen haer rocxkens om te keeren. Dies hy hem soo verbaest ende perplex vandt, dat hy gheene anderen toevlucht en wiste, dan tijdt te winnen, na dat hy met gisten ende gaven eenighe van uwe eyghene gedeputeerde omgheset hadde, metgaders, ulieden met een gheveynsde ende ydel hope van peys op te houden. Ende het ware wel te wenschen geweest, haddet Gode soo gelieft, dat ghy al van doe ter tijdt, door dese goede onderhouders van de Pacificatie van Ghendt niet en hadt belet noch verhindert gheweest onsen raedt te ghelooven ende te volghen: want wy hadden met een cleyne macht van volcke, ons van Don Jan, metgaders van zijn Spaegn[ 209 ]niaerts ende hare aenhangers, ende van alle altendigheyt die daer op ghevolcht is, connen quijte maken ende ontlasten. Daerom soo wouden wy hier noch gheerne weten, mijne Heeren, of Don Jan doe ter tijdt dese Pacificatie, jae selfs zijn Unie met so grooter solemniteyt ghesworen (alsoo se plegen te spreken) onderhieldt, die hy met dese ghespaegnoliseerde luyden gemaeckt hadde. Ten anderen, ter wat causen comt hy ons de Pacificatie van Ghendt verwijten, de ghene die door den Heere van Selles ons heeft doen verclaren, dat hy se niet en was gesint te onderhouden? Of sal hy t'onsen achterdeele ende schade een privilegie ghenieten, t'welcke hy selve heeft op gheseyt, ende daer van hy afstant heeft ghedaen? Ende als 't al geseyt is, ten is met hem niet, maer t'is met ulieden, mijne Heeren, dat wy ende de Staten van Hollant ende Zeelandt ghecontracteert hebben. Soo dan, nae dat se soo menichmael ende in soo verscheyden manieren de voorschreven Pacificatie ghebroken, metgaders de beste borgers, (tegen de welcke sy veel snoode ende valsche dinghen wisten voort te brenghen) uitgeseyt ende uitgeroeyt hadden uit den steden, over de welcke sy machtich waren ende op tyrannische wijse heerschende: [ 210 ]ghy lieden hebt tot uwe meerder versekerheyt noodich bevonden, sommige van den artijckelen der voorschreven Pacificatie te vermeerderen ofte oock te veranderen. Jae dat meer is, of ghy de selve artijckelen hadte willen gantschelic breken, te niete doen ofte wederroepen: Wie is de ghene die ulieden eenichsins hadde connen beschuldighen van dies wegen, dat ghy in 't gene dat uwe eygen sake was, alsoo gedisponeert hadt als ghy tot uwen profijte ende welvaren hadt bevonden te behooren, dan hy alleene die hem meynde met zijnen eedt als met een garen te behelpen, om ulieden daer in te vanghen ende te verstricken.
Aengaende datse willen segghen, dat de veranderinghe comt van onsent weghe, oft het schoon in der waerheyt also ware, so ist nochtans dat wy aen de voorschreven Pacificatie niet meer en waren verbonden, in aenschouwe van de ghene die met ons ghetracteert ende ghehandelt hadden, nademael dat sy se selve op so menigerhande wijse gevioleert ende ghebroken hadden: ooc nademael dat van uwent wege bevonde was also te behooren, dat sodanighe een veranderinghe soude gheschieden, so hadt ghy even soo groote auctoriteyt ende macht van de selve te disponeren, als een Heere recht [ 211 ]heeft in zijnen erf-goeden te doen. Want de Pacificatie was uwe: van de welcke ghy vermochtet te doen na uwe beliefte. Maer nu het is soo menichmael verthoont worden, so wel mondelinghe als by geschrifte, dar aen de voorschreven Pacificatie niet en is gevioleert noch ghebroken gheweest, soo dat het niet noodich en is den tijdt meer daermede over te brenghen, om ulieden t'selve te verclaren. Dat willen wy alleenelick wel toegeven, dat het dien van Hollandt ende Zeelandt verboden was, datse in den anderen Provintien geen veranderinge en souden aenrechten: Maer sodanige obligatie en sal men niet connen bevinden, dat het den Staten selve van de voorschreven andere provintien niet en soude veroorlost zijn geweest, in hare eyghen provintien te voorsien, ofte ordre te stellen door eenigherhande middel ofte conditie, tot hare meerder versekerheyt: d'welck claerlick is te sien ende te bemercken, soo wie den elfsten ende twaelfsten artijckelen van de voorschreven Pacifsicatie slechs wil overlesen. Jae daer en boven, ten tijde dat men besich was met de selve te maken ende te sluyten, alsoo een van de gene die van onsentweghe gedeputeert aen eenen anderen van de voorneemste over d'ander zijde eens was ver[ 212 ]thoonende, dat sulcx seer lichtelick mochte comen te geschieden, namelick, dat men om vry exercitie van de Religie te hebben, in haren provincien soude aenhouden, ende dat het derhalven veel beter ende raedtsamer hadde gheweest, dat se met eenen voor de onderdanen der provintien, uit der welcker name sy waren contracterende, oock eenighe vryheyt hadden verwillighet: soo wert hem daer op gheantwoordt, dat men voor sodanighe dinghen niet en behoorde besorcht te wesen, ende dat die van Brabandt, Vlaenderen ende andere landen, gheen veranderinghe in den saken van de Religie en souden begeeren. Soo se dan nu hen bedroghen vinden, ofte dat se hare rekeninghe qualick ghemaeckt hadden, waerom comense hen soo onsinnichlick aen onsen persoon adresseren? De selfde antwoorde sal hen dienen nopende de veranderinghe in eenighen fteden van onsen gouvernemente gheschiedt. Want wy connen dat voor Godt met der waerheyt wel segghen, dat wy geen advijs noch verwilliginghe daer toe en hebben ghegheven, oock dat daer veel dincx is ghebeurt daer wy wy gheen behaghen aen en hadden. Ende in Vlaenderen desghelijcken. Maer dat willen wy hen wel houden ftaende, soo in den selven is eenighe dertelheyt ofte in[ 213 ]solentie van den krijchsvolcke geschiet, dat t'selve al maer roofen en waren, te verghelicken by de onverdraghelicke excessen ende den overlast by hen lieden ghedaen. Ende daer en is ymmers ten minsten gheen onghetrouwicheyt, geen verraderije, noch verstandt met den Spaegniaert over onse zijde gheweest, als men over de vyanden zijde genoech ghesien heeft, want en hebbense niet met ghewapender handt een openbare oorloghe begonnen teghen hare eyghen, trouwe ende belofte, ende hare bondtghenooten comen bespringhen, doe wy op twee dachreysen nae by waren, om onse vyanden te gaen de slacht leveren? En hebbense niet de executie ende her volbrenghen van haer compact dat se t'samen ghemaeckt ende ghesworen hadden om van haren bondts-ghenooten tot den vyandt af te vallen, ter selven tijdt aldermeest vervolcht, tewijle dat de goede stadt van Maestricht beleghert was? Soude men oock ter weerelt een leelicker acte connen ghedencken dan dese is, namelick, als ghy ulieden ganschelick betroudeţ op 't krijchs-volck van uwe bond-ghenooten, hopende daer mede die vrome stadt te ontsetten, met de welcke sy selve een verbondt ghemaeckt ende dat met den eede bevesticht hadden, ja van de welcke sy in gheener [ 214 ]manieren, noch met rechten noch met onrechten, hen wisten te beclaghen: dat sy even ter selven tijdt niet alleene u gaen verlaten, maer dat meer is, sy beginnen oock tegen ulieden openbaer oorloge te voeren? Men vertelt in den historien, dat Sussecius met vier peerden van een ghetrocken wert, om dat hy ste-vaste op zijn plaetse was staende ghebleven, sonder hem eens te bewegen, ende om dat hy slechts bleef toesiende, te wijle dat Tullus Hostilius zijn bondtgenoodt teghen de vyanden streedt. Waer sal men dan galghen ghenoech connen vinden, ofte wat lijfstraffen sullen swaer ghenoech wesen, om de gene, die soo groote ontrouwe ende wederspannicheyt teghen hare eyghene vrienden ghebruyckt hebben, nae hare verdiensten te straffen? De selve namelick, die onlancks daer te vooren den Grave van Mansfelt, Viglius, Fonck, Assonville Berty ende andere van de Rade van Staten aenghegrepen hadden, doe wy noch met hen soo naer niet en waren verbonden, als wy naderhande hebben gheweest; ende doe wy noch niet Brabandt over ghetrocken en ware: Jae de selve, die door sodanighe aentastinghe, de gantsche werelt hadden te kennen ghegeven, wat sy van des Coninghs ende sijns Raedes hande[ 215 ]linghen hielden ende ghevoelden. Soo laten wy ulieden nu oordeelen, mijne Heeren, hoe wijselick dat sodanige luyden hare saken overleyt ende bedacht hebben, die niet en conden bevroeden, datse door 't middel van de oorloghe die se teghen ons zijn voerende, de sweerden scherpen van de ghene die zy selve hadden ghevanghen ghenomen, om hen daer mede tot sijner tijt dat hooft voor den voeten te doen legghen.
Hier op sullen se segghen, dat wy ons niet en hebben als vyanden ghestelt tegen de ghene die over onse zijde buyten de mate gheschreden hadden: Voorwaer wy en hebben de fauten ende mishandelinghen van sommighe niet voor goet ghehouden. Maer achten zy ons oock wel soo onvoorsichtich, dat wy om hen een welghevallen te doen, souden de dore gaen openen tot de gheheele verderffenisse des lants, ende Escovedo tot eenen Prophete maken? Of hebben sy oyt meer ghehoort, dat een wijse Vader om sijnen vyande te vrede te stellen, de verdervinghe ende vernielinge van sijn eyghen kinders soude gesocht hebben: ende niet veel meer ter contrarien, dat hy hare fauten behoort te straffen ende die verbeterende, niet temin sijn huysghesin voor te staen ende te bewaren? Maer Bours, Mon[ 216 ]tigny, ende andere, en weten sy niet wel hoe groote neersticheyt dat wy ghedaen hebben, om alle dinghen in een goede ordre wederom te brenghen? Hebbense vergheten hoe dat hen alsodanighe artijckelen zijn verwilliget worden, als sy selve begheert hadden: de welcke sy daer naer teghen haren eedt overtreden hebben? Soo was het dan enckel rasernije, sotticheyt, eergiericheyt, en de haet tegen de Religie, mergaders begeerte van te heerschen, die hare herten soo uitsinnich ende rasende dul ghemaeckt hebben: van de welcke sy eerstelick verweckt ende gheport zijnde, hebben de selve namaels ghesocht met den deckmantel van, de Pacificatie van Gendt te becleyden. Want ons is ghenoech bekent, mijne Heeren, hoe benaut ende beladen datse gheweest hebben, om haer voornemen eenighe verwe te gheven, ende boe dat hen een slecht Capitein ter plaetse daer sy waren raet houdende, desen wech opende die oock stracx is ghevolcht worden.
Wy weten wel, dat veel, menschen seer nieuwe ende vreemt sullen vinden, hoe dat kinders van so goeden huyse, ende van soo danigen vaderen as ghecomen, hen selven soo leelick hebben connen vergheten, ende haer eyghen gheslachte ende afcomste soo [ 217 ]cleyn zijn achtende datse de selve met een eeuwich verwijt van soo veel lasteren ende schanden hebben willen bevlecken. Jae vele sullen ghedencken, dat het niet ghelooffelick en is, dat in hen lieden soo groote onghestadicheyt oyt hadde connen bevonden werden. Daer toe uit redenen van de sonderlinghe vriendtschap die wy met hare vaderen hebben ghehadt, ende om der eeren ende respects wille, die wy den selven altijts hebben gedragen metgaders dat wyse geerne hadden ghesien vervoordert[46] tot allerhande deuchden, eere ende reputatie, (d'welck wel hadde doenlick gheweest, haddense slechts eenen corten tijdt connen mede verdraghen een deel van de benautheyt ende ellendicheyt daer in haer vaderlant is ghevallen) soo ist dat wy, soo veele als ons is belanghende, daer over grootelicx zijn bedroeft dat sy dus verre ghecomen zijn: Ende souden hen noch op dese ure wel wenschen datse soo wijs ende voorsichtich waren datse t'ghene dat alreede gheschiet met een oprecht leetwesen sochten te verbeteren. Maer om hier niet in 't breede te verhalen vele van hare particuliere daden ende wercken, die soo met den eersten in de ooghe ende ghesichte van alle de werelt [ 218 ]niet en vallen, ende nochtans vol zijn van alle onghestadicheyt ende lichtveerdicheyt: soo men wil alleenelick bemercken t'ghene dat eenen yegelick notoyr ende kennelick is, ja dat de gheheele werelt sien ende tasten can: wie sal hem connen ghenoech verwonderen van de onsekerheyt, onstantvasticheyt ende ydelheyt van hare resolutie ende voornemen? Sy dienen eerstelick den Hertoge van Alva ende den grooten Commendador als oft sy hare ghehuyrde knechten waren. Sy voeren den krijch teghen ons met aller strengicheyt ende een weynich tijts daer naer sy comen met ons van den vrede te handelen. Soo versoenen sy hen dan met ons: ende siet, nu zijnse vyanden van de Spaegniaerts gheworden. Don Jan comt daer naer in 't landt: ende sy volghen hem, se dienen hem, se ghedencken aen alle middelen om ons in den grondt te bederven. Don Jans aenslach en gheluckt hem niet, dien hy voor hadde van 't Casteel van Antwerpen in te nemen: soo verlaten se hem oock, ende senden om ons te beroepen dat wy souden met den eersten overcomen. Wy en hebben noch soo sane den voet in 't landt niet, soo gaen sy teghen haren eet, sonder yet met ulieden, mijne Heeren ofte met ons daer van te communiceren, [ 219 ]mijn Heere den Erts-hertoch Matthias ontbieden. Is nu de selve oock hier, sy sien, datse door dien wech tot haer intentie ende voornemen niet en connen gheraken: soo laten se hem daer sitten, ende sonder hem eens daer van te veradverteren oft de wete te doen, sy gaen mijn Heere den Hertoghe van Anjou halen. Sy brenghen hem mede, ende beloven hem groot wonder. Daer naer sien se dat se hem daer toe niet en connen brenghen, dat hy hem selven tot een hooft soude opwerpen tegen ulieden, mijne Heeren, ende teghen die van der Religie: soo verlaten se hem oock, ende gaen hen voeghen by den Prince van Parma. Zijn daer oock eenighe baren der zee soo onghestadich, of wederhanen op eenen tooren soo wanckelbaer, als de raetslaghen van sodanighe luyden, die daer meynen soo hooghe gheseten te zijn, ja soo verheven ende versekert, dat hen daerom soude toeghelaten wesen met soo groote ende machtighe Princen alsoo te ghecken? Nademael dan, datse dusdanighe dinghen bedreven hebben, als 't selve alle de werelt bekent is: soo mocht ghy voortaen wel vastelick ghelooven, mijne Heeren, dat hen gheen lichtveerdelick ofţe ydel voornemen sal te groot wesen, datse niet insghelijcx en durven bestaen. Ja wat [ 220 ]souden sy doch leelicker ofte schandelicker hebben connen doen dan datse tot dese moedeloose ende bloohertighe verbanninghe haren wille hebben overghegheven, door de welcke den selven na sijn lijf ende leven wert ghestelt, die hen lieden haer leven heeft behouden, ende den voorneemsten onder hen haer goet heeft doen weder gheven? Ende weest versekert, mijne Heeren, dat het daer mede noch niet al ghedaen en is: want soo sy (als wy hen wel souden wenschen) hare faute niet en comen te bekennen ende hen die niet en laten leedt zijn, ghy sult se noch meer dan thien reysen van sadel en peerdt sien veranderen, eer dat dese saken een eynde crijghen.
Belanghende t'ghene datse ons voorhouden, dat wy ons souden met ghewelt ende oproer van de ghemeynte, teghen den wille van den Staten, hebben doen verclaren voor Ruwaert ende schermheer van Brabandt. Ghy sult noch wel indachtich zijn, mijne Heeren, dat wy ulieden noyt gheen woordt daer van ghesproken, noch eenichsins t'selve by ulieden versocht ofte daerom aenghehouden hebben maer wel ter contrarien, dat wy grooten wederstandt ende weygheringhen daer teghen deden. Selfs aengaende van 't Lieutenantschap generael, eer wy dat wou[ 221 ]den aenveerden, wy hebben alvooren begheert t'advijs ende de verwilliginghe van de hoofden die in onse legher waren, de welcke seer onlancx daer naer wert in de vlucht ghedaghen (wy en willen nu niet segghen door wiens faute t'selve is by ghecomen) ende sy sonden ons t'voorschreven advijs over, met haer eyghen handt gheteeckent, d'welck noch onder ons is berustende. Soo nu daer, en boven sommighe uit den ghemeynen volcke dese verkiesinghe voort stierden ende seer ernstlick aendreven, hoe wel dat wy om 't selve te doen noyt niemandes ghebeden noch aenghesocht hadden nochtans wy moeten wel bekennen, datse in den saken van dese landen doe ter tijdt veel wijser ende voorsienigher waren dan wy selve. Want se wisten wel van te vooren ende saghen 't voor ooghen, hoe datse latende alle de handelinghe ende administratie van de ghemeyne sake in de handen van dese ghespaegnoliseerde luyden, eyndelick souden bevinden, datse op een seer licht ende onvaste sandt soodanich een ghebou souden ghetimmert hebben.
Even soo waerachtich is t'gene datse daer by hangen, dat wy insghelijcks door oproerende emotie van die van Gendt ons hebben laten kiesen Gouverneur van Vlaenderen: t'welcke comt uit een enckel onwetenheyt. [ 222 ]van onse saken. Want de vier leden s'lants van Vlaenderen hebben de voorschreven verkiesinge gedaen, niet eene, maer diversche reysen: ende hebben t'selve niet gedurende de beroerte die daer gheweest is, maer na dat alle saken nu vreedtsaem ende welghestilt waren menichmael vervolcht ende aengehouden, so wel aen ulieden, mijnen Heeren, als aen ons: doch tot op dese stonde en hebben wy t'selve niet willen aenveerden.
Wy en connen ons oock niet laten duncken, dat het redene zy, dat wy souden moeten verantwoorden van de middelen, by ulieden, mijne Heeren, opgheleyt, dewelcke achtervolgende ulieder advijs ende onder uwe name ende authoriteyt, hebben door uwe tresoriers, commisen ende ontfanghers gheadministreert gheweest, sonder dat noch wy noch yemandt van den onsen oyt daer van eenen penninck ghesien hebben. Van 't welcke soo men met rechte yemande soude willen beschuldighen, en is het niet den vyant selve veel eer te wijten, die ulieden bedwonghen heeft alle middelen te soecken om ulieden te beschermen? Ende soo hy om quaet te doen, ende tyrannije te ghebruycken, jae om uwe vryheyt onder te drucken, soo groote ende lastighe costen is [ 223 ]doende waerom en soude ulieden insghelijcx niet gheoorloft zijn, om wel te doen, om den tyran te bedwingen ende te wederhouden, om te bewaren uwe privilegien ende vryheyt, (de welcke nerghens by en can gheschattet ofte ghepresen werden) oock eenighen cost aen te wenden? Ja of het van noode ware alle t'ghene dat wy ter weerelt hebben tot de leste mijte toe, ofte tot de leste droppel onses bloedts daer aen te hanghen, wat souden wy doen daer wy nieţ toe ghehouden ofte verbonden en zijn, ende daer van wy niet alleene in den ouden ende uitlantschen Historien maer oock van onse cloecke ende vrome voorsaten ende voorvaders soo veel schoone exempelen hebben? Maer soo verre is het noch van daer dat men behoort eenichsins nae te laten ofte te verflauwen, dat wy daer en teghen, alsoo wy nu ghenoech sien wat hem aen heeft ende meeft is deerende, dies te gheherter behooren te wesen, ende ons selven meer ende meer te beneerstighen, om in 't selve te volherden.
Op t'ghene datse voorts segghen, dat soo wanneer yemand op de contributien wilde spreken, wy dien hebben doen aentasten, qualick tracteren ende in ghevangenis werpen, ofte oock doen pillieren, berooven ende [ 224 ]ter doot brenghen, wy en houden niet dat het noodich zy yet te antwoorden voor ulieden, mijne Heeren, die selve wel weet, dat sulcks versiert ende onwaerachtich is Jae ghy weet daer en teghen, dat wy veel meer beschuldicht ende ghelastert zijn gheweest, van weghen onser over-groote sachtsinnicheyt ende lijdtsaemheyt, om dat wy menighe snoode gheesten verdreghen hebben, die onse saken door hare consten ende practijcken metgaders hare heymelicke raedtslaghen waren verachterende, dan dat wy van onsen vyant van rouwicheyt ende stuerheyt beschuldicht werden. Ende ware t'ghene datse ons hier voor werpen waerachtich, vele zijn daer die huydensdaechs veel claps hebben ende luyde tieren, den welcken men haer snateren wel soude benomen hebben. Dies niet te min, soo en ist ons noch niet berouwen dat wy alsoo met hen gheleeft hebben: ende sullen ons altijts verblijden van dat wy liever hebben ghehadt, dat ons soude onghelijck gheschieden, dan dat wy t'anderen souden begheert hebben te doen: gheensins daer aen twijfelende, of God die een rechtveerdich rechter is, en sal noch eens dese verraders ende onghetrouwe luyden, die 't broot met ons waren, etende metgaders mede deelachtich van onse raedtslaghen, doch t'sel[ 225 ]ve onaenghelien nu teghen ons den krijch voeren, den rechten ende wel verdienden loon harer snoodtheyt gheven, alsoose alreede Godes wraecke zijn ghevoelende, diese met een gheduerige onruste ende beroerte hares gheests ende ghemoedts is vervolghende.
Nu soo veele als belanght de negotiatie van den Heere van Selles, de welcke is bekent worden, als yol bedrochs ende gheveyntheyt wesende, dese beschuldinghe is haer addresserende ende tegen ulieden, mijne Heeren, die soo, wijselick zijne listen ontdeckt hebt, ende hem te verstaen ghegheven, dat de ghene die Spaegnien niet ghesien hebben, daerom gheen beesten en zijn, als hy ende zijns ghelijcke gedencken. Wy bekennen dat wy van den selven advijse oock zijn gheweest ghelijck als ghy lieden, namelick, dat men hem niet meer gheloofs en behoorde te geven dan eenen bedriegher, ende die als een instrument slechts daerom uitgesocht was om alle dinghen in verwerringhe teghen malcanderen te stellen. Om t'welcke van hem te ghelooven ons niemant meerder oorsaken en heeft ghegheyen, dan hy selve. Want t'ghene dat hy tot ons seyde, dat wy soo wel in de gratie van den Coninck stonden, dat daer ooc herwaerts-over gheen Heere en was en was, van den [ 226 ]welcken hy beter ghevoelen ende vermoeden dan van ons hadde, ende dat hy ons noch ghedochte soo veele te gebruycken ende te employeren: selve dede ons langhs soo meer achterdencken crijghen, dat men onsen cop wel hadde van doen ghehadt, so wy den selven soo goede coop hadden willen overlaten, als ons dese gespaegnoliseerde mensch gedachte wijs te maken. Soo zijn wy dan oock even van der selven meyninghe geweest als ghy heden, jae ghy hebt seer wijselick gheresolveert, namelick dat men volghende t'exempel van dien wijsen Capitein Vlisses, voor den soeten sanck van dese Spaensche Meerminnen, behoorde d'ooren te stoppen. Maer wat willen wy alleene van ons segghen, dat wy van dien advijse souden geweest zijn? Dese onsalighe luyden selve, die tot dese vervloeckte verbanninghe verwillighet hebben, en zijn die niet even soo seere daer tegen gheweest als wy? De selve Magistraten, die desen Ban hebben doen uitroepen ende publiceren, en hebbense niet ooc den Heere van Selles; metgaders alle zijn versierde beuselen verworpen? D'welcke ghenoecsaem is om te antwoorden op ghene datse roeren van de veranderinghe ende afstellinghe van de Catholijcke officiers ende amptlieden. Ende of het Gode alsoo beslest [ 227 ]hadde, dat wy hadden de macht ghehadt sulcx te doen, ofte dat wy door het overhaesten van sommighe, niet en hadde belet gheweest sodanighe veranderinghe over al aen te richten. Want daer en soude soo overvloedich quaet niet uit ghevolcht zijn als men heeft gesien ter causen van de scheydinghe der provintien van den anderen: ende is te besorgen dat het niet daghelicx meer ende meer toeneme tot des landts alghemeyne verderssenisse. Wy hopen ymmers ten alderminsten, soo verre als de voorschreven provintien, die ons so schandelick verlaten hebben, hen de selve faute ende mishandelinghe niet en laten berouwen, datse eyndelick sullen ghevoelen, dat niemant om eenen snooden raedt soo swaerlick ghestraft en wert, als even de ghene die den selven eerst ghegheven hebben. Ende alhier en willen wy gheen groote moeyte doen om op dese versierde ende valsche beschuldinghe te antwoorden, dat wy in plaetse van de voorschreven officiers anderen extraordinaerlick ghestelt hebben door onse eyghen authoriteyt: ghemerckt dat over al daer wy by gheweest hebben by 't vernieuwen van de Wetten, wy alleenelick ghedaen hebben ende te wercke ghestelt sulcken last ende bevel als ulieden belieft heeft ons te gheven, ende [ 228 ]als een van uwe ghecommitteerde ofte ghedeputeerde, in 't selve niet doende teghen de rechten ende privilegien alsoo wy hier beschuldicht werden. Maer dat willen wy gheerne bekennen, dat wy ten besten dat ons heeft moghelick gheweest, altijdt gesocht hebben eerlicke ende deuchdelicke luyden, van goeder conscientie, ende boven al liefhebbers des vaderlants daer in te brenghen. Maer wy weten wel waer dat het hen lieght, ende waerom datse hen so seere becommeren, namelick, om dat wy niet gheerne mede hebben voorgetrocken ende ghefavoriseert de ghene diese aen haer snoercken hadden hanghende, luyden sonder trouwe, ende die gheen barmherticheyt noch medelijden tot haer eygen vaderlandt en hebben, jae bloet-dorstige luyden ende die slaven zijn van hare tyrannije. Ende dit is t'ghene dat se noemen een tyrannische Barbarische en de moortdadighe confusie, namelick, dat wy onse ghemeynte hebben willen reguleren nae onse rechten, de welcke van haren barbarischen voornemen ende intentien also verscheyden zijn, als den dach is van der nacht. Ja wat is het van noode, mijne Heeren, op soodanich voorhouden hen te antwoorden, dewijle dat onse vyande selve genoech daer op antwoordet? Want wat waren de offi[ 229 ]cier's, diese segghen, dat van ons souden afghestelt zijn geweest? Sy waren (seggense) wel gheaffectionneert tot den Coninck, welck even soo veele is te seggen, als dat se waren oprechte ende geswooren vyanden haers eyghenen vaderlants. Waer uit ghy wel cont mercken, mijne Heeren, hoe dat het seer wel is ghedaen, dat men se op veelen plaetsen heeft verandert.
Voorts beroerende datse ons oock verwijten, het goet geloove ende vermogen dat wy by den gemeyne volcke hebben, d'welck sy heeten, onder t'selve te regieren ende triumpheren, het is wel soo verre van daer; dat wy ons souden schamen so wel gelooft te zijn, dat ons daer tegen leet is, dat wy somtijts niet wat meer geloofs en hebben; dat is te seggen, dat wy se niet wel connen wijs maken ende brengen tot t'gene dat wy hen soo menichmael so wel mondelinge als by geschrifte hebben voorgehouden. Want wy souden al over lange met Godes hulpe t'landt van alle dese Spaensche vuylicheyt gesuyvert hebben. Maer soo sy na sulcx zijn als se willen segghen, ende soo wy daer en teghen oock sulcx zijn als se ons beschrijven (want om hem te believen willen wy hen dat selve point laten volghen ende alsoo passeren) en zijnse niet be[ 230 ]dwonghen nootsakelick te bekennen, dat hare tyrannische seyten ende wreedtheyt moeten in alle manieren groot ende onmachtich gheweest zijn, dewijle datse om der selven wille eenen alghemeynen haet van alle t'volck hen op den hals gheladen hebben, d'welck van te vooren tot hen lieden soo wel ghesint ende gheaffectioneert was, ende eer datse alsulcke excellen hadden bedreven, soo groote ghetrouwicheyt aen hare voorsaten metgaders aen hen selve bewesen hadde? Ende ter contrarien, soo t'volck ons heeft gewillichlick vercoren om zijne vryheyt voor te staen ende te beschermen, wat can men anders segghen, oft wat sullen de vreemde natien, jae alle onse nacomelinghen anders daer van oordeelen, dan dat het yet sonderlincx aen ons ghesien ende bemerckt heeft, dat weer dich was soo lieftallich gehouden te wesen: ende daer en teghen in den anderen wat bevonden heeft, dat eenen uitersten haet verdient hadde. So bekennen wy hen dan t'selve, dat wy zijn ende alle ons leven lanck blijven willen ghemeynsaem ofte den volcke toeghedaen, dat is dat wy sullen alle neersticheyt doen om uwe vryheyt metgaders uwe privilegien te vervolghen, te onderhouden, ende te beschermen. Siet nu hoe dat dese wijse herssebeckens so van allen na[ 231 ]tuerlicken verstande berooft zijn, ende hoe dat, als se ons meynen meest te straffen ende te schelden, sy ons als dan aldermeest loven ende prijsen. Het is waer, dat se onder hen vijf of ses onbedachte hoofden, vyanden van uwe vryheyt (der welcker raetslaghen, sinnen ende heymelicke ghepeynsen alle ghelijck daer henen zijn ghericht gheweest, om allerhande middelen te soecken, waer mede sy ulieden mochten brengen onder hare tyrannije, die veel wreeder, ofte ten minsten veel schandelicker ende verachter soude geweest bebben dan die van de Spaegniaerden selve) willen aller anderer menschen van der weerelt verstandt ende sinnen nae de mate hares eyghenen verstants meren, ende ghedencken dat een yeghelick sal terstont voor quaet aensien t'ghene dat sy sulcx achten te wesen: maer wanneer het al t'samen in een ghemeyne waghe wel sal gheweghen werden, soo sullense bevinden hoe datse hen grootelicks misrekent hebben. Want den ghenen diense achten niet weerdich te zijn dat hy leve, om dat hy de welvaert van de ghemeyne sake is vervorderende (dewijle dat de ghemeyne welvaert niet anders en is dan des volcx oft der ghemeynten welvaert) den selven sullense door hare eygen dwaesheyt noch tot meerder eere brenghen, door dien dat [ 232 ]het volck altijt meer houden sal van den ghenen die 't beschermt ende voorstaet, dan van dien die 't wil onderdrucken. Maer boven al connen wy ons niet genoech verwonderen, hoe datse in desen Ban hebben vergheten t'ghene daer soo veel gheringhe ende quaetwillighe schrijvers in hare ongheschickte smaedtschriften ende libellen fameus ons soo menichmael mede belastert ende beloghen hebben, namelick, dat wy den Edeldom souden haten. Maer aen wien souden wy doch desen haet moeten beginnen? En soude het niet wesen aen ons selven, aen onse vrienden ende maghen, die alle (Gode lof) van seer eedele ende hooghe afcomste zijn, jae van soo ouden gheslachte ende so wel met rijckdommen als met allerhande staten ende digniteyten versien: In der voegen dat wy niet seere en zijn besorght, datter onder onse vyanden veele sullen wesen, die met rechten hen selven sullen beter ofte hoogher connen achten dan wy en zijn, ende weynich sal men daer oock vinden die hen souden by ons connen verghelijcken. Boven dien soo can de ervaringhe t'selve ghenoechuitwijsen, of wy niet tot voorderinghe van de Edelen alle t'ghene doen dat ons moghelick is. Maer soo wy van over langhen tijde voorsien heb[ 233 ]ben, hoe dat sommighe eergierighe hoofden, die naderhandt van ons afghevallen ende geweken zijn, hen selven hebben willen vervoorderen ende poogen de gouvernementen ende meeste officien van den lande aen hen te trecken, om haer vaderlant daer naer te gaen verlaten, ende haren eedt valschelick te breken: ja so wy hare lichtveerdicheyt, ydelheyt ende onghestadicheyt, metgaders hare sinnen ende ghemoet heel ende al na de tyrannije staende, wel van te vooren gekent hebben, ende den selven uit, dier oorsaken gheen jonste in't ghene datse begeerden, hebben willen toedraghen (door welcke middel den besten ende meesten deel van den staet ende wesen onser gemeyne regeeringhe tot noch toe gheheel ende ongheschent is ghebleven) wy en hebben daerom den Edeldom niet ghehaet noch veracht: maer wy hebben met goeden rijpen rade willen te vooren comen des lands uiterste verderffenisse die uit haren aenslaghen gheschapen was te volgen. Waert sake dat hare vaders die veel wijser jae veel cloecker ende vromer waren dan sy en zijn, ende met den welcken wy soo goede vrientschap altijt onderhouden hebben, tot op deser ure noch by leven waren: sy souden ontwijffelick van onghenoechte sterven, siende sodanighe kinde[ 234 ]die in den minsten niet en zijn aerdende na de stantvasticheyt ende het deuchdelick gemoet harer voorvaderen, die daer soo eerlick ende onstraffelick altijdt gheleeft hebben: oock siende dat huydensdachs gheen landen en zijn, in den welcken sy niet voor ongestadige luyden ende groote coopluyden ghehouden werden: selfs siende, hoe dat de Spaegniaerts den welcken sy als slaven zijn dienende, metgaders de Cardinael die de standaert is rontsom den welcken haren molen is draeyende, met henlieden, gelijck als met eenen top of caetsbal spelen, ende als met kinderen omme gaen, jae by de neuse om voeren ende leyden gelijck men de beesten doet, ende met schoone woorden soo langhe ophouden, tot dat het eens sal pas gheven zijn beelden, instrumenten, tapisserijen ende anderen huysraet ende meublen diese hem gestolen hebben wederom te eysschen ende te begeeren: ende tot dat se sullen wel te lijve ende vet ghenoech zijn om op de vleesch-banck gheleght te werden: alsoo 't blijckt by s'Cardinaels eyghene brieven, die met zijn eyghen handt gheschreven waren, ende die ghy, mijne Heere, selve ghesien ende wel bekent hebt.
Soo nu onse vyandt, even als of hy hem niet ghenoech en betroude op zijn eyghen [ 235 ]auctoriteyt ende aensien, maer twijfelde dat het gewicht van zijn groote tittelen niet en soude swaer ghenoech zijn om ons te verdrucken, noch daer en boven der Keys. Mt. ende sommigher gheestelicker Keurvorsten macht ende auctoriteyt comt daer by te vervoeghen, segghende, datse souden gheresolveert ende ghedecreteert hebben seker puncten ende artijckelen die soo billich, gracelick ende redelick waren, dat alle luyden van goede oordeele ende verstande kennen ende belijden de selve suffisant ende ghenoechsaem gheweest zijn: hy en hadde met eenen woorde niet connen in beter tale recht uit seggen, dat ghy lieden, mijne Heeren, metgaders alle de inwoonders van dese landen, die met eendrachtigen stemmen de voorschreven artijckélen als impertinent, bedriegelick in woorden, ende gantsch onredelic zijnde, verworpen hebt, sonder redene' ende verstant, ja van sinnen berooft zijt. Maer wien sullen sy dat wijs maken, dat een volck met soo lange ende gheduerige oorloghen gequelt, die niet en connen wesen sonder hondert duysent inconvenienten, soude eenen vrede gaen verwerpen, soo de selve eenichsins redelick ware? Ogte dat so goede jaal te goede ende veel te geduldige onderdanen hen weygeren souden met [ 236 ]haren overheere te veraccorderen ende te verdraghen: ten ware, datse saghen, dat sulck verdrach, anders niet en is dan een aes om de luyden beter daer mede te betrappen, ende dat sodanigen vrede erger is dan de oorloghe selve: jae dat het soet honich eener tonghe meer te beduchten is dan eenighe scherpe ofte ghestaelde sweerden. De Keyserl. M. mach moghelick gedencken, dewijle dat sodanighen staet ende conditie in zijnen eyghenen erf-landen bequame ende duchtich is, dat hy daerom in desen landen oock wel soude dienen. De selve Keyserl. M. zijnde van den staet ende gheleghentheyt onser saken alvooren gheinformeert ende bericht door onse vyanden, ende door de verraders die onder ons waren, metgaders door de ghene die onder t'decksel dat se nae Coelen ghesonden ende ghedepareert waren, sochten uwe saken in den grondt te verderven: berichtet de ander Vorsten van ghelijcken, de welcke het soo laten daer by berusten, achtende dat alles wat van so danighe stede of plaetse coemt, van Godt selve geopenbaert ende ghesproken is. Maer ghy lieden, mijne Heeren, die den rechten grondt van den staet deser landen, metgaders de gheleghentheyt ofte ongheleghentheyt, oock de waerachaighe redenen ende [ 237 ]oorsaken van behoudt ofte verderffenisse der selven alderbest bekent, ghy die daer meest te verliesen hebt, ende die by alle rechten ghehouden ende verbonden zijt de selve te bewaren, hebt al veel anders hier van gheoordeelt. Men heeft alle t'volck van den lande daer op hem laten beraden, ende zijn ghesintheyt van de voorschreven condizien des vredes ghevraecht: en alle t'volck heest se eendrachtelick verworpen, als zijnde veel te onredelick: d'welck niet in een stadt alleene, maer in allen is ghelijckformichlick geschiet. Wel is waer, dat wy lieden de Keyserl. M. metgaders den Coninck van Vranckrijcke, de Coninginne van Engelant, ende den Coninck van Portegael ootmoedelick hadden gebeden, te willen van ons heden ten besten spreken ende middelen, op dat ons eenen goeden vrede verwilliger mochte werden. Maer wy en gedencken niet, dat eenich verstandich mensche t'selve soude op sulcke wijse willen nemen ofte verstaen, als of wy daer door ons lieden onder het goetduncken ende seggen van de voorsz. Potentaten souden ghestelt ende onderworpen hebben.
Ende aengaende datse segghen dat men soude verboden hebben de publicatie van dien, ofte soo veele ghedaen dat de voor- [ 238 ]schreven artijckelen langhen tijdt achter ghehouden ende ghesupprimeert zijn gheweest, daer in behoorde men uwe ghedult ende goedertierenheyt veel meer te loven, dat ghy niet en hebt terstont laten straffen anderen tot een exempel, de gene die so stout ende vermeten hebben geweest, dat se die artijckelen sonder uwen voorgaenden wille ofte consent ghepubliceert hebben. Ende ter contrarien, so verre is het van daerdat men gevreest heeft datse souden ghecommuniceert werden, ofte onder den gemeynen man camen, dat men se heeft selve laten in printe uitgaen met byghevoechder verclaringhe van de nulliteyt der selven. Ja de voorschreven artijckelen hebben over al ghesonden geweest in alle provintien ende steden, om den selven ghetoont ende voorghehouden te werden, ten eynde men mochte een ghemeyn advijs ende resolutie van allen den selven vercrijghen, alsoo oock de voorschreven advijsen ulieden eendrachtichlick zijn weder overghedraghen worden. Maer het schilt veele, wanneer een dinck gecommuniceert wert by ordre, by wege van rechte, ende met macht ende authoriteyt van de ghene die sulcx vermoghen te doen: ofte wanneer seker cleyne bespieders hier ende daer in 't heymelicke onder den ghe[ 239 ]meynen man gaen boecxkens uitstroyen, selfs wanneer eenen deel van de ghene die van hier nae Coelen als ghedeputeerde gesonden waren, heymelick onder t'volck laten saeyen t'gene dat se met den vyande in 't besondere ghehandelt hebben, aen den welcken sy ulieden, metgaders haer eyghen vaderlandt waren verradende: soot claer ghenoech blijckt by hare eygen brieven: Waer van wy hier niet breeder en willen spreken, dewijle dat t'selve alles door den druck claerlick aen den dach, ende in d'ooghen van eenen yeghelicken is.
Sy vinden uit der maten quaet de versamelinghe, ende vergaderinghe van de ghedeputeerde van ettelicke steden ende landen binnen der Stadt Utrecht om aldaer een nieuwe confederatie ende verbintenisse te ramen ende te sluyten, &c. Maer uit wat oorsaken? Om datse voor quaet houden alle t'ghene dat ons lieden goet is, ende rekenen tot harer schade ende verderffenis te dienen t'ghene dat ons lieder behoudt ende welvaert is. Sy hadden alle hare hope ghestelt op onse oneenicheyt: sy hadden alreede sommighe provintien ghepractiseert ende over hare zijde ghebracht, die even soo veel verscheyden raetslaghen hebben ghehadt als daer maenden in 't jaer zijn: oock haddense [ 240 ]not harer handt sommighe vergiftighe luyden die hen midden onder ons lieden hielden. Nu wat hulpe ende remedie teghen de oneenicheye hadde men beter connen uitsien, dan eenicheyt: ende wat ghewiller oft bequamer preservatijf tegen het fenijn der tweedrachticheyt, dan eendrachticheyt? Door 't middel van de welcke alle haer beworpende bedrijf, alle hare raedtslaghen by nachte ghehouden, ende haer heymelick verstandt zijn in eenen oogenblick verspreyde ende verstroyt worden: want Godt (die een Godt is des vredes ende der eendrachticheyt) woude daer mede bewijsen, hoe groot een afsien ende grouw dat hy van de bedrieghelicke tongen heeft, ende hoe lichtelick dat hy sulcke valsche ende vervloeckte aenslagen can om verre slooten ende omkeeren. Siet mijne Heeren, wat een open veldt dat wy hen laten, om te moghen tieren ende baren, ende hun ongherust ghenoech te stellen. Wy bekennen hen lieden, dat wy de Unie eerst gedreven hebben,[47] dat wijse daer naer ghevoordert hebben, jae dat wy [ 241 ]ons beneersticht hebben datse mochte onderhouden werden. Ende wy segghen ulieden noch meer, jae segghen het soo luyde, dat wy wel begeerden dat het niet sy alleene, maer oock de geheele werelt hoorde: Onderhoudt uwe Unie wel. Bewaert uwe Unie wel. Doch siet neerstich toe, mijne Heeren, dat ghy niet alleene met woorden of by gheschrifte, maer oock met der daet ter executie ende int werck stelt t'ghene dat het bundelken pijlen met eenen bandt t'samen gecnoopt ende gebonden, het welcke ghy in uwen seghelt voert, mede brengt ende beduyt. Datse dan nu henen gaen ende ons beschuldighen dat wy alle saken in verwerren gestelt hebben, door dien dat wy dese Unie hebben te wege gebracht: om welcker daer wille wy in eeuwicheyt niet en sullen schaemroot werden. Want de wijle dat sy onder t'decsel van eenen paeys, ons een verdeylinghe ende scheuringhe van malcanderen berocten, ende datse hen so dickwils versamelden nu t'Atrecht, nu te Bergen in Henegouwe, gevende ons altijt goede woorden, ende dat alleene om hen dies te gevoegelicker af te sonderen, ende om andere hares gelijcke lichtveerdige geesten middeler tijt aen haer zijde te trecken: waerom en souden wy lieden over onse zij[ 242 ]de niet ooc de vryheyt ende macht insgelijcx hebben gehadt om ons selven te vereenigen ende t'samen te verbinden? Ten zy dat se mogelic also gedencken, dat ben wel is veroorloft quaet te doen, ende het lant te verlaten, selfs dat meer is, tewijle dat Maestricht belegert was (d'welc lesende, ghy arme ende ellendige luyden, en sult ghy niet ten minsten eens het brant-ijser gevoelen dat uwe conscientien noch doorbranden sal?), maer dat ons daer en tegen niet en soude toegelaten zijn wel te doen, metgaders t'landt te bewaren ende te beschermen. So laet ons dan hier uit dit onderwijs vaten, mijne Heeren, om te weten wat ons nut ende nootsakelic is, ende laet ons t'selve leeren van den meesten vyant dien t'lant noyt gehade en heeft, ja van den meesten tyran van der weerelt.
Nu gaense ons voorder een seer groote ende vervaerlicke misdaet voorwerpen, om de welcke alleene, sonder meer, wy weerdich ghenoech waren ghedaen te werden in dusdanigen Ban (die veel wreeder is, dan alle de proscriptien by Silla ende Carbo hier voortijdts ghebruyckt:) namelick, dat wy het dan twee jaren ons binnen Antwerpen onthouden hadden sonder daer uit te gaen, ende, dat wy ghetoghen zijn bin- [ 243 ]nen Utrecht. Het is goet te sien datse seer wel weten al wat wy doen: even als of wy tot haren grooten leet wesen binnen de voorschreven twee jaren niet en hadden twee reysen in Vlaenderen geweest, alwaer wy met hulpe van de vier leden van Vlaenderen, beter ordre tot s'landts saken ghestelt hebben, dan se wel gheerne en saghen. Maer laet het nu soo wesen, dat wy binnen twee jaren niet en souden buyten Antwerpen zijn ghecomen: en moet dat niet wel een groote crime ende misdaet zijn, dat wy ons altijdt by ende ontrent u ghehouden hebben, om ulieden te dienen in alle t'ghene dat u belieft heeft ons te ghebieden? Maer wy zijn na Utrecht ghetoghen. Daer ist dat het hen houdt, mijne Heeren: dit is de aposteumie ende dat etterachtich geswel dat hen so seer doet. Want niet anders, dan alleenelick dese reyse, heest se tot 't herte toe verwondt: ghemerckt datse daer te vooren alreede haer beworp soo wijselick ghemaeckt hadden, sy hadden soo diepen ende vasten gronds harer saken gheleyt, sy hadden daer soo groote ghenoechte aen, sy ſchreven soo veele ende soo breedt aen hare goede vrienden hoe datse soo veel landen ende gouvernementen vaste ende in haren handen alreede hielden, [ 244 ]sy hadden soo veel brieven hier ende daer weghesonden om den eenen ende den anderen te verleyden, ende soo veelderhande practijcken worden dagelicx voorgheslaghen: Ende siet, alsoo saen als wy ons slechts eens binnen Utrecht comen verthoonen, met hulpe, bystant ende raet van mijne Heeren de gedeputeerde van de provintien, soo sach men allen dien grooten nevel haest vertrecken, ende soo veel casteelen diese noch bewaert hadden, om haer tyrannije daer in te bevestigen, worden afgeworpen, ende soo veel steden versekert, alsoo dat hem maer een stadt daer wat aen ghelegen is, alleenelick is overgebleven, daer in hem t'hooft van den voorschreven aenslach was houdende: de welcke hy selve noch al niet en conde nae zijner handt gekeeren, sonder eerst die afgrijselicke moort te doen van den genen dien hy zijnen vader was noemende, die des avonts daer te vooren by hem aen zijn tasel hadde geseten, hebbende hem vriendelick ontfanghen ghelijck Judas dede met eenen valschen kus. Dit is, mijne Heeren, t'ghene daerom datse soo luyde crijschen. Dit is die Helena, om de welcke datse zijn strijdende.
Ende van datse ons voorts oplegghen, dat wy alle gheestelicke persoonen verjaecht [ 245 ]ende uitgedreven hebben. Ghy weet seer wel, mijne Heeren, dat t'selve niet warachtich en is. Maer achter dat haer hooftman, die doe ter tijt binnen Groeninghen lach, hadde binnen der selve stede doen vanghen ende spannen alle die van de Religie, sommighe oock vermoort, jae den Borgemeester selve, ende dit alles teghen zijnen eedt, hebbende daer te vooren den Religions vrede aldaer ingheleyt ende gesworen, hebbende oock opentlick ende met solemnelen eede, metgaders met zijn eyghen hand-teeckeninghe de Unie van Utrecht bevesticht: wie isser die vremt can vinden, dat die van onse zijde als dan oock ghesocht hebben hen selven te versekeren: insonderheyt als se sagen de vyanden, sonder eenich aenschou te nemen op haren eedt ende den name Godes, dien sy daer toe ghebruyckt hadden, onder de voeten tredende, tot een eeuwich verwijt voor hen selven ende haer gantsch gedachte; sehenden ende verbreken alle t'ghene datter inde weerelt van gherechticheyt ende billicheyt noch was overghebleven?[48] Emmers en sal men ons lieden sulcx niet connen verwijte, dat gheduerende dusdanighe troublen door onse vyanden selve aengherecht die van onse zijde oyt souden tot [ 246 ]dese alderhoochste snootheyt ende ongherechticheyt zijn ghecomen, dat sy souden begheert hebben hare handen te baden in bloet van hare bondt-genooten, ende van de ghene die hen selven op hare trouwe waren verlatende ende versekerende, d'welck ha te voorneemste hoofden oock met eyghener handt wel hebben ghedaen.
Aengaende datse seggen, dat wy sulce ghehandelt hebben metten Heeren ende principalen Adel van dese landen, datse bedwongen zijn gheweest sich te vertrecken, ende hen vaderlands te verlaten ende te abandonneren: wie isser die daer slechts eenen heeft verjaecht? Maer so de vreese onde het verschricken van haer eyghen conscientle ende gevoelen, hen van binnen vervolcht hebben, ende als helsche boose geesten so ghequelt, datse zijn bedwongen geweest van selfs van d'een plaetse tot d'ander te verloopen: wien moet men daer van anders de schuldt geven, dan even hen selven, die met sulcker ontrouwe hebben de verderffenisse hares eygenen vaderlants berokt ende te wege gebracht? Ende oft Godt so belieft hadde, datse de dore wat eer hadden connen vinden, ja dat de gene die daer noch onder ons blijven, zijnde met ghelijcker rasernije ende onsinnicheyt bevan[ 247 ]gen, hen souden cort op den hielen na treden, sy souden ons van groote anxt ende sorge ontheffen, metgaders de gantsche gemeynte bevrijden ende ontledigen van de vreese die se heeft, dat hen noch mochte eens ghelucken hare schadelicke aenslaghen ter executie te stellen.
Het is oock lachens weerdt; datse ons noemen eenen hypocrijt, die nochtans ons selven noyt tegen hen geveynst ofte gedissimuleert hebben. Want als wy se noch hielden voor vrienden, wy hebben hen te voren geleyt ende ghewaerschout, dat se de coorde omdraeyden van haer eyghen verderffenisse, om datse den wegh van die wreede ende barbarische vervolginge waren nemende. Ende ten ware dat hare uitsinnicheyt ende eygen passien, die se in geener maniere en wisten te matigen ofte te beddwingen, metgaders een verachtinge van ons lieder ghedaen hadde, hen belettende onsen raedt te volgen, sy en souden so verre niet zijn ghecomen als se hen selven nu bevinden. Daer naer zijnde om uwer vryheyt wille hare vyanden worden, noch en connen wy niet weten noch verstaen wat hypocrisie datse aen ons gemerckt hebben teh zy datse hypocrisie willen heeten, dat wy openbare oorloge tegen hen voeren, dat [ 248 ]wy hare steden innemen, dat wy se uit den lande jagen, ende sonder geveynstheyt doen alle t'ghene dat het recht der oorloge is toelatende. Maer belieft u, mijne Heeren, de moeyte te nemen, van te herlesen onse verantwoordinge die voor deṛthien jaren in drucke is uitgegaen, soo sult ghy daer ach ter byghevoecht vinden eenen brief van eenen Coninck die een recht hypocrijt ende bedriegher is, die ons meynde met de stricken van sijn soete ende bedriegelicke woorden te betrapen, ghelijckerwijs hy ons teghenwoordelick gedenckt door zijn dreygementen ende groote donderslagen van woorden verbaest te maecken. Maer Gode lof wy weten een goet preservatijf sog wel teghen, d'een als teghen d'ander fenijn.
Boven dien sy maken groot werck, ende hoopen te samen veel ongeschickte woorden van dat wy souden alle saken fonderende zijn op een eeuwighe dissidentie ende wantrouwicheyt, ende dat onse conscientie doorknaecht wert met Cain ende Judas. Ende of wy ons schoon fondeerden op hare onghetrouwicheyt, souden wy daerom moeten gelijck wesen als Cain ende Judas, so sy seggen? Want daer is eenen grooten onderscheyt tusschen het mistrouwen van de beloften ende genade Godes die niet liegen [ 249 ]en can, ende tusschen dit wantrouwen, als men op de woorden eens menschen die een valsch logenaer ende bedrieger is, ende die geen trouwe noch geloove en houdt, hem niet en wil versekeren ofte betrouwen: insonderheyt voor ooghen hebbende de schoone exempelen van de arme Mooren van Granaden die genoech van dese beloften souden weten te spreken: ende de doodt van de Heeren Graven van Egmondt ende Hoorne soude sulcx oock genoechsaem bewijsen. Maer hadden dese goede Docteurs in de Theologie (als namelick de Cardinael die een van de fondamenten ende pilasen is van de Roomsche Kercke) de rechte ende voorneemste oorsake van Judas ende Cains val wel ondersocht, sy souden ghevonden hebben dat het was de wanhope: waer toe wy door Gods ghenade niet en zijn gecomen, noch oyt comen werden. Maer ter contrarien, die wat naerder wil insien ende letten op de grouwelicke ende wreede maniere van spreken, daer mede sy, in dese barbarische, ende argher, dan Turcksche verbanninghe teghen ons blixemen: en sal hy niet lichtelick sien hoe dat sy selve de ghene zijn die spreken als wanhopende menschen, ende die tot de uiterste desperatie van hare saken zijn gecomen, gelijckerwijs [ 250 ]die van den Poeten als rasende ende onsinnighe luyden in haren spelen oft Tragedien werden ingevoert? So zijn dan sy selve de ghene die hare conscientie met een brandt-ijser gheteeckent als Judas, verbaest als Cain, ende van God verworpen als Saul, hebben. Doch niet te min, mijne Heeren, wilt alhier de groote voorsichticheyt van dese wijse hoofden aenschouwen. Sy segghen, dat de dissidentie allen boosen menschen ghemeyne is. Wy willen met dy nu wat spreken, Cardinael, die soo veel tijts in den Scholen verloren hebst, ten zy dat du sulcx maer leeren en heeft, te zijn wat van jońcx op tot lieghen ende bedriegen onderwesen. Soo vraghe ik dy dan, wat saltstu antwoorden op 't seggen van dien voortreffelicken ende wijsen Orateur, die sijn vaderlant so lief hadde (also wy in onser Joncheyt van gheleerde luyden gehoort hebben) daer hy spreect, dat de meeste stercktes die een vry volc can hebben tegen eenen tyran, is de dissidentie ofte mistrouwen? Ende dit propoost wert aen eenen anderen Philips geaddresseert, die niet dan een cleyn Scholier en was in de schole van tyrannije, by dat dijnen Don Philips is, die alle tyrainnens verre te boven gaet, ende om den welcken te straffen ende te beschuldigen, gheene van [ 251 ]des voorschreven Orateurs uitspraken die hy heeft Philippicas ghenoemt, (selfs de ghene die men heeft gheacht onder den anderen insonderheyt uit te nemen) en soude bequame, oft suffisant ghenoech wesen. Hier op dan maghstu beter letten: ende daer en tusschen sullen wy altijdts verhalen, schrijven ende alomme doen graveren de voorschreven schoone spreucke, die weerdich is dat men in eeuwicheyt daer aen gedencke. Ende of het Godt so gave, dat wy beter mochten gelooft ende gevolcht werden, dan de voorschreven Orateur van zijn volck en was, het welcke hem te veel betrouwende ende gheseggen latende van luyden die dijns gelijcke waren, als ooc van sommige andere cleyne brabbelaers die tot dijner handt staen, de welcke hare tongen metgaders hare pennen veyl ende te coope hebben is eyndelic overvallen ende in den grondt verdorven worden. Maer wy verhopen, mijne Heeren, ende versien ons soo wel t'uwaerts, metgaders tor uwe standtvasticheit ende vromicheyt van herten, dat t'selve ulieden niet lichtelick en sal wedervaren.
Ende ghelijck de goede Orateurs ofte voorspraken plegen te doen die tot int eynde altoos plegen achter te houden ende te sparen enige crachtige ende seer scherpe [ 252 ]redene, volghende daer in't'exempel van de goede veldt-oversten die van hare beste crijchsluyden plegen in de leste rijen te stellen? also doen oock dese geleerde ende welgheoeffende luyden, ende willen ons in 't eynde met de swaerheyt van een so groot ende leelick verwijt heel ende al ter nederdrucken ende overvallen, segghende, dat men ons versocht heeft ende presentasien gedaen tot onsen grooten voordeele, op dat wy ons souden willen vertrecken ter plaetsen van onsen gheboorte, (al daer een yeghelick behoort uit der natueren aldermeest begheeren zijn leven over te brengen) ende dat wy daer toe niet en hebben willen verstaen. Wat haddense doch meer tot onsen voordeele moghen segghen, than t'ghene dat nu verhaelt is? Daerom, mijne Heeren, wil doch hare dwaesheyt metgaders hare onbeschaemtheyt wel bemercken. Want sy moeten een van beyden bekennen, of datse sonder sehaemte spreken als se dit seggen ofte datse onvoorsichtich zijn door dien datse ons gaen loven daer sy ons gedencken te schelden. Het is seer aenghenaeme, ende het wert van eenen yeghelicken begheert, te mogen zijn leven gerustelick in zijn eyghen vaderlant overbrengen. Waerom treckt dan dit vervloeckt [ 253 ]gheslachte van Spaegniaerden alsoo van d'een lant in d'ander, om de gheheele weerelt te plagen ende te quellen? Maer ter contrarien, soo wy volghende onse schuldt, ende plicht, daer mede wy ulieden verbonden zijn, liever hebben ghehadt ulieden te dienen, dan gherust in de plaetse van onser geboorte te woonen, is het oock recht dat wy daerom souden als een schelm ende verrader, metgaders als een alghemeyne peste der weerelt, ghelastert werden? Hoe wel nochtans, dat ulieden genoech bekent is, dat wy van onsen ouderdom van elf ofte twaelf jaren af midden onder ulieden, ende niet elders, zijn opgetrocken, in der voeghen dat wy dese landen voor sulcx vry moghen houden, als of wỵ daer in gheboren waren. So sy dan ons hebben eenige beloften ofte presentatien (also, se segghen) tot onsen grooten voordeele gedaen, ende so wy de selve gheweyghert hebben aen te nemen: wat connen sy daer in anders straffen ende schelden, dan onse standtvasticheyt ende trouwe, Gode ende den vaderlande bewesen, de welcke wy voor alle t'goet van der weerelt voorgestelt ende hooger dan al t'selve geacht hebben. En wilt niet gedencken, mijne Heeren, dat wy soo grooten lust ende begheerte hebben eeuwelick te sla[ 254 ]ven ende arbeyden, of so groote moeyte ende last op onsen hals te nemen, daer toe so veel quaets te moeten hooren spreken, ende so valschelick beschuldicht te werden niet alleene van onse vrienden te wesen, ende die in ons niet weynich ghehouden en zijn: ja soo langhen tijt van onse goeden berooft te zijn, ende te moeten sien onsen lieven sone in wreeder ghevanghenisse so lange gehouden, boven dien ons selven met groote machtige schulden belast te vinden: dat wanneer dat wy de middelen sagen te crijghen om van so groote swaricheden eens een eynde te maken, wy niet en souden alle andere menschen van der weerelt slachten, die alle die alle gelijck liever ruste dan moeyte ende arbeyt, ooc liever voorspoet dan quellinghe ende overlast hebben. Maer als wy nu sodanich gheluck ende so voorspoedighe conditie niet en weten te vercrijghen, sonder ulieden te verraden, ja sonder u te verlaten: ende so vele als in ons ware tot eenen roof ende buyt te stellen, metgaders tusschen de tanden van dese bloetdorstighe wolven te werpen. So sal de reste van de de geheele weerelt ons dit voor goet houden (want aengaende van ulieden, mijne Heeren, wy zijn wel versekert dat ghy 't ons ghenoech voor goet houdt, ende dat [ 255 ]wy des halven ons niet en behoeven by ulieden te ontschuldighen) dat wy noch om lijf soch om goet, noch om wijf noch kinderen, slechts een droppel van verraderije of dierghelijcke vergift in onsen dranc en willen doen. Doch so lange als het Gode believen sal maer een droppel bloets ofte eenen penninck slechts van onse goeden, jae maer een weynich verstandts, neersticheyt, geloofs ende aensiens ons te laten overblyven, wy willen dat selve noch tot uwen dienste geerne besteden, toeeyghenen ende opofferen. Daer en tusschen, nademael datse ens sulcx verwijten, so willen wy ulieden dat noch meer seggen, mijne Heeren, datse t'selve niet gedaan en hebben sonder daer aen de waerheyt te sparen. Want soodanige presentatien als se seggen, en zijn ons noyt geschiet, niet dat men ons niet en soude van te vooren wel ende sekerlick de wete gedaen hebben, dat wy ter weerelt geen dingen hadden connen eysschen, aengaende onse eygen ende particulier saken, of men soude ons t'selve verwilliget ende veraccoordert hebben: ende dat men voorts ons beloven woude onsen sone uit de hechtenisse te ontslaecken, hem gevende alle onse staten ende officient ende ons also veel goets als wy hebben (so wel van dat wy tegenwoordelick zijn ghe[ 256 ]nietende, als als van dat men ons benomen heeft) erghens in Duytschlandt toe te voeghen, ende ons van alle onse schulden die in seer grooten ghetale zijn te ontlasten, ende noch daer en boven te geven thien mael hondert duysent guldens in gereeden gelde ende gantsch goede versekeringhe. Dit sijn sonder twijfel schoone presentatien, mijne Heeren, ende het en heeft so veele niet gecost haer bladt te doen omkeeren de gene die van ons zijn afgheweken ende tot de vyanden vertrocken. Maer so verre is het van daer, dat men ons sodanige conditien soude gepresenteert hebben, dat ter contrarien men noyt en heeft so veele aen ons connen ghewinnen, noch om brieven die de Keyserlicke Ghesante aen ons schreef noch met heymelicke practijcken, daer mede sy ghedochten sommighe van onse dienaers aen te varen, ende oock sommige van onse namaeschap te wercke te stellen, noch om brieven van de Commissarisen selve, te weten, dat wy souden eenighe besondere artijckelen ende in onsen name overseynden. Maer wy hebben gestadichlick geantwoort, soo verre alsse den vreden souden veraccorderen op sulcke conditien, als ghy lieden, mijne Heeren, doe ter tijt aen hen waert versoeckende, dat wy ons daer mede hielden [ 257 ]voor voldaen, niet begeerende ander conditie t'zy goede os quade, te genieten dan even deselve die ghy lieden soudt vercrijgen, ende dat wy ons selven noch recht noch dweers en begeerden van de gemeyne sake af te sonderen: aen de welcke alleene wy achteden dat alle ons geluc ofte ongeluc was hangende. Is het dan niet een seer, wel uitgesochte lasteringe, dat men yemant gaet beschuldigen, dat hy een man met eeren is, getrouwe ende stantvastich, boven dien also wel versekert tegen de winden der beloften, als hy door Godes genade is tegen de groote vloet van dreygementen?
Dus verre, mijne Heeren, hebt ghy verstaen de beschuldinghen, ofte om beter te segghen, het schimpich naspreken, valsche aenclachten ende lasteringhen die sy teghen onse eere, metgaders teghen onsen goede name ende fame by een hebben vergadert. Daerom soo willen wy ulieden (in de welcke: aleene wy ons bekennen gehouden te zijn, belanghende onse goede, metgaders de gestaltenisse der selven, ende insonderheyt onse gedanen eedt) laten nu de richters hier van wesen, ende na uwe beliefte het vonnis spreken: niet weygerende ten rechten ghestraft te werden, ist by al dien dat men ons sal bevinden aen't ghene datse voorghe[ 258 ]brocht hebben, schuldich te wesen. Maer soo ghy ter contrarien (alsoo wy verhopen) oordeelen wert, dat wy van snoode luyden, verraders ende tyrannen beschuldicht zijn: als dan willen wy achten, dat wy onsen tamelicken, ende niet te min seer ghetrouwen dienst,seer wel hebben aengheleydt ende besteedt.
Nu comen sy, mijne Heeren, ende willen voorts op dese crancke ende swacke fondamenten de sententie van dese hare verhanninghe bouwen ende stellen hier te wercke alle hare conste van wel te sperken. Sy donderen, sy blixemen, ende zijn wonderlick ontstelt. Sy doen als de God-dinnen der rasetnije deden op den schoowplaetsen daer men de spelen eertijts was vertoogende, alle soorte van grouweliche woorden ende in de dry helsche rivieren geweect als schichten tegen dit arme hooft schietende ende werpende. Maer dit alles Gode lof; en maeckt ons niet te meer verbaest dan dien grooten blixem dede van den Paus Clement dien hy uit de stade van Roome schoot tegen mijn Heere de Prince Philibert onsen voorsaet, die daerom niet en liet hem ghevanghen te nemen. Want als wy over ende weder alle dinghen wel ingesien ende bemerckt hebben, soo be[ 259 ]vinden wy dat het slechts winden zijn van woorden, ende een geruysch om cleyne kinders daer mede vervaert te maken, niet om eenen man te verschricken, die door Gods genade den moet noyt verloren en gaf om alle haer cartauwen, hoe menich ende hoe groot dat se ooc mochten wesen, noch om tachtentich duysent mannen, die de Hertoghe van Alva te velde voerde, noch om so veel armeyen te water, noch om so menigerhande verraderijen van den voorschreven Hertoghe ofte zijnen navolger, selfs van de Hertoginne van Parma, eer dat de voorschreven in 't landt quamen: daer nochtans al t'gene dat nu verhaelt is onghelijck veel vreeselicker was, dan het ydel rommelen van sulck eenen donderslach terstont wederom vergaende sonder yemandt te quetsen. En ons is genoech, dat wy hier op slechts met eenen woorde voor ulieden, ende voor de gantsche wijde weerelt seggen, dat alle Spaegniaerden ende gespaegnoliseerde van wat qualiteyt ofte condicie dat deselve zijn sonder yemant te respecteren oft uit te nemen die geseyt hebben ofte sullen willen seggen (gelijck als desen eerlosen Ban uitgeeft) dat wy een Schelm ofte verrader zijn, dat sy valschelick ende tegen de waerheyt ghesproken hebben. Daer en tusschen [ 260 ]dat se ons vry ende stourelick, ja so dickwils als se willen, in den Ban doen, verbiedende ons t'għebruyck van water ende vyer: wy en sullen daerom niet laten spijts haer verhittert herte met onsen goeden vrienden te verkeeren ende te leven, soo langh als ons Godt daer toe zijn ghenade sal verleenen, in wiens macht alleene ons leven ende doot is, ja die alle de hayren van onsen hoofde getelt heeft: van den welcken wy tot noch toe so jonstighe hulpe ende bystant bevonden hebben, ende hopen dat hy ons voorts tot aen den eynde toe, sal bewaren. Aengaende onsen goeden die wy noch besitten, ende de welcke door desen Ban werden wech gegeven (want hy wel so wijselick weet huys te houden, dat hy gheen geschencken wil doen van t'gene dat hy ons benomen heeft) wy verhopen met Godes hulpe, dat se hen noch so diere sullen staen, dat se elders wel mochten eenen beteren coop gaen soecken. Ende nopende de ghene die se ons zijn onthoudende, wy hopen insghelijcx dat ons God die genade sal doen, dat wy se uit het besidt van de selve noch sullen eens uit setten, even soo wel als wy alreede uit eenen goeden deel der selven ghedaen hebben: ende datse noyt hebben t'goet van eenen armen Vorst [ 261 ]ghelooft (hoewel dat veele ander meer hen insghelijcx berooft vinden) datse sullen suerder hebben moeten beceopen.
Hij belooft te doen gheven ende furnieren voor den ghenen die ons sal overleveren in zijn wreede handen door oft levende, oft die ons selfs van den leven berooven sal, daer toe voor zijne erfghenamen in gronden van erve ofte ghereede penninghen't'sijner keuse ende optie de somme van vijf en twintich duysent gouden Croonen: Maer hoe wel dat hy tot op dese stonde sulcx noyt en heeft doen publiceren, meynt hy dat wy daerom niet en weten hoe menichmael dat hy ende de zijne met den ghenen die ghelt pleghen te nemen om yemande doot te slaen ofte te vergheven, den coop ghemaeckt heeft, om ons dat leven te benemen? Ende also ons Godt de genade heeft bewesen, dat wy ons daer voor hebben connen verhoeden, noyt van te vooren gewaerschout zijnde: so hopen wy insgelijcken, dat hy ons teghenwoordelick niet minder jonste en sal bethoonen, na dat wy nu de wete hebben: maer ter contrarien dewijle dat wy nu veel meer zijn veroorsaeckt om naerder op ons selven acht te nemen, dat hy sal oock veel luyden van eenen verwee[ 262 ]ken, die sullen voor onse versekertheyt de waecke houden.
Maer hoe wel dat ter weerelt noyt meer der onbeschaemtheyt en wert bevonden, die te verghelijcken zy by die van de Spaegniaerts: nochtans wy en connen ons hier as niet genoech verwonderen, dat se alle schaemte achter gestelt hebbende, derven so voor de gheheele Christenheyt, openbaerlick laten vercondigen, niet alleene datse op eenen sekeren prijs stellen een sulcken persoon die vry ende vranck is, ja die hem (Gode lof) noyt voor hen lieden en heeft ontset, maer dat se oock daer by voeghen sodanighe recompensen, die so vreemdt ende so wijds verscheyden zijn van alle eerbaerheyt, metgaders van alle vriendelikheyt ende beleeftheyt: te weten voor 't eerst, Dat se den genen die sich so vroom ende grootmoedich sal laten bevinden, dat hy by eenighe middel selve sal connen executeren, beloven in aensieninghe van zijn vroomicheyt, to annobiliteren ofte Edel te maken, indien hy van gheenen Adel en ware. Maer oft nu so quame (dat wy nochtans, hopen dat Godt niet en sal laten gheschieden), dat de gene die sulcs gheexecuteert ofte volbracht hadde, ware van Edelen geslachte oft afcomste; meynt ghy ooc dat daar eenich Edelman [ 263 ]ter weerelt zy insonderheyt in den selven natien die wel weten wat van den Edeldom is, hoe slecht oft veracht dat de selve mocht wesen, die soude willen eens eten met so snoodt ende schandelick eenen schelm, die yemant om gelt de kele hadde afgesteken? So nu de Spaegniaerts sodanige lieden voor Edel houden, ende can men in Castilien door sodanige wege tot grooter eere geraken: so en geeft ons nu niet meer so wonder, dat alle de weerelt gelooft, dat den meesten deel van de Spaegniaerden ende insonderheyt die hen seggen Edel te wesen, souden van den bloede ofte geslachte van de Marranen ende van de Joden zijn, die dese besondere deucht behouden hebben van hare voorouderen, de welcke t'leven onses Heeren ende Salichmakers met goeden ge reeden penningen van Judas hebben afgecocht: derhalven wy oock dies te geduldiges dit ongelijc gedencken te verdragen.
Ten anderen, Soo verre hy eenich delict ofte misdaet ghecommitteert hadde (hoe groot de selve soude moghen zijn) sy belooven hem deselve te vergeven. Maer ofs hy de Christelicke Religie hadde uit eenen van zijnen Conincrijcken verdelght ofte uitgeroeyt? of hy hem zijn, dochter ontschaeckt hadde? of (dat in Spagnien voor de stuuerste ende [ 264 ]meeste misdaet wert gehouden) of hy van d'Inquisitie hadde qualick ghesproken? Sou de hem sulcx oock wel quijt ghescholde ende vergheven werden? Doch nademael dar onse vyandt hem selven dus verre heeft willen vergheten, dat hy ons aen lijf, eere ende goet heeft aengetast, metgaders t'selve laten de geheele werelt over, ende in soo veel spraken publiceren? ten eynde hy dies te meer getuygen van zijner ongerechticheyt ende onvoorsichtichey soude hebben: soo en hadden wy tot onsen meesten voordeele niet connen wenschen, dat hy zijnen Ban met andere cieraten soude verrijcken ende verschoonen, dan met dese, te weten, dat hy belooft edel te maken niet alleene gantsch ongeachte ende eerloose luyden, maer oock de aldersnoodtste schelmen ende boos wichten van der weerelt, soo verre als se ons conden om den hals brenghen, metgaders een so uiynemelicke ende grootmoedige deucht so eerlic te vergelden ende te beloonen. Want wat hadde hy connen uitsoecken dat beter dienen mochte, om de waerheyt van onse ontschuldt te bevestigen, dan dat hy door sodanige middelen wil uitroeyen, metgaders door tyrannije ende vergiften, door quijtschelden van de allerleelicksle feyten, ende schelmen tot Edel-luyden te maken, den ghenen [ 265 ]verdrucken ende ombrenghen, die de voorstaender ende beschermer is van de vryheyt eens volcx dat so wreedelick ende tyrannischer wijse geplaecht ende gequelt wert. Wy houden voor seker ende vaste, mijne Heeren, dat Godt die rechtveerdich is, hem ende den zijnen heeft zijn verstant benomen, ende verhenght, dat hy de gantsche weerelt soude oorsaecke geven, om dies te beter zijn vergiftich herte tegen dese landen, metgaders tegen onse vryheyt te leeren kennen: ghemerckt dat hy alle seyten, hoe leelick ofte afgrijselick dat se zijn, niet en is achtende by de door des genen die ulieden tot op dese ure so getrouwelick ghedient heeft. Daer toe hy en schaemt hem niet tot soo snoode ende schandelicke acten den name Godes te misbruycke, segghende: als een dienaer Godes t'selve te moghen doen. So heeft dan de dienaer dese macht, niet alleene dat hy vermach toe te laten t'ghene dat Godt verboden heeft, maer oock sulcx met gelde te beloonen, metgaders met Edel te maken, ende te vergeven allerhande crimen ende misdaden: ende niet eenige slechte ofte geringe crimen maer hoe groot oste swaer dat se mogen zijn. Maer wy en twijfelen niet, of Godt door zijn rechtveerdich oordeel en sal op 't hooft van sodanige [ 266 ]dienaers zijne gerechtige wraecke ende toorn noch laten vallen, metgaders door zijne groote goetheyt, onse onschuldt ende eere, so wel binnen onsen leven als by de nacomelingen, hanthaven ende onderhouden. Belangende ons lijf ende goet, wy hebben de selve al over langen tijdt tot zijnen dienste toegheeyghent: met den welcken hem sal believen te doen nae zijn welbehaghen, tot zijns naems eere ende tot onser salicheyt.
Ende gemerckt dat de goten van dese eerloose ende schandelicke verbanninge so, aerdich geleyt zijn mijne Heeren, datse ooc, over uwe hoofden hen comen uitstorten, so ist dat ghy van dies wegen niet alleene u geensins en hebt te ontstellen, dat ghy ter contrarien veel meer behoorde te gedencken, dat de Spaegniaert ende zijn aenhangers volgen hier in de aengeboren maniere,van doen ende aert van de vrouwen, de welcke na datse wel gehuylt, gebeten ende gecrabt hebben, eyndelick ende voor haer leste remedie tot de spijtighe ende quade woorden plegen te comen. Also doet nu oock uwe vyant, die u coemt voor de leste reysen aenbassen: ende connen wy sleches, soo veele gedoen, dat wy hem onse stantvasticheyt, resolutie ende goet herte bethoonen, wy sullen hem haeste ten eynde van [ 267 ]sijne jammerlicke aenslagen sien. Want Sulla, Carbo, Merius, Antonius, ende andere haers gelijcke, eerste vaders ende Autheurs van dese grouwelicke proscriptien, hebben sulck exempel den Spaegniaerden niet nagelaten, op dat se sodanige sotticheyt ende ongeschictheyt souden voort stellen: hoe wel dat se begonnen hebben eenen wech banen tot alle wreedtheyt ende barbarische feyten, den welcken dese allendige luyden volmaect hebben, maer de gene die van de voorschreven in den Ban gedaen worden, die waren of verlopen van selfs, of verjaecht, of hielden hen verborgen: ende dat gheschiede binnen den landen daer over sy macht hadden te gebieden. So dat se in een stuck malcanderen seer wel gelijcken, te weten in wreedtheyt, ende dat se eerlicke ende deuchdelicke luyden in den Ban doen: maer daer in zijn dese wel dwaes ende plomp, dar se dien gaen verbannen, teghen den welcken sy met gewapender hande noch te strijden hebben. Want eenen vergifter uit te senden, alsoo ons de Hartoginne van Parma eenen ghesonden heeft, ofte eenen moorder af te veerdigen, gelijck haer sone (een opreche erfgename van alle de deuchden zij[ 268 ]ner voorouderen [49]) ghedaen heeft, dat en heet niet t'effect van eenen Ban, maer veel meer een moordt ende straetschenderije volbrenghen.
Soo is dit nu al, mijne Heeren, niet dat wy wel hadden connen tegen dese tyrannische proscriptie segghen, maer dat ons gedacht heeft op dese tijd te behooren, sprekende alleen met ulieden, die de kennisse van veel ander dinghen hebt, de welcke wy daerom meest achterlaten, om datse ulieden genoech bekent zijn. Ende ten anderen, soo wy hadden voorgenomen alle de aenslagen des Conincks, ende van zijne voorneemste dienaers besonderlic alhier te verhalen, wy souden voornemen t'ghene dat gheen mensch ter weerelt, hoe welsprekende dat hy zy, en soude connen uitspreken of beschrijven nae dat de sake is vereysschende, jae dat gheen man met eeren soude ghenoechsaem connen begrijpen: soo over-groot is hare wreetheyt, tyrannije, ende allerhande soorte van ongherechticheyt. Nochtans wy verhopen, dat ghy so wel we t'inhout van desen Ban (die een suffisient getuygenis van haer bloo, veracht, ende al te nederich [ 269 ]herte is) als we dese onse verantwoordinghe ten vollen sult bericht werden, wat hare jammerlicke ende schadelicke aenslaghen zijn: ende uit de kennisse ende wetenschap der selven sult ghy leeren, waer op het nootwendich is dat ghy d'ooge meest hebben, ende neerstelick toe verstaen moet: Namelick, dat sy alle hope verloren hebben van ulieden met gewelde te mogen overwinnen, ende soecken daerom oneenicheyt ende tweedracht onder ons te saeyen, in den eersten ende voer al grootelicx roemende de ghene ale niet alleene ons tegen haren eedt, maer ooc in den noot ende in den sorgelicksten ijds verlaten hebben, te wijle dat eene van onse steden belegert was, van de welcke sy geen clachte ter weerelt en souden weten te doen, noch haren ghewoonelicken schijn of decksel by te brengen: jae dat alle ander onghetrouwicheyt noch te boven gaet, die ter selven tijdt op veel andere plaetsen ende steden ons quamen bespringhen ende overvallen.
De dreyghementen by desen Ban ghevoecht, en dienen nerghens anders toe dan om ulieden verbaest te maken, ende alsoo te bewegen om u van ons af te sonderen, hen allesins ghelatende al of sy dese oorloghe alleenelick teghen onsen persoon, ende niet [ 270 ]oock tegen ulieden en voerden; even ghelijck als de Wofs woude de schapen wijsmaken, dat hy niet dan met de honden te vechten en hadde, de welcke omghebracht zijnde, hy soude hem wel lichtelic met de cudde verdragen, want dese honden waren altijt d'oorsake ende beginners van den strijdt ende t'gevecht. Maer in onsen afwesen, mijn Heeren, doe wy nae Duytschlandt waren vertrocken, en brande men doe niet meer? ofte en wert daer geen bloet meer vergoten of en worden de luyden niet meer gehanghen, ende in water verdroncken? wert oack uwe vryheyt van dien vriendelicken ende soethertighen man den Hertoghe van Alva doe ghehandthaeft ende onderhouden? Ja ter contrarien, en wast niet even in den selven tijdt doe men in Spaegnien uwe Ambassadeurs mijne Heeren van Bergen ende van Montigny soo jammerlick dede sterven? En was dat niet dien tijdt doe men ulieden voor oogen stelde ende op spiessen presenteerde de hoofden van uwe voorneemste Capiteynen ende Gouverneurs? Ende dit is nu d'eerste poinct, daer toe alle hare aenslagen zijn streckende, namelick, om ons metgaders uwe vryheyt onder de voeten te brengen. Het ander poinct dat sy voor hen ghenomen hebben, is het uitroeyen van de [ 271 ]Religie. Wy en willen hier niet disputeren, mijne Heeren, welcke de warachtige Religie is, daer in Godt warachtelic ende na zijnen woorden gedient ende aengeroepen wert, latende sulcx doen de gene die in desen beter geoffent zijn dan wy: insonderheyt, nademael dat een yegelic aen de professie die wy van de selve doen, genoech bekennen mach van wat meyninge ofte gesintheyt dat wy zijn. Maer wy willen ulieden wel vry waerschouwen, dat den staet ende de gelegentheyt des lants sulcx is, dat sonder d'exercitie van de selve t'landt gheen dry daghen en can bestaen. Ghy siet hoe wonderlick dat het getal is vermeerdert, ende dat den haet tegen den Paus in de herten van de inwoonders des lants, al te diepe ingewortelt is, door dien dat zijn schadelicke practijcken teghen den staet van dese landen soo claerlick ontdeckt zijn. Wie sal hem dan connen beroemen het lant lief te hebben, ende niet te min soodanigen raedt geven, dat men soo groot een getal van volcke uit den selve soude verjaghen, het welcke daer uit vertreckende, sal dat gantsche landt woest, arm ende ellendich laten, jae sal daer en teghen de vreemde landen met volck ende goet gaen verrijcken? Ende of sy nu niet en wouden vertrecken, [ 272 ]wie sal se bedwingen sulcks te doen? Laet ons de ooghen op onse nabueren slaen, metgaders ons eygen exempel wel overmercken; ende soo wy niet gantsch rasende ende ontsinnich en zijn, wy sullen ons wel wachten van soo schadelicken raedt te volghen, die den gantschen staet deser landen soude dat onder dat boven keeren, ende in den grondt bederven. Maer dat meer is al ist sake dat onder de gene die de Roomsche kercke volgen ende aenhangen, veel luyden van eeren ende liefhebbers des vaderlants zijn, metgaders die hen eerlick ende loffelick in haer devoyr ghequeten hebben. Soo is men nochtans versekert van de ghene die de Religie zijn toeghedaen, dat men onder hen niet eenen en sal vinden die met den vyant eenich verstant ofte practijcke heeft; maer alle gelijc zijn hem eendractelick tegen vallende. Ende hoe wel datter sommige zijn gevonden worden, die de brootdroncke ende moetwillige kinders slachtende, hebben ons door hare onvoorsichticheyt oock binnens huys te doen ghemaeckt: soo en hebben sy daerom nochtans metten vyant gheen verstant ghehadt.
Dewijle dan dat ghy nu haer voornemen weet, mijne Heeren, soo en ghebreeckt daer nu niet anders, dan dat met bequeme mid[ 273 ]delen daer in voordien werde. Waer toe soude van noode wesen met der daet ts volbrenghen t'ghene dat ghy altijt in den mont hebt, ende dat ghy hebt willen te verstaen geven by t'merck van een bundelken pijlen [50] in uwen segel gegraveert, namelick dat geen lidt in desen schoonen lichame en behoort aen te sien t'gene dat zijn eygen is, maer t'gene dat den gantschen lichame toe behoort: ende dat den eenen, deel des selven lichaems niet tot hemwaert en trecke de spijse die voor 't gantsche lichaem is toebereydt: maer dat elck lidt te vreden zy, dat de maghe, die den raedt is dien ghy sult ordonneren, de selve eerst verteere, ende also door de aderen aen alle de ander deelen oft leden van desen staet voortseynde, voornemelick daer eenige siecte haer soude willen openbaren, dat de Medecijnen behendichlic daer henen ghesonden werden: Oock dat de crancken ende patienten voor eenen tijt lanck gheduldichlick [ 274 ]haer lijden dragen, ende alsoo met meerder vreuchden eyndelick beseffen mogen datse van de sieckte verlost zijn. En soudet ons niet eeuwelic te verwijten staen, waert dat wy soo schoon eenen staet in handen hebbende, daer toe soo schone middelen, door een rampsalige giericheye ende begeerte van eenich gemack ofte gerieffelicheyt ten na deele van onse mede-patriotend, t'onswaert te crijghen ende te genieten, treckende om t'eerste d'een over d'een zijde, ende d'ander over d'ander zijde, ons in eenen oogenblick van onse doot-vyanden: jammerlick ende moetwillichlick lieten overvallen ende verdrucken? Gedencke, mijne Heeren, hoe grootelicx dat desen staet quam af te nemen na de doot van Hertoge Karel: d'welcke uit geener ander oorsake en quam, dan om dat de Provincien besich zijnde met d'eene tegen d'ander om seker gepretendeerde privilegien te strijden, de reste gantsch verlaten bleef. En laet ulieden niet duncken, mijne Heeren, de saken in soodanigen staet zijnde, dat het zy in onse macht met soodanighe middelen als ghy wel weet dat wy in handen hebben gehadt, langer te mogen tegen houden. Maer ter contrarien, so wy eenige oeffeninge ende ervarentheyt hebben in de saken t'gouvernement ende de oorloge belangende, oft [ 275 ]so ons de gelegentheyt des landts metgaders des vyandt middelen genoech bekent zijn: wilt dat voorseker houden, al waert dat alle de armeyen van Spaegnien en van Italien (die ons alreede dreyghen) ons op den hals quamen, dat sy even so weynich, ja noch veel min souden uitrechten dan de Hertoge van Alva in Hollant ende Zeelant gedaen heeft. Aengesien het dan is in uwen vermoghen (als het in der waerheyt is) ordre daer in te stellen, ende ghy nochtans t'selve niet en doet: hoe sal men moeten soodanige faute heeten, insonderheyt, als se wert ghedaen van ulieden, mijne Heeren, die teghenwoordelick alhier vergadert zijt, op de welcke al dit goede volck hem is verlatende ende berastende, ulieden houdende voor hare vaders ende beschermers, d'welcke met so grooter blijschap een goede ordre sal ontfanghen ende aenveerden (so verre als ghy daer toe sult willen verstaen om de selve te stellen ende aen te rechten) als of het een blijde bootschap ware van den Hemel afgesonden? Wilt dan met ulieden selven een medelijden hebben: ende so u niet en can bewegen t'gene dat u selve is raeckende, soo hebt ten minsten mededooghentheyt met soo groote een menichte arms volcx dat verdorven is tot in den grondt, [ 276 ]ende met so veel arme weduwen ende wesen. Laet ulieden aengheleghen zijn dat soo veel moorden ende bloetstortinghe in't binnenste ende in 't herte van den lande gheschiet zijn, so veel kercken, verdestrueert, so veel herders met hare arme schaepkens gaen dolende achter lande. Stelt ulieden voor oogen die wreede ende barbarische executie tot Nivelle by den Grave van Mansfelt gedaen. Welcke dinghen alle, ghy lieden seer wel cont ontgaen, ende allen den overlast van dese oorloghen op des vyandes hals werpen, soo ghy alleene de partijschap van ulieden weert, ende alle uwe middelen te samen met eendrachtigher herte ende moet ghebruyckt ende aenleght, sonder te willen sparen niet t'ghene dat in den grond van uwe beursen steeckt, maer alleene wat daer overschiet.
Ende so veele als ons in 't besondere is raeckende, ghy siet, mijne Heeren, dat het al meest is om dit hooft te doen, ende dat is t'gene datse voor alle dinghen soecken, hebbende t'selve om soo hooghen prijs ende om soo groot een somme gheldts tot der doot beschickt ende toeghevoecht: endę segghen daer en boven, dat soo lange als wy onder ulieden sullen wesen, dat dese oorloge gheen eynde en sal nemen. Maer oft [ 277 ]doch Godes wille ware, mijne Heeren, dat een van beyden, ofte ons eeuwich ballinckschap, ofte oock onse doot, ulieden mochte een oprechte verlossinge van soo veel quaets ende ellendicheyt mede brengen, als wy sien, dat de ghene die wy hier te vooren so menichmael haer bedencken ende meyninge mede hebben in den raedt gehoort seggen, ja besonderlick ende alleene van den saken spreken, ende die wy so wel van binnen als van buyten kennen, zijn ulieden toe bereydende: hoe aengenamen soude ons soodanigen Ban zijn, ende hoe geerne souden wy soodanighe doot willen lijden? want wat is de oorsake waerom dat wy alle onse goeden hebben als tot eenen roof ende buyt gestelt? Is het om ons daer mede rijcke te maken? Waerom hebben wy onse eygen broeders verloren, die ons liever waren dan ons leven? Is het gheweest om andere terstont te vinden? Waerom hebben wy soo langen tijdt onsen sorte (na den welcken soo wy een vader willen gheheeten zijn, wy met rechte wel behoorden te verlanghen) in hechtenisse ghelaten? Is het in uwe macht ons eenen anderen te gheven, ofte den selven wederom toe te stellen? Waerom hebben wy ons leven so dicwils gewaecht? Wat prijs ofte loon van onse [ 278 ]lanckdurige moeyte ende arbeyde, tot in onsen ouderdom ende met verlies van alle onse goeden, ulieden ten dienste gedaen, connen wy anders verwachten dan dat wy begeeren, selfs met onsen bloede, soo 't noot is, ulieden een vryheyt te gewinnen ende te coopen? So ghy dan bevint, mijne Heeren, ofte het u-lieden soo dunckt, dat ons afwesen, ofte oock onse doot, ulieden yet dienen can: wy zijn bereyt ulieden gehoodsaem te wesen: Seynt ans slechts henen, ende ghebiedt ons tot aen't eynde der weerelt te gaen: ende wy sullen 't gewillichlick doen. Siet daer is oock ons hooft, over t'welcke geen Vorst noch Potentaet macht en heeft dan ghy alleene: doet daer mede wat ulieden belieft tot uwe welvaert, ende tot onderhoudinge van uwen alghemeynen staet. Maer so ulieden daer en teghen dunckt dat de tamelicke ervarentheyt ende vlijticheyt, die wy met so langhen ende geduerighen arbeyt vercreghen hebben, ofte dat de reste van onse goeden metgaders ons leven ulieden in toecomenden tijde noch connen dienstelick zijn (also wy alle t'selve tot uwe ende des gantschen lants welvaert heel ende al hebben toegheeyghent ende begaven) [ 279 ]so ontsluyt ende resolveert u op de poincten die wy ulieden tegenwoordelick, voorhouden. Ende is 't dat ghy acht dat wy eenighe liefde den Vaderlande zijn draghende, ofte dat wy eenichsins bequame zijn om gooden raedt te gheyen: so ghelooft vastelick dat t'selve is het eenich middel om ons verlossen ende te bevrijden. D'welck, ghedaen zijnde, so laet ons dan t'samen met eendrachtigen herte ende wille de bescherminghe van dit goede volck aengrijpen ende voor de handt nemen : het welcke niet anders en begheert dan dat hem openinghe gheschiede van goeden rade, om den selven na te comen ende te volghen. Dit doende so ghy lieden die jonste blijft voorder t'onswaert draghende, die ghy ons tot noch toe bethoont hebt, wy verhopen door 't middel van de felve, ende voornemelick door Godes ghenade (de welcke wy hier te vooren soo menichmael in soo swaerwichtighe ende twijffelachtighe saken beproeft ende bevonden hebben) t'ghene dat ghy tot uwe eyghen welvaert ende onderhoudinghe uws selfs, uwer wijven ende kinderen metgaders van al wat den dienst Godes [ 280 ]aengaet, raetsaem vinden ende besluyten sult, t'selve met aller ghetrouwicheyt te hanthaven ende voor te staen.
JE MAINTIENDRAI NASSAU.
- ↑ PIETER L'OySELEUR, Raad en Fransch Hofprediker van den Prins, wordt, in 't algemeen, voor opsteller van dit verweerschrist gehouden. — Het vertoont eenen patuurlyken, lossen, onverhinderden styl, des schryvers gemak in 't herdenken van oude geschiedenissen, en gemeenschap met de oude Dichters; evenwel zo, dat zyn stuk nergens eens ontydige schoolsche praal komt voor te stellen. De schryftrant is in den smaak van ST. ALDEGONDE. P. L'OIJSELEVR komt ook wel met woorden te voorschyn, welke in de tegenswoordige Eeuw, als al te plat en boersch, verworpen worden; b. v. hy schryst, dat die Spaegnien niet ghesien en hebben daerom gheen beesten en zijn. Doch wat zal men hier van zeggen! iedere Eeuw hadt zo wel als ieder volk, haare eigene begrippen omtrent de beschaasdheid. De schryvers van dien tyd volgden veelal de Latynsche taal: daar in gaf dergelyke uitdrukking geen aanstoot. Het was in oud Rome eene beschaafdheid, al wat akelig was, (als de dood, of de ergste toevallen) met eene omschryving, niet met het regte woord te noemen; doch men sprak daar van een emaita, varis bono en wat is walgelyker? In dit sluk is overal in agt genomen, niet dat de opsteiler, maar dat zyn Meester spreekt. Waar hy eenig zeggen van een ouden Dichter te pas brengt, voegt hy daarby:daar wy dickwils asgehoort hebben vermanen, om het waarschynlyk te maken. Hier voor ook: Wy en willen hier niet disputeren, myne Heeren, welke de waerachtige Religie is — latende sulcx doen de ghene, die in desen beter geoeffent zyn, dan wy. — Eens nogthans, op het laatste, schynt hy zich hier in voorby gezien te hebben. Wy willen met dij nu wat spreken, Cardinal, die so veel tyds in den schoolen verloren hebst, ten zy dat du sulcks maer leeren en heetst, te zyn van joncks op set liegen ende bedriegben onderwesen. Soo vraghe ick dy dat, wat faltsten. Hier hoor ik den Prins niet, maar den Hofprediker. Wy moeten egter met BEAUFORT vertrouwen, dat dit stuk, niet zonder bedachtzaam overleg van Z. H. is in 't licht gekomen. Het was van te veel gewigt, dan dat hy de behandeling daar van geheel aan een ander zoude toevertrouwen, ten minsten, toen her ten einde geschreven was, niet nagezien zoude hebben. Daar van komen zelss de blyken voor, waar hy over 't Krygstentament handelt. Men gelieve de woorden soo ist dat wij nochtrans noch wel enthouden hebben enz. intezien. En van wien is dan kort daarna dit zeggen? Dit is 't groot verdeel dat wij van 't huijs van Spaegnien hebben ontfanghen, enz. vooral ook komt hier, te slade, 't geen de gezegden over het Krygstestament voorgaat, seker regule, die wy den Keyzer gehoort hebben soo dickwils verhalen, dat alle advijsen enz enz. Ook zal men niet twysselen, os deze ronde openbartige verklaringe midtsgaders dewijle dat wy soo weynigh middel hadden om in de Religie recht onderwesen te werden, veel meer aen de wapenen, aen de jacht, ende ander oesseninghen van jonghe Heeren gedachten ende die naerder sen herten trocken, dan 't ghene dat onse salicheydt was belanghende: is daar in alleen van den Vorst ingelast. — Doch van den Heer BEAUFORD verschil ik in een ander opzichte. Toon de Apologie door MARNIX gelezen was, vindt men by Bor en Hooft, dat Hy hadt uitgeroepen: Nu is de Prins een dood man! Dat was gist BEAUFORT, om dat daar in zo veele bittere uitdrukkingen regens den koning gevonden worden. Maar neen : aan St. Aldegonde was wel bekend, dat noch zoete woorden, noch eenige pogingen den Koning, van zynen onzaligen wrok jegens den Vader des Vaderlands, verzetten konden. Hy wist ook wel, dat, al meermalen, op 'n Vorsten leven was toegelegd. Uit syne verschilschriften blykt ook, dat, indien deze taak aan zyne pen was toevertrouwd geweest, zy niet zachter zou geschreven hebben. Doch deze woorden hebben geene andere beduidenisse, dan de taal, welke iemand in verbystering, uit eene innigste liesde van zyn harte, uit de tederste bekommering van eenen oprechten dienaar voor zynen meester spreekt. Wy moeten daar in geene bedillingen vinden; en veel minder eene reukeloosheid in de Apologie zelve. Het is een antwoord op een alter afschuwlykse geschrift, waar by een willekeurig heerscher in zyne woede, Adeldom, 's Princen goederen, vyf-en-twintig duyzend gouden kroonen en vergiffenisse der grootste misdaden, belooft; om Hem, tegens wiens handelingen de boosheid niet bestand was, van kant te helpen; na dat zy, hoe vol van verdoemelyke doeleinden ook, zich daar in altoos te vergeefsch hadt werkzaam getoond. Moest men, tot dit zo geweldig uitersten gebracht, daar op koel, met eene verslaauwde stem spreken? Wat sou die uitgedaan hebben? Wat zou dan een volk, waar voor deze Verantwoording geschreven, en waar van PHILIPS, gelyk hy verdiende, overuid verfoeid werdt, van 's Vorsten standvastigheid en doeleinden gedacht hebben! Wat zouden anderen daar van gezegd hebben, zelss de vyanden! Wat zou men er nu van denken ! Ja maar de Staten vonden, eenige maanden na de Utgave, daar zo veel galle in, dat zy het werk by de Boekverkopers lieten ophalen en in 't vier verbranden. Dit zegt Herrera; en AMELOT DE LA HOUSSAIYE gaf zich de moeite om het over te schryven (in de not. sur les Mem. pour servir à l'Hist. de la Rep. des Prov. U. par AUBRIJ DE MOURIEZ. p. 160.) maar niemand in ons land, om daar voor naar bewys te zoeken.
- ↑ Voor scbryven is in de Leydsche uitgave van JAN PAEDTS JACOBSZ, van M.D.C.IX. in 4°, ook in de Middelburgsche, welke by ROELOF KNUIJST in 1662 in 12e, gedrukt werdt onder den tytel van Hollants voordeel opgekomen door hare Hoogheden, door Godts Genade, Prince van Orangien en Nassau, en deze uitgave, of die van PAEDTS werde door WILLEM COULON en ABRAHAM FERWERDA in 1746 gevolgt. Zy hebben ondertusschen meer onverstaanbare drukfeilen: als by voorbeeld, voor 't geen boven bl. 14 door de Printe aan het licht ghebrocbt te lezen saat, door den Prince a. h. l. g, waar door de sin geheel veranderd wordt, en van de rechre lezing asgegaan, welke in de geprivilegieerde uitgave van CHARLES SILVIUS, ghesworen Drucker der Staten 's landes van Hollandt is uitgedrukt. Ik heb deze uitgave gevolgt, sy is in 4°, en van 't jaar M.D.LXXXI. — Of nu deze uitgave het origineele opstel is van PIERE L'OYSELEUR, dan de Fransche, os de Latynsche, welke alle te gelyker tyd het licht zagen, zal na vergelyk van die drie stukken minder bedenken baren, wanneer men de Nederduitsche het omstandigste bevinden zal.
- ↑ De tytels welke FILIPS in het jaar 1540 voerde, zyn,
aan 't begin van den Ran, hier agter te lezen. De rytels,
waarmede die in 't jaar 1565 vermeerderd werden, kunnen
pit den volgenden bries en stukken voor zyne Rekenkamer,
in het Overquartier van Gelderland, geleerd worden.
Alexandre Prince du Parme Etc, Chevalier de l'ordre,
Lieutenant, Geuverneur & Capitaine General.
Treschieres et bien amés. Comme par la nouvelle succession du Royaulme de Portugal et aultres, Dont ces annaes passés Dieu & esté servy d'accroistre les Beats et Royaulmes du Roy, Monseigneur, Sa M. a trouvé bon de selon ce faire changer son Titre en Espaigne, et ordonné que le mesme se fact [mussy] en ces pays de par deça, suyvant le sormulaire cy joinct, Nous vous en avons bien voulu saire part, Es joinctement, en charger au nom et de la part de Sa M. bien a certes que si en vos provisions de ferme et maitres semblables depesches accostumé vser du tittre du Roy tout au long, vous ayes a y faire faire le mesme changement, que dessus, asin que par tout soit en ce regard tenu et observé ung mesme stil et ordre, faisant anssi quant et quant adiouster aux seels et cachets de Sa M. les armes de Portugal, suyvant la sorme et impression, que pouves avoir [ven] an grand contreseel de Sa M. mis aux Plac-tars et semblables provisions nouvellemens emanees de ceste Court. A tant treschiers et bien amés, n. Sr. vous ayt en garde. De StaBrouck le xxme d'Octobre 1585. paragraphé Pamele V. signé Alexandre, et plus bas Verreycken. La superssription estoit telle: A mes treschiers et bien amés les gens de la Chambre des Comptes du Roy Monseigneur en Gueldres.
Philippus Dei gratia Rex Castilie, Aragonie, Legionis, utriusque Sicillie, Hierosalime, Portugalie, Navarre, Granate, Tolete, Valentie, Gallitie, Maioricarum, Sivilię, Sardinie, Cordube, Corsice, Murcie, Faben, Algarbie, Algesire, Gibraltar, Insularum Canarie Indiarum tam orientalium quam occidentalium, Insularum et terre firme Maris Occeani, Archidux Austri, Dux Burgundie, Lotharingit, Brabantie, Limburgie, Luxemburgi, Geldrie et Mediolani, Comes Habsburgi, Flandrie, Arthesie, Burgundia, Tyrolis, Palatinus et Hannonie, Hollandie, Zelandie, Namures et Zutphanie, Princeps Zwevie, Marchio Sacri Imperii Romani, Dominus Frisie, Salinarum Mechlinie Civitatum, oppidorum et territori Traietti trans Isulane et Groninge, nec non Dominator in Asia et in Assrica.
Regnorum nostrorum sc. Neapolis et Hierosalime trigesimo secundo Castilie Aragonis Sicilie et aliorum trigesimo, Portugalie ante sexte.
Philipe, par la grace de Dieu, Roy de Castille, d'Arragon, Leon, des deux Sicilles, de Hierusalem, de Portugal, de Navarre, de Grenade, de Tolete, de Valence, de Galice, des Maillorcques, de Seville, de Sardaine, de Cordube, de Corsique, de Murcie, Vaen, des Algarves, de Algezire, de Gibraltar, des Isles de Canarie et des Indes tant orientales que occidentales des Isles et terre ferme, de la mer Occeans, Archiduc d'Ausrie, Duc de Bourgoigne, de Lothier, de Brabrant, de Limbourg, de Luxembourg, de Gueldres et Milan, Conté de Habsbourg, de Flandres, d' Artois, de Bour- goigne, de Tirol, Palatin et de Haynnau, de Hollande, de Zelande, de Namur et de Zutphen, Prince de Swave, Marquis du Sainct Empire de Rome, Sr. de Friese, de Salines, de Malines, des Cité Villes et pays d'Vtrecht, d'Overyssel et de Greeninge, et Dominateur en Asie et en Affricque.
De nos Regnes asscavoir de Napels et Hierusalem le trentedeuxiezme, de Castille, Arragon, Sicille et des autres le trentiesme es de Portugal le sixiesme.
Philips by der gratie Gods Coninck van Castillien, van Aragon, van Leon, van beyden Sicillien, van Hierusalem, van Portugal, van Navarre, van Grenade, van Toeleten, van Valence, van Galicien, van de Maillorcken, van Sivilien, van Sardinien, van Cordube, van Corsycke van Murcie, van Faen, van Algarben, van Algesire, van Gibraltar, van de Eylanden van Canarien, van den Indien zoo orientale als occidentale, van de Eylanden ende vasten Lande, der Zee Occeane, Eertshertoge van Oostenryck, Hertoge van Burgundjen, van Letryck, van Brabant, van Limburch, van Luxemburg, van Gelre ende van Mylanen, Grave van Habsburch, van Vlaenderen, van Arthoys, van Burgundien, van Thirol, Palsgrave en van Hennegouwe, van Hollandt, van Zerlandt, van Naemen, en van Zutphen, Prince van Zwave, Maregrave des heylig Rycx van Romen, Heere van Vrieslandt, van Salyne, van Mechelen, van de Stadt, Steden ende Landen van Vuytrecht, Overyssel ende Groningen, ende Dominateur in Asien ende in Affrycken.
Van onsen Rycken te weeten van Napels ende Hierusalem het twe en dertichsle, van Castillien, Aragon, Sicillien ende andere het dersichsle, ende van Portugal het seste. —
Ik heb bewyzen, dat Keizer KAREL schier op dezelfde wyse, omtrent zyn wapen, in 't jaar 1541, handelde; maar geene, dat van FHILIPS, toen hy den tytel van Koning van Engeland moeste missen, daar over eenig bevel verzonden werdt. - ↑ Agter in deze Verantwoordinge heest men : Want eenen vergifter uyt te senden, alsoo ons de Hertoginne van Parma eenen gesonden heest. — Het is dus vreemd, dat de Historie hier voor zo weinig aan de hand geeft.
- ↑ In alle laetere uitgaven raad. Het moest dan noch geweest zijn graed: in 't Fransch 'rang' d'altesse.
- ↑ Secunda Maii anno 1544 Rengius obținuit octroy, pour tester du Conseil de Brabant, et le 14 jour de May an mesme est du Conseil prins. Vigesime Junii anno 1544 Dr. Remigius instituis sibi heredem universalem Dominum Guilielmum a Nassau suam Patruclem. Dus in de Species sacti. Het testament werdt het laatst door den Heer J. H. HARING in 't Aanbrief van de Vad. Hist. L. I. by 't leven van RENIER uitgeveren.
- ↑ Dit ziet op het vonnis van den Raad der Beroerten van den 24 May 1368, waar by de Prins gebannen, en zyne goederen verbeurd verklaart werden; terwyl reeds eenige dagen te voren (op den 15 May,) by 's Konings Financien, over dese goederen de volgende bestelling gemaakt was. Et est son intention (van ALVA) que tous les comptes des d. biens confisques, estans sonts le refort de vostre chambre vous soyent presentes, et par vous oyes es examinés, et en aprés les difficultes vuydes estre alors, comme il appartiendra, excepté les comptes pour les biens des Srs. Princes d'Orange, et de Geuse, et Marcquis de Berghes les quelz sa d'Ex. a reservé, et remis es chambres des comptes respectivuement diceulx jusques a ce que les estatz-des d. maisons soyent venus, et que aultrement en fera ordonné. De Sententie zelve is ook origineel in 't Fransch, gelyk alle die Vonnissen van den BloedsRaad in deze taal gesteld werden, zelfs die van de geringste lieden: als b. v. van de schamelste ingezetenen uit de Steden, Thiel en Bommel, van Jehan Henryxs, alias Jehan Tauw, Aelbrecht Cornelis, Guillaumne Lubberds en andere boeren uit het ampt van Barneveld, in Gelderland op de Veluwe gelegen, welke ik in deze taal voor my heb. Dat zy egter by de gerigten, aan welke zy verzonden waren, in het Nederduitsch werden overgezet, en daar in uitgesproken, kan geen twyfel baaren. ALVA, nogthans, gebruikte omtrent onze taal grotere inschiklykheid, dan Requesens, die, des anderen daags, na dat Hy te Brussel, was ingehaald, op den 18 Novemb. 1573, brieven af deed gaan, waar by hy geboodt, dat al wat Hem voortaan zou worden toegezonden, bevorens in 't Fransch moest worden overgezet, (premierement transferer en la Langue franchoise.) — - Het Spaansch was hem egter noch aangenamer, gelyk my uit enkele Requesten, die hem aangeboden zyn, gebleken is. Ondertusschen is het wonder, dat men in deze taal zo weinige geschriften van dien tyd in de Archiven vinden mag.
- ↑ De Advysſen hier over van ervarene rechtsgeleerden ten voordeele van den Vorst afgegeven, een van Carolus Molineus van Maert 156) noch een van denzelven van January 1565 een ander getekend door Vulmarus Berneart. Elbertus Leoninus & Joannis Wamesius spreiden over die geding een helder licht, en zyn, schoon schaars, in druk te vinden. Deze advyzen zyn in 't Latyn en staan alle op eene omstandige Species sesti, reets boven te pas gebracht, welke ook ten dien einde in druk uitkwam. Noch heeft men een Fransch gedrukt Advys van eenige Advocats au grand Conseil des Archiduques getekent te Mechelen 1610.
- ↑ Het zelve lazen wy, meermalen, in deze Apologie; het zelve vindt men ook in de gedrukte Verantwoording des Prinsen van 1568: doch eigentlyk werdt René, in 't gezicht van den Keizer, gewond, en overleedt, binnen weinige dagen, oud zes en twintig jaren. De naukeurige Schryvers van het leven van Willem I. en der Vaderl. Hist. brengen zynen leeftyd tot twee en dertig jaren. Den eerstgenoemde geeft zelfs als een misslag op, dat hem in 't Supplement van {sc|Moreri}} maar die kortere leeftyd wordt toegelegd. Ondertusschen heeft sich de Heer J. H. Hering ook tot zes en twintig jaren bepaald, en deze mitrekening ten volle bewezen. Zie 't Aanhangs, tot de Vaderl. Hist. I. I. 169, not. In de Species facti, hier boven aangehaald, staat Renatus prefectus 1000 equitibus & 20 figuis peditum in absidione sancti defiderti ex ittæ Dombardi meritur in suas etatis 25.
- ↑ Op, het verbreiden der weldaden, den Prinse beweren, wordt ook kragtig gestoft in den Indaagsbrief. Men kan dat Stuk in veele opzichten voor een kort begrip houden van den Ban, of eerder den Ban voor een weerklank van die beschuldigingen, welken reeds in den Indaagsbrief waren opgezegd, en dat wel met dezelfde woorden.
- ↑ Zyn hoogste loon was het Stadhouderschap generael over den Fustendom van Gelre ende Zutphen, waar van in een ander werk, uit de noch voor handen zynde articulen, waar op, niet kleine veranderingen, het Tractaet van voor Venlo gesloten wierdt, door my breedvoerig zal gehandeld worden, ook met opgave van zyne Commissie als Stadhouder, en van den door hem gedanen eed, enz. Het is nodig, dat dit deel der Geldersche geschiedenisse en regeering, zo seer, als schier alle andere vakken daar van, in een helderer licht gesteld worde. De kundige WAGENARE kan niet eens volkomen toestaan, dat Philips van Montmorencij Grave van Hoorn in Gelderland Stadhouder was. .... AREND VAN SLICHTENHORST wist den naam van CAREL VAN BRIMEU niet te spellen...
- ↑ In 1556 werdt de Prins, met achtien andere Heeren, by de twee en twintigste verkiezing, Ridder van 't Gulde Vlies. Hy is de eerste niet op de Lyst, welke daar van noch voorhanden is (GUICCIARD. Belg. Deser. p. 154.), maar de dertiende. Wagenaar heeft daar in geene orde gehouden.
- ↑ Zo sprak ook Sabina, Paligravinne, Hertoginne in Beyeren, Vrouwe van Lamorael, Graaf van Egmond, by zyne vervoering uit de gevangenis van Brussel naar het Kasteel van Gend, en beriep zich op eene reeks van voorbeelden, so de Heeren van Niewecastele, Montagu, Descampes, de la Roche. Nolen, van Romen, van Gruythuysen, van Ravesteyn, Desquerdres, van Rysborch, van Haaltbordyn, breder te vinden by Bor. Voorts mag men ook tot opheldering hier van raadplégen met Elr, le Lion (meer onder den naam van de Leeuw en Leoninus bekend) Conf. LXXX. Aurei velleris privilegium Proceribus Belgii competens amplissime explicans pro defensione defuncti comitis Egmondani.
- ↑ Rabula. Het betreft J. VARGAS, die zyne redenen altoos met eene taal, welke van G. A. BREDERO getappijte, of geborduurde woorden genoemd wordt, opschikkende, cierlyk of geleerd meende te spreken, als hy het fraxerunt templa en bestrit privilegies uitbromde.
- ↑ By BOR IV. 161, enz.
- ↑ Van der Koninginne IZABELLES dood vindt men dit by Ev. v. Reyd Ned. Hist, bl. 4. deselve kort darna oock sterf mer eene ang bewoonlijeke, ende verdachtighe manier, want bij haer wert bevonden een soontjen, dat vijf maanden gbedragen was, ende die Doctoren hadden haer Ader ghelaten ende stercke purgatien ingegheven. MEETEREN spreekt ook van eenen soone, dien zy by miskraam gebaard hadt; doch beiden hadden van eene dochter moeten spreken. ALVA althans maakte, d. 17 Nov. 1562, uit hoger last, aan den Stadhouder van Gelderland bekend, dat zij voer heuren tijt van een dochter gelegen was, en daar aan gestorven. Deze brief is noch voorhanden. Het is opmerkelyk, dat daarin wel gemeld wordt, dat deze dochter, vóór haren dood, het laatste olysel ontfangen hadt, maar niet de moeder. Dan hoe het ook zy, vast is het, dat PHILIPS nimmer beter tyd ontmoeten konde, om zich van deze vrouwe, zonder wantrouwen, te ontdoen, dan dezen, waar in zy de hulp eens arts volstrekt van noode hadt, en zich in omstandigheden bevondt, uit welke zy door 't nemen, niet al van vergiftige, (vergelyk egter d'aangehaalde schryvers in de Don Carlos van d'Abbé DE SAINT REAL) doch even nadeelige, schoon eenvoudige middelen, heel licht ter dood konde gebragt worden; gelyk ook geschiedde. Dit althans komt my waarschynelyker voor, dan op geweldadigheden te denken, welke Em. van Meeteren meldt, dat aan 't Hof van Vrankryk gewantrouwd werden. Is zy gestorven niet zonder achterdenken ken van den broeder, Coninck, en de moeder van Vranckrijck, van eenige violentie, III. 56. eene uitdrukking, waar toe hem mogelyk een misverstand van de woorden, hier boven in de Verantwoordinge, aanleiding gegeven heeft, dewyl Philips aldaar gezegd wordt sijn wijf soo wreedelik vermoort te hebben : welk nochtans zeer wel is uitgedrukt, om dat al wat de Koninginne op de zachtste wyze, van kant gebragt, deze daad premier wreed heeten moeste, doch niet vindens.
- ↑ Waarom de Erfprins Karel werdt ter dood gebragt, is van ieder, byna op eene verschillende manier, gegist geworden, doch nergens voldoende betoogd: Dan het is zeker, dat Philips zyne onrechtvaardigheid, reeds van den eersten stap, welken hy tot deze handelwyze deedt, volkomelyk bezeft heeft: want toen hy zynen zoon gevangen zette en son logement avec garde et service particulier, affin qu'il nen sortit, voorzag hy (gelyk ik uit zynen brief aan ALVA, lees) dat, etant cecy chose de telle qualité et importance, que facillement se feroient et pourroient sur icelluy sert divers jugemens et discours, het dienstig ware, Hem (ALVA) daar van te onderrichten om verder aan zynen Raad van Staaten in de Nederlanden, en andere Raden, Steden enz, kennisse te geven, dat zulks voor het eigen voordeel van Don Carlos, pour son propre bien et prouffit noodzakelyk ware. Wy zien uit dien brief, dat de Koning, by zich gevoelende iets gedaan te hebben, geen van de volle wereld eenpariglyk veragt moest worden, zynen bevelhebber last geeft, om deze daad voor hem goed te maaken; een proef van eene inwendige bewustheid van rechtschennis, gesproten uit onbewezene opvattingen, 't zy dan dat Carlos Nederland te veel was toegedaan, 't zy.... 't zy....... Op welke wyze Don Carlos daarna werd ter dood gebragt, ís even onzeker. Thuanus, Syrada en na hun Watson spreeken van een binnen weinige uuren werkend vergif. BOR (III. 94.) meldt, dat hem de Inquisitie door de opening van aderen zou omgebragt hebben; veelen zelfs gewagen van een dood-bad: dan daar op zou ik niet durven denken. Ook by BOR wordt naderhand (160) eene gissing te berde gebragts als of hy zou geworgd zyn met een handdwaal. Du Plessis-Mornay, aangehaeld in de Histoire de la Maison Bourbon par M. Desormeaux (T. V.), vertelt dit omstandiger, dat Carlos, zich tegens dat worgen heftig te weer stellende, de Scherprichter tot hem zeide: Paix donc, Monseigneur, paix! c'est pour votre bien. Wy zagen, boven uit des konings brief het pour son propre bien et prouffit, en daar uit mogen de Franschen dit koddig vertelzel verhaspeld hebben. Wat my betreft, liefst wilde ik, met een gedeelte der aangehaalde Schryvers door den Abt van Saint-Real, op een ongevoelig traag-werkend gif denken: ook op dat men niet te verre van eenen, tot noch toe ook onbekenden, en alleen maar met één woord vermelden brief van ALVA in P. Winsemii, Rerum sub Philippu II, per Frisiam gestarum L. II, p. 239, afwyke, welke strekt tot bekendmaking, dat 's Konings seer lieven ende ffrientlijcken zone, den drie en twintigsten van Hoogmaand, overleden was, hebbende drye dagen daer te voeren met grooter devotie zijne heylige sacramenten ontfangen: gewis een dood, welke by aldien men de voorafgaande omstandigheden, en Philips niet kende, alle waarschynlykheid van natuurlyk sterven vertonen moet, maar nu op iets ergers denken doet, schoon geenzins op een binnen weinige uren werkend vergif.... Men zie, dus, of de vermelding der heylige sacramenten hier niet in dezen brief met groot opzet zy te pas gebragt. Zij is van den naestlesten Aug. 1568.
- ↑ De Schryver der Vaderlandsche Historie brengt, op de jaren 1359 en 1564, voorbeelden van misnoegdheid by, wegens het begeven van Ampten aan vreemdelingen. Niemand egter sprak daar over ooit zoo treffende, als de Staten der Nederlanden in een onuitgegeven Vertoog aan REQUESENS van her jaar 1574. ---- Nestant a doubter que sa M. se trouvera mieulx seruyt van 's Lands inboorlingen, que de beaucoup d'estrangiers dont le but principal est a leur particulier, & de spolier les pays comme les effectz le demonstrent, vivans continuellement a la duantage & finallement se retirant avecq leurs plains gages, que encoires excedent deux on trois fois ceulx des naturels, enz. enz, biddende dat zyne Majesteit 's Lands natuurlyke ingezetenen geliefde te gedenken, zo als zyne voorouders deeden, dont ils se font si bien trouvés, tant au faict de la police, que de la guerre, pour estre naturellement plus inclins & affectionnez au service de leur prince, et a la tuition & dessance de leur patrie, femme et enfans, amys et biens, ayans aussy plus parfaicte cognoissance des situations, entrées, yssues, & detraictz que aultres pays estrangiers..--- En deze Koning PHILIPS was het, van wien een Prins van NASSAU voor vreemdeling werdt opgegeven!!--- Wy hebben dit niet te wederleggen, daar het van de schryvers der Vaderlandsche Historie, en van het Nut der Stadhouderlyke Regering, maar ook 't uitbundigst van Hem zelven in zyne Apologie beantwoord werdt.
- ↑ Het oudste wapen van NASSAU, 't geen van my originali gevonden is, sal, denkelyk, in de III. Afd, van 't L. D, van 't Geldersch Charterboek door den Heer P. BONDAM in plaat gegeven worden.
- ↑ De woorden te weten, eenen tydt van drie hondert ende elf jaren worden in de Fransche Apologie by J, du Mont in zyn Corps Diplom. (IV. II. 391), welke hy uit het Tableau van de la Pise gaf, niet gevonden. --- In het Magnum Chron. Belgii, eerst vanPistorius, daarna van Struvius uitgegeven, staat op A. 1039. Floruit hoc tempore Otto huius nominis primus Comes Gelrie & Zutphanie, magnus inter Principes Altmanni: het wordt niet verder te berde gebragt, dan om te doen opmerken, dat de opsteller en uitbreider van deze Apologie, ofsfchoon daar in verbysterd zynde, evenwel voor dusdane misstelling eenig gezag inroepen konden.
- ↑ Dit was het gedrag van Keizer Karel. Zyne Godsdienst begrippen voorby, gezien, dan, was Hy in de Nederlanden een Nederlander. Hy was dat zelss in Spanje. Men denke op den Heer van Chievres, en hoe door heuí een onmondig Fransch man tot Aartsbisschop van Toledo, en een Vlaminger tot Cancelier van Castilie verheven werden; maar byzonder op den wyzen, den deugdryken, fieren Ximenes, en op de laatste veege ogenblikken van zyn uitgediend leven. Doch ook, om deze en, dergelyke voorbeelden, moest Karel zynen stuggen Zoon eene Spaaneche opvoeding onder trotsche hovelingen verzorgen: Hem an eenen Inquisitie-raad overgeven, welke wel toezag dat deszelss imborst, door geene nuttige wetenschappen verzagt werde, welke (volgens Hooft) voor Hem zelfs alle talen verborgen hieldt: maar welke daat en tegen den aanstaanden Ryksbezitter, Hertog, Graaf, door eene vreeze voor zyne bloed-bevelen, zo erg wist te benarren, dat hy deze angstvalligheid nimmer by vervolg verzetten konde. Hier van daan zyne kommerlyke gehechtheid, zelfs aan de nietigste deelen van den Godsdienst, voor welken hy het wraakzwaard voerde; aan reliquien, by-voorbeeld, aan de overblyszels, aan Sancten en Sanctinnen, die Hy uit alle werelddeelen by den opbouw van het Escurieel, en, daar onder vooral de overblyfzelen van den H. Laurentius, deedt opsporen. Men heeft daar voor bewyzen; ik (die hier van afstap) voeg et een ander by. —— Aan Nicolaes Baert Raedt ende Ontfanger generael vap der finantien ons heeren des Conincx die somme van thien hondert, ponden, munte deser Reeckeninghe. In penn, getelt aan Heere Godert van Bocholt heere thoe Grenenbroeck, ende zyne vrouwe Alexandrina van Wytenhorst, zyn huysvrouwe voor gelycke somme, die de Excellentie van den Groten Commandair van Castille Don Loys de Requesens & de Coninxs Lieutenant Gouverneur ende Capiteyn Generael van dese Nederlanden, ende mynen heeren van de Finantie hem toegetaxeert hebben eens, voor alle vacatien ende oncosten by hem gedaen, omme te haelen het boist van St. Laurens, dar men seyde te zyne in zeecher Abdye onder dye Jurisdictie van den Aertsbisschop van Colen dat zyne M. begeerde getransporteert te worden in Spaingnie in de Abdye van Ste. Laurens die zyne Mt. aldaer gefundeert heeft, &c. blyckende by zeeckere descharge in date den xxvj dach Martii xves lxxiiii, voor Paesschen getassetteert ende geteechent by de voorss. heeren van de financien als behoort, hier energelevert. Daeromme hier de voors. somme van - - - - - - - - - x'. L.
- ↑ Zie vooral de Algem. Biblioth. III, IV. 441–475.
- ↑ Het is vervelende (zeide de boer te Athenen) altyd te horem dat Aristides rechtvaardig was. Het zou gewisselyk ook gesien so lastig zyn, alhier met eene volledige ontleding var bet karakter van Koning PHILIPS opgehouden te worden. Voor zyne hovaardye, hier boven bedagt, geven de Geschiedschryvers, onder andere staalen, één op, dat hy altyd geknield moest aangesproken worden, en wel, om dat de Koning, die niet lang van gestalte was, echter in gezag de grootste zyner onderdanen, of van die hem genaakten, dus ook in alles boven zyne onderdanen, uitsteken wilde. Indien wy met dit verhaal het groot Zegel van dezen Vorst vergelyken, hoe daarop een ryzig uitgerekt koning met lange benen te pryk zit, dan hebben wy bewys genoeg, dat hy met deze toegepaste lengte verheugd werdt.... Il semble que ces hommes, eussent voulu s'agrandir eux memes, en proportion de l'univers auquel ils commandoient; mais malgré leurs efforts, condamnés a n'etre que des hommes, ils agrandissoient leurs images, & tout ce qui sembloit faire partie d'eux mêmes. Dus spreekt de Heer THOMAS in zyn Essai sur les Eloges over de Colossus-beelden, en den tyd van DIOCLETIAAN.... Een zeker PROCULUS werdt, om dat hy langer dan KALIGULA was, op 's keizers last vermoord....
- ↑ Wie verbrand, wie met het zwaard gestraft werden, wordt in het volgende stuk aangewezen. Wy Jan Grauweels Prensaft des Mareschaux Generael van zyner M. Nederlanden, gesien hebbende die ordonn. van zynder Ex. ende de advysen van den heeren van den criminelen Raede van zynder Ex., ende op al gehoort, die dessensie van dese voorn. patienten, te wetene van den persoon van Pieter Mom ende Gauther van Onsel, ende Geerit de Wetuere, alle drie gehangenen binnen der stadt van Bommel, ende dezelve patienten hebben geweest als rebellen ende gedaen crimen lese Majetatis, al blyckende by de advifen van den Heeren van den Raede van synder Ex., soo eest, das ich Grauweels ex officio condemnere by desen dest drie voergen. patienten, dat die zelve zullen geexecuteert worden metten zweerde, ingevalle dat de zelve patienten, heurlieden
- ↑ Overvloedig uit het werk van J. MARCUS (zo men lust heeft) na te gaan. Hier toe behoordt ook met eenen gloeyende yzer te doen branden id voireinde der tongen van de [zo genoemde] Ketters, eer zy naar de gerigtsplaats gebracht werden, gelyk hier van een voorbeeld door den Geleerden Uitgever van de Handvesten van Nymegen (den Heer J. IN DE BETOUW) by bl. 366, is opgegeven. Dat stuk vindt men ook, als een brief van den Stadhouder KAREL VAN BRIMEU, in de Boeken van Landzaken, van de secretarie van Arnhem berustende, en werdt daar uit, door der zelver Verzamelaar. Burgemeester DIEBETS, aan PONTANUS medegedeeld, welke daarvan eene Latynsche overzetting in zyne Hist. Gelr. bl. 909, te lezen gaf.
- ↑ In 1559. Het is bekend, wat hier van, twaalf jaren daarna, te Parys de gevolgen waren. De vreugdeblyken, welke uit het leger van ALVA, wegens dat bloedbad, alom gehoord en gezien werden, (J. J. PONTAN. Hist. Gelr. 513.) maken alle gissingen aangaande zyne opstokingen daar toe waarschynlyker. De Hertog ontving (zo ik my niet bedrieg) tyding van die onmenfchlykheden, in het volgende geschrift :
En Aoust xve lxxii de Paris.
Le xxii de ce mois Ladmiral estant à Paris, sortit de la court de Louvre vers sa maison environ les dix heures du matin & tissoit une Lre, a l'endroit de la maison d'ung Chanoisne quy autresfois fut precepteur de Monsr. de Guyse: d'une fenestre de la demaison lay fut tiré un coup d'arquebuse, lequel devant un doigt droict de la main droicte, as droict de poucte, le doigt emportant, passa la balle a la main gauche én endroict par la palme de la main luy passa au travers du bras, sortant deux doigts de dessus la coulde, luy froissant tous les oz, la perte de sa dite position estoit serree de co costel, mais a laultre il y tenais son cheval despeigne prest, sur le quel il se sauva vers la porte sainct Anthoine, & la hors la porte treuve ung cheval Turq, quil print, vojant avoir asses de loyser. Ladmiral se voyant bleché en ceste forte, en soubsonne incontinent Monsr. de Guise & quelque peu la Reyne mere, quy fus cause quil dispecha en divers pars, affin que tout souhdain ses alliez & adherans se retiraffent a Paris. Monsr. de Guyse fit le mesme. De quoy Ladmiral oye le bruyct, & se determine d'executer, premier. Et de fait se sentant fort de cincq ou six cens gentilzhommes determina d'occuper le Louvre, le pallais de St. Germain: le dimanche jour de St. Bartholomé, & faire mourir le Roy, Messieurs ses freres & les Reynes. H. ne peuct traicter cecy & quil ne vint aux oreilles de la Reyne mere le samhmedy xxiii du d. moys a six heures du soir se feizent venforcer les gardes, & feignant vouloir affeurés Ladmiral par cause des Parifiens, les luy mect vers les huyct heures une compaignie d'arquebouziers tout allentour de sa maison, renforchant la place du guet d'une aultre compagnie le Roy faignant se retirer environ les huyct heures, fait mettre dans la court par les cuysinez, le nombre de deux cens gentilxhommes oultre cent de sa garde que Monsr. de Caufert meist aussy par ce mesme endroict, & la prendrent sur le pied conseil d'executer premier que Ladmiral. & aussy environ une heure apres mynuyct qui estoit le commenchement du xxiiii sortit Monsr. le Frere du Roy avecq cent gentilzhommes & la compagnie de Renfort que icy dict a serré de plus pres les Maisons de Monssr. Ladmiral & du Conte de la Rochefocault. Monssr. de Guyse daultre costel avecq aultres cens gentilzhommes, ayans pistoletz aux mains sortit d'ung aultre costel, & ayant ouverte d'ung coup une fenestre de lavant chambre de Ladmiral laquelle respondit sur le dezicte du Cartier, fait entrer avecq quarante gentilzhommes le Capitaine Coussy Lieutenant de Philippe Strosse dans la maison, & ayant massacre toutz quilz rencontrerent des premiers, entrarent en la chambre de Ladmiral, le quil feindit estre mort, & le souhlevant du lict, le meirent a une fenestre pour le jecter par icelle, au milieu de la court. Alors sapperceut lon quil restoit mors. Car estrinant d'ung pied contre la muraille prenant lestanficq de la feneftre de son bras droit, dit Tuez may dune altre facon. Lors Couffy dit Vieux Regnard nous pensais tu tromper, va, va, va, veoir Monssr. de Guyse quy attend la bas: Et dit a Monsr. de Guyse Monsr. tenez voila le meschant qui a tué votre pere. Et ce disant le jecterent par la fenestre Manfr de Guyfe [le regardant] dit malheureux & mechant traistre a ton Dieu & a son Roy, ne pense pas que je textime digne pour souiller mes mains en son sang, quy as espandu & pensois encoires es- pandre le sang des meilleurs prince de ce Royaulme, mesme celluy de tes Roys va va a tous les diables, & luy donne ung coup du pied sullement contre la teste. Ung aultre gentilhomme feraiteur lay passa ung plomb au travers de la teste & aussy fina les jours. Monsr. frere du Roy faiseit mesme execution en la maison du conte de Rochefocault ou le d. conte fut tué, son filz aisné & environ quarante persones avecq luy Telligny beau filz de Ladmiral & environ dix autres gentilzhomes [voyant se massacrer pensans se sauluer] avoyent perché ung grenier d'une aultre maison mais peu sans sortir par dessus le toid furent tirez par ceulx de la compaignie d'harquebusiers. Environ cecy le Roy commande de sonner alarme par toute la ville. Et crioyent les gentilshommes que lon mette a mort tous les hugenots par la ville sans les prendre a mercy, puysquilz ont voulu touer le Roy & ses freres ce matin, lors euxsie uen pitieux spectacle, & se donnerent telle baste que avant le disner ils tuærent passe iijm. liijc. Incontinent encoires massacre les deux jours en fuyuans. Deforte que mardy dernier quy fut hier partant de Paris le nombre des tuez montait a viijm, ij. Le Amble fut feill a Rouan Orleans & Meaulx. Comme je a mon partement ilz en avoyent nonnelles. Le Conte de Montghomery & le vidame & Chartres se sauvayent a bien courrier. Monfr. de Guyse & sa compagnie fut apres, mais ilz ses bosquarent eux deux seulement, & ung gentilhomme de leur fuyte en une forest a deux lieues de Paris & avait donnée ordre pour les fuyure. Toutes fois Monsr. de Guyse & sa compagnie en tirarent bien soixante de leur trouppe. Le Roy le dimanche au soir manda guerre Monsr. le Marechal de Montmorency lequel estoit en sa maison d'Escouan, mais au lieu d'aller a Paris il sest retiré a Chantilly, les huguenotz de Senlis furent par devers le dit Marechal mais il leur dit quil ne les voulait point recepvoir, & quilz se pourveassent de remede, & se retire, chacun ou il pourrait; Le Roy fait crier par la ville de Paris que [sur paine de la vie] personne de quelque qualite quil fut, eust a courir ou recepvoir aulcuns de la religion. Et voila comment sest resolue la guerre, La quelle sembloit etre ja preparé contre nous, par la main de Dien seul & non aultre. Le jour de St. Loys xxvme, de ce moys & le lendemain de se masacre jay veu une espine seiche storie devant l'image de nostre dame, comme par miracle; ou le Roy, Messeigneurs ses freres furent en grande deuotion avecq les Roynes. Les principaulx Gentilzhommes tuez en ce massacre. Monssr. Ladmiral, Monsr. le Conte de Rechefoucault. Sen fils aisne. Monsr. de Telligny beau filx de Ladmiral. Monsr. de Bricquemort Lieuten. Gnal. de Ladmiral. Son filz aisne. Le Marquis de Rendy frere de Monsr. de St. George. Le Capitaine Pille Gouverneur de St. Jan d'Angely. Le Bailly de Blayer. Les deux Pardillans fort vaillantz hommes. Monsr. de Bannoirs Gouverneur du Prince de Navarre. Son grand escuyer, & finahlement tous les siens, ne luy estant demeuré quung valet de chambre. Item encoires quarante deux gentilzhommes du nom & de grande experience les quelz jay ven jecter en une fosse au preix aux clercqs par le commandement du Roy, en laquelle les lareignes des senautx sont accoustants estre jectes. - ↑ Breder in 's Vorsten brief aan de Gouvernante by Bok I. 24.
- ↑ Men weet dat de Prins, in zyne eerste Verantwoordinge van den jare 1567, staande hieldt, dat dit Verbonds-werk buiten zyne kennisse hadt plaats gehad, en ronduit verklaarde, dat het hem niet aanstond; doch men weet tevens, dar uit die gezegdens, en de geenen, welken wy hier lezen, nices nadeeligs voor de goede trouwe van Hem te trekken is, daar wy deze twee schynverschillen in de Historie van 't Verbond der Nederlandsche Edelen van den Heer J. W. TE WATER (B. IV.) vereffend vinden, en nog nader uitgelegd door eenen bekwamen Schryver in de Alg. Bibliotheek, III. III. 357 — 363.
- ↑ Zie des Princen deftige Memorie by Bor, III. 92, enz.
- ↑ Vergelyk de Besch. van Breda van den Heer T. E. van Goor, bl. 141 en 94.
- ↑ Men kan zich het aantal der verbeurd-verklaringen voorstellen, als ik uit myne ongedrukte stukken zeg, dat, toen in 't jaat 1574, de bestiering daar van zeer veragterd was, en daar toe door REQUESENS par maniere de provision eene byzondere kamer werdt opgericht met een groot bevelschrift van 93 Articulen, de gemelde kamer niet minder dan uit agt Auditeurs bestondt.---- 't Geen nochtans by van METEREN (B. IV.) mopens tachtig tonnen gouds, uit die Confiscatien, aan jaarlyks inkomen voor den Koning, geschreven staat, is een Courantetyding, waar aan ik geen geloof kan slaan. Ook werden de geldmiddelen des Konings te slecht bestuurd, dan dat daar uit so veele tonnen gouds by een gehoopt konden worden; "van het. Hof af, tot het geringste Comptois van betalinge, zogt een ieder zich te verryken, tea koste zyner minderen, om dat hy van 's Konings wege geen ander middel van bestaan hadt:" Dus schreef de tegenswoordige Heer Raad Pensionaris in zynen Bundel van Onuitg. St. D. I. bl. 18, 19.
- ↑ Deze moorden waren ook, byzonder daar door, afgryselyk, om dat zy met eene zo verregaande overyling en slordigheid volvoerd werden, dat men soms zelfs anderen, dan die, op welken het gemunt was, ter dood gebragt heeft, en dit niet by oproer, maar, na uitgesproken vonnis, op 't schavot. P. BOR, die boven Watson gelden moet, en ook WATSON hebben dit beide betoogd; dus dat zich evenwel deze zoo groote Heer PHILIPS (vergel. SLIGHTEN, 505.) in het uitdrukken en beschryven der namen des ouderdoms, der gelegenheid, en t aanzicht der Nederlandsche Ketters mistasten konde. Ik heb bewyzen van deze slordigheid in geschrevene lysten voor my liggen. Eene, waar op VAN HEECKEREN zonder eene meerdere byvoeging gevonden wordt, en dat noch kwalyk geschreven Eeckeren, doch 't geen, met eene andere hand, op de vouw verbeterd was met debet dicere Heeckeren — In een ander geschrift zie ik twee VAN HAEFTEN gentilhomes qui ont porté ungne medailge signé de goeulx, & les hanaps & stacconnets des gueulx, zonder te zeggen, dat den een DIEDERICK VAN HAEFTEN tot Gameren was, en dat den andere FRANS (FRANCHOYS) genoemd werdt.
- ↑ Wanneer PHILIPS WILLEM van Nassau, Graaf van Buren en in Leerdam, Heer van Ysselstein, Lannoy, Cranendonck, enz. door zynen eersten leermeester, EVERHARDUS HARIUS, (een man in de geleerde wereld onbekend, doch by Hadr. JUNIUS, in zynen brief voor den Nomenclator, als een Jongeling van byzondere geleerdheid opgegeven) in zo verre voor de nuttige wetenschappen was toebereid, dar hy tot ruimere beoeffeningen daar van de Leuvensche leeraars horen konde, werdt hy van zynen Vader derwaards gezonden; maar, in 't begin van 't jaar 1568, op bevel van ALVA uit die Hooge Schoole geligt, en te schepe naar Spanje vervoerd. De Prins beklaagt zich deswegens drie en meermalen in deze Verantwoording: hy deedt dat ook by zyn antwoord op de Indaging van den Procureur Generaal Du Bois op d. 3 Maert 1568, em by eenen gelyktydigen brief aan ALVA, uit Dillenburg gcSchreven: by zyne Verantwoording op de beschuldigingen van voornoemden JOHAN DU BOIS: in 't jaar 1570 by zyn deftig wederzeggen over 't al of niet aannemen van den vrede: en by noch meerdere stukken: allen in de verzameling van BOR te vinden; en voornamelyk van die genen na te slaan, welke hier omtrent, door onbewezene gissingen, in een erg vermoeden gebragt werden.— De levensloop van dezen PHILIPS WILLEM is zeer bekend, en uit echte bewysdommen na të gaan. Een geschrift van 't jaar 1747, wilde daaromtrent onwaarheden vermelden; maar ook daarom, als mede om meenigvuldige andere onwaarheden, werdt het door den Heer VAN IDSINGA voor een prulschrift uitgemaakt. Zie zyn Staatsr. der Vereen. Nederl. I, bl. 133.
- ↑ Dat dit op 't getuigenis van Doctor ELB. LEONINUS alhier gezet staat, kan men opmaken uit de Memorie van 't gene myn Heeren den Gedeputeerden van de Staeten van Utrecht wedervaren is, enz. v. d. 24 May 1577, in de Versameling van onuitgegevene Stukken van den Hooggel. BONDAM D. II. bl. 351. vergel. ook verder EM. VAN METEREN'S Ned. Hist. II. 46.
- ↑ Scies fatuites vestra — Den aart van dezen Bonifacius heeft MARNIX in den Byencorf (VI.) met een voorbeeld bewezen. Hy moet ook een mensch van toomeloze oplopendheid geweest zyn. Op Aschdag komen alle Roomschgezinden om hun voorhoofd met gewyde assche te laten tekenen, en daar by de vermaning te ontfangen van Memento homo, quia cinis es, & in cinerem reverteris. De aartsdiaken Praebetur, die, een Gibellyn zynde, de tegenparty van den Paus was toegedaan, boog zich voor deze wying ook neder; doch werdt van den H. Vader met eene hand vol asch in zyne oogen geworpen, en daar op met een 'Memento, homo quia Gibellinus es & cum Gibellinis in cinerem reverteris, afgeland.
- ↑ Voornamelyk verdient hier benevens vergeleken te worden het Discours van J. JUNIUS op den brief van den Heer van Champagny by BOB. IV. 45. enz.
- ↑ 37,0 37,1 Deze ongelukkige tocht van onzen Prins, en Graaf LODEWIJKS neerlaag in Vriesland, worden, met twee brieven van ALVA, by Bor (176 en 184) bekend gemaakt. P. Bor heeft ze in onze taal gegeven; doch ik heb ze, oorsprongelyk, in 't Fransch voor my: ten blyke, dat de Hooggel. A RONDAM in zyne Orat. Soc. de Fœd. Traj. p. 12, no1. de waarheid giste. By deze brieven behoor scheer noch enen derde Citefout: Ongeldig label
<ref>; de naam "P.153" wordt meerdere keren met andere inhoud gedefinieerd. - ↑ Hem was de eerste post in de Financien aangeboden. Ik zal in 't kort zeggen, dat PHILIPS vier Rekenkamers hadt, eene te Ryssel, eene te Brussel, eene in Holland (in 's Hage of elders) en eene te Arnhem. Over deze was gesteld, en verre verheven de Kamer van Financien, welke uit Hoofd, of Hoofden, Thesaurier Generael en Gecommitteerden van de Finansien bestondt. Het ampt van Hoofd werdt van de Hoofden uit het land, of de aanzienlyksten bekleed, by voorbeeld, door den Grave VAN HOOGSTRATEN, AREMBERG en dergelyken. Hoofd was in dien tyd eene zeer gewone benaming, gelyk door den Schryver van de Hist. van de Satisf. van Goes, bl. 61, reeds bewezen is. KASPER KINSCHOT nochtans, niet wetende wat hy van dezen tytel maken zoude, vereenigd het woord Hoofd en Thesaurier, en doedt her als een eenig ampt voorkomen. (In de Besch. van Oudew. bl. 413 en 120.)
- ↑ ALVA schreef, in eenen brief van den 26 July 1572, aan HIERGES, 's Konings Stadhouder in Gelderland, over de stroperyes en brandschattingen van 's Princen Volk, 't welk hy daarin Larrons publicques & ennnemis de Dieu, de la religion & de leur Prince noemt, en waarin tevens van een groot aantal vermoorde Geestelyken op de grenzen van Gelderland gesproken wordt. Dergelyke gevallen gebeurden wezenlyk: en, reeds vroeger, komt my eene baldadigheid voor van diversche onderdanen van Driel, welke den Capellaen, die aen 't altaer quam om de misse aen te heffen; met grooter vitiencie ten kercken utgejaecht, ende met swynstaven, kaetsbalger ende anders geweer geslagen hadden. Zo werdt ook in 1572, om dergelyke moedwilligheden, in de Abtdye van Marienweert begaan, ANANIAS VAN CREUNIGEN te Arnhem op de markt met het zwaard gestraft, en zyn hoofd op eenen Staak gezet, met een houten galg daar boven. Meerdere voorbeelden kan het Catholyk Martelaars-boek van PETRUS OPMEER aanbieden. Maar, om van die ongeregeltheden Vader WILLEM de schuld te geven, gelyk het ALVA in dezen ongedrukten brief, en PHILIPS in zynen Ban behaagde, daar voor zal het aan bewyzen mangelen. De Prins, die, volgens BENTIVOGLIO, cauto, fagace — popolare net costumi e nelle maniere was, zou zich gantsch onvoorzichtig gedragen hebben, indien hy eenige geneigdheid voor zulke wederwraak hadt goedgekeurd; veel erger, indien die van hem was aangevuurd geworden. Hy moest door zachtheid die genen winnen, welke de Spaansche wreedheid niet behouden konde. En daarom is het niet moeilyk, hier omtrent geheel tegenstrydige voorbeelden aan te brengen. Men zie 's Princen Commissie voor WILLEM, Grave VAN DER MARCK, als Oversten in Holland, en zynen Eed by BOR, I. VI. 284, 285; 's Princen Placaet van 1574, waar by Hy alle insolentien, overdaed, roveryen, en plonderingen van Kerken, Kloosteren, Ka- pellen, en die der privaten luyden huysen en goederen ondergingen tegens sfyne wille ende intensie verklaarde, — gemerckt wy willen een yegelyck, wie hy zy der Roomsche of der Evangelische Religie, toeghedaen, so verre by hem vredelycke draecht, achtervolgende den Eed, die de onderdanen der Ca. M. ende ons ghedaen hebben, in syn gheheel blyven zal onbeschadigt. — Naderhandt werdt Hopman MICHIEL CROCK onthoofd, om dat hy eenen Paap vermoord hade. (BOR I. VI. 312.) En zelfs in 1578 hoorde men eenen PETRUS DATHANUS, van den predikstoel, tegens deszelfs verdraagzaamheid uitvaren, en Hem, uit dien hoofde, van ongodistery beschuldigen. Dit geschiedde te Gent; maar het belette den Prins niet, om, in het volgende jaar, aen onzinnig Antwerpen met alle, schoon vruchteloze gebeden en smekingen, in zyne woede tegens de Roomsche Geestelykheid tegen te gaen, zelfs met bedreiging van zyn Lieutenant-Generael en Gouverneurfchap van Braband neder te leggen. —
- ↑ De tiende penning was, volgens opgave van VIGLIUS VAN ZUICHEM voornamelyk bestemt, om daar van nieuwe sterkten op te rechten. De stadhouder van Gelderland sprak, op den 2 Maart 1570, daar ruimer over. — Nu dan uwer E. L. ende gunsten zyn kenlick de groote ende vrytnemende costen ende dasten die wylen boeckloffelycke gedachten de Keyser Kaerle de vyfste des naems (wiens zielę God genadich zy) mitsgaders zyne C. M. ten tyde van de voirleden oirlogen hebben moeten dragen tot beschermenisse van de voirss. landen van herwerts onzere tegens de ghene die deseine wilden, ende hen vervoirderen te overvallen, innemen, ende onder huese heerscappye ende gewelt brengen. Twelck de oirsaecke is geweest dat de demeynen zoe nae verpant, beleent, verset ende belast zyn, datter weynich resleert, daermede men hem soude mogen bebelpen, wesende oick alle beden ende subventien geexpireert, daarmede de benden van ordinancie ende garnisoenen souden mogen betaelt, ende de sterckten, 't geschut, munitien ende andere noootlickheden, wersten ende onderhouden, ende gefurniseert worden. Bevindende daer en boven de achterstellen van den schulden van de cryechsluyden, coopluyden, ende andere zot groot, dat deselve tot uuytnemende sommen beloopende zyn, zonder daerinne te begrypen 't gene dat zyne Co. Ma. daer de sonderlinge affectie die zy dragende is tot hulpe ende bystant van zyne goede ondersaten nedert syn leste vertreck nar Spaengnyen, liberalycken uuytgereycke heeft, om de lasten van herwaertsover te helpen dragen, mitsgaders zoe vele andere milionen, die zyne Excellentie alreeds becostichs heeft in zyn reyse ende voyaige, ende int onderhouden van den oirlochsvolcke om de aenslagen van de Rebelle ende Sectarysen voir te commen, ende beletten enz, enz.
- ↑ Vergelyk, over de Commissie voor ALVA, de aangehaalde werken in het Stadsrecht van den Raadsheer S. H. VAN IDSINGA, I. bl. 181.
- ↑ Veel omstandiger laat zich de Prins over Alva's standbeeld uit, in de Supplicatie van Hem en de Staten van Holland aan den Koning by Bor, I. VI. 345. — Het zou kunnen zyn, dat van dit beeld (het werk van eenen JUNGELING) noch overblyfzels bezeten werden. Hier toe geeft CONSTANT. HUYGENS aanleiding In Mem. Desuit. Poem. L. IV, p. 154.
In antum pollinem Statue Ducis
ALBANI ad P. HOOFDIUM possesseram.De veniam, tua si paece cimelia laudo,
Queis, Hoofdi, ratie detrabit ipsa fidem.
Menens Albani pellex nequit este Tyranni.
Debuit ex illa serrent esse manu. - ↑ Vergelyk het Discours van J. JUNIUS by BOR, 49.
- ↑ Dit werde eigenlyk Introniseren genoemd.
- ↑ Vergel. P. BONDAM Oratio Secularis de Fœders Trajectine, p. 52, 53. not.
- ↑ Ev. v. REYDT, bl. 21.
- ↑ Uit deze en de volgende woorden, maakt de Hooggel. BONDAM met grond op, dar niet de Koninginne ELISABET, maar aan ORANGE de eer van uitvinding dezer Unie moet gegeven worden. Zje BONDAM in Orat. Sec. p. 55, not. in de Verzam. van Onuitg. St. III. 260, en d′Algem. Biblioth. III. II. 216, 221.
- ↑ Vergelyk P. HONDAM Orat. Sec, p. 117, 118. not.
- ↑ Hy werde, boven in deze Verantwoording des Prinsen Bl. 38, met eene scherpsnydende uitdrukking foorts sons van Signeur Pietre Aloysio Farnese genoemd.
- ↑ Zie BONDAM Orat. Sec. p. 110, not., en verklaar daar uit de noot op de Hist. van d'Unie van Utrecht by den Heer P. PAULUS I. $2. — Zie over 't getal der pylen d’Algem. Bibl. III. II. 218, 219; het Geschied en Staekundig Onderzoek over den tyd, wanneer Philips de Tweede opgehouden heeft Heer der Vereenigde Nederlanden te zyn, door Mr. *** (den Heer C. G. HOLTMAN S. Griffier van den Hove van Gelderland) bl. 23, not.
stellen in state van gracien, ende haerlieden biechten voor den priester al nae d'inhouden van onse oude religie ende Roomsche Kercke, ende ingevalle nyet, dat de zelve patienten henluyden nyet en willen biechten, ende sterven als andere 't zy Calvinisten ofte Martinisten, oft in anderen sekten, soe eest dat de zelve sullen worden verbrandt Uwetten viert, ende al tot datter die doet nae volcht, ende heurlieden goeden geconfisqueers tot proffyte van onsen genadigen heere den Coninck. Gedaen ende gepronunchieert binnen der Stadt van tSertogenbossche den vi dach van Auguste xve acht ende sestich. (onderteekent) Grauweels. Men vergelyke dit met het Placaat van 1550.